Naoczni świadkowie wydarzeń, mających miejsce po zmartwychwstaniu Jezusa, przekazali nam kilka opisów swoich spotkań z aniołami. Nie tracąc zatem czasu, zobaczmy co zapisano w Biblii (wyróżnienia w cytowanych wersetach moje):

(J 20:11–12) 11 (…) A gdy [Maria Magdalena — red.] płakała, nachyliła się do grobowca; 12 I ujrzała dwóch aniołów w bieli, którzy siedzieli tam, gdzie było złożone ciało Jezusa, (…).

(Dz 1:10–11) 10 A gdy się wpatrywali [apostołowie — red.] w niebo, jak [Jezus — red.] wstępował, oto stanęli przy nich dwaj mężowie w białych szatach; 11 I powiedzieli: Mężowie z Galilei, dlaczego stoicie, wpatrując się w niebo? Ten Jezus, który został od was wzięty w górę do nieba, przyjdzie tak samo, jak go widzieliście wstępującego do nieba.

(Dz 10:30) A Korneliusz odpowiedział: (…) gdy o godzinie dziewiątej modliłem się w swoim domu, stanął przede mną pewien mąż w jasnej szacie;

Zauważ, że jedyną wspólną cechą tych aniołów nie były skrzydła, aureole, krzyż na czole czy też coś mniej „ekstrawaganckiego”, jak korony, diademy, zbroje, ani też pyzate, dziecinne buzie (nie, to nie był żart, zob. uwagę o „putti” tutaj). Wszyscy ci świadkowie podali nam tylko dwa istotne szczegóły: aniołowie ci wyglądali jak mężczyźni i byli ubrani w białe szaty.

Co w takim razie z latającymi aniołami, o których mowa w Apokalipsie? One też nie mają skrzydeł?

(Ap 8:13) I zobaczyłem, i usłyszałem jednego anioła lecącego środkiem nieba, który mówił donośnym głosem: Biada, biada, biada mieszkańcom ziemi (…)

(Ap 14:6) I zobaczyłem innego anioła lecącego środkiem nieba, który miał ewangelię wieczną, aby ją zwiastować mieszkańcom ziemi, wszystkim narodom, plemionom, językom i ludom;

Przecież żeby latać, trzeba mieć skrzydła. Czyżby? Przecież anioły, jako istoty duchowe, a nie materialne, nie są związane prawami fizyki. Poza tym tekst Biblii w obu zacytowanych wersetach nie wspomina, że anioły te posiadały skrzydła — mówi tylko, że „leciały” — a to, czego tekst nie mówi, jest równie ważne jak to, co mówi (więcej o interpretacji tekstu Biblii tutaj). Podobnie zresztą jest w poniższych wersetach:

(Ps 91:5) Nie ulękniesz się strachu nocnego ani strzały lecącej za dnia;

(Za 5:1–2) 1 Potem odwróciłem się i gdy podniosłem swe oczy, spojrzałem, a oto latający zwój. 2 I zapytał mnie: Co widzisz? Odpowiedziałem: Widzę latający zwój, jego długość dwadzieścia łokci, a jego szerokość dziesięć łokci.

Zresztą nie sądzę, żeby ktokolwiek wymagał, aby lecąca w powietrzu strzała musiała mieć skrzydła… Tak samo zwój, który widział prorok Zachariasz, żadnych skrzydeł nie posiadał, a przypominam, że kilka wersetów dalej prorok opisuje kobiety, zwracając uwagę na to, że miały skrzydła — zob. część drugą artykułu). Dlaczego więc większość ludzi nie potrafi wyobrazić sobie anioła bez skrzydeł…?

* * *
Większość, bo aż w 76 (na 180 w całym NT), wszystkich wzmianek o aniołach w Nowym Testamencie znajduje się w księdze Apokalipsy. Jan pisze w niej o: aniołach siedmiu kościołów, aniołach wokół tronu Boga, aniołach stojących na czterech krańcach ziemi, o aniołach mających siedem trąb, aniołach z kadzielnicą, z sierpem, z książką… i wielu jeszcze innych aniołach wypełniających wolę Boga u kresu tego świata. Ale o tym nie będę już pisał. Szanowny czytelniku, sięgnij do Księgi Objawienia św. Jana i przeczytaj ją sam. Tym bardziej Cię do tego zachęcam, że jest to jedyna księga w Biblii, której towarzyszy następujące zapewnienie:

(Ap 1:3) Błogosławiony ten, kto czyta, i ci, którzy słuchają słów tego proroctwa i zachowują to, co w nim jest napisane, bo czas jest bliski.

Anioł Pana

Terminy „Anioł Pana” — hebr. malak JHWH (ang. the angel of the Lord) — i równoważny mu „anioł Boga” — hebr. malak (ha)elohim (ang. (the) angel of God) — znajdziemy w Starym Testamencie odpowiednio 54 i 10 razy. W obu tych zwrotach rzeczownik malak występuje w tzw. formie związanej (status constructus), a określoność („ten konkretny” albo „jakiś”, ang. the albo a/an) takiej konstrukcji dopełniaczowej determinuje drugi z rzeczowników. Ponieważ JHWH jest imieniem własnym, zaś elohim występuje w tej konstrukcji (prawie zawsze) z rodzajnikiem określonym (ha), zatem od strony czysto gramatycznej zwrot „anioł Pana/Boga” oznacza konkretnego anioła, a nie jakiegokolwiek. Ponadto w tekście hebrajskim nie znajdziemy zwrotu „aniołowie Pana”, gdzie mielibyśmy do czynienia z aniołami w liczbie mnogiej.* A jeżeli termin malak JHWH jest, jak twierdzą niektórzy językoznawcy, tzw. dopełniaczem definicyjnym (ang. genitive of definition/apposition), to można go przetłumaczyć jako „anioł, który jest JHWH” lub krócej „anioł JHWH”.**

Czy tekst Biblii potwierdza te gramatyczne dywagacje? Zdecydowanie tak. Niestety nie ma tu miejsca na dokładniejszą analizę tego tematu (odsyłam do literatury na końcu), podam jednak kilka istotnych fragmentów tekstu biblijnego. W Księdze Rodzaju czytamy:

(Rdz 22:15–16) 15 Wtedy Anioł PANA [hebr. malak JHWH] ponownie zawołał z nieba na Abrahama: 16 [I powiedział: — pominięte w tłumaczeniu, red.] Przysiągłem na siebie samego, mówi PAN [hebr. JHWH]: Ponieważ to uczyniłeś i nie odmówiłeś mi swego syna, twego jedynego;

(Gen 48:15–16) 15 I błogosławił Józefowi, mówiąc: Bóg [hebr. haelohim], przed którego obliczem chodzili moi ojcowie, Abraham i Izaak, Bóg [hebr. haelohim], który mnie żywił od mej młodości aż do dziś; 16 Anioł [hebr. hamalak], który wybawił mnie ze wszelkiego zła, (…).

zaś zawarty w Księdze Wyjścia opis objawienia się Boga Abrahamowi, nie pozostawia wątpliwości co do tego, że „anioł Pana” to sam Bóg, a nie jeden z aniołów przemawiających w Jego imieniu:

(Wj 3:1–6) 1 Mojżesz pasał stado swego teścia Jetra, kapłana Midianitów. Zaprowadził stado na drugą stronę pustyni i przyszedł do góry Bożej, do Horebu. 2 I Anioł PANA [hebr. malak JHWH] ukazał mu się w płomieniu ognia, ze środka krzewu. (…) 3 Wtedy Mojżesz powiedział: Podejdę i zobaczę to wielkie zjawisko (…) 4 A gdy PAN [hebr. JHWH] widział, że podchodził, aby to zobaczyć, zawołał do niego Bóg [hebr. elohim] ze środka tego krzewu: Mojżeszu, Mojżeszu! (…) 6 I dodał: Ja jestem Bogiem [hebr. elohe] twego ojca, Bogiem Abrahama, Bogiem Izaaka i Bogiem Jakuba. I Mojżesz zakrył twarz, bo bał się patrzeć na Boga [hebr. haelohim].

W Nowym Testamencie odpowiednikiem hebrajskiego terminu malak JHWH jest grecki zwrot angelos kyriu, co jasno wynika z porównania dwu wersetów:

(Dz 7:30) Po czterdziestu latach ukazał mu się na pustyni góry Synaj anioł Pana [gr. angelos kyriu] w płomieniu ognia w krzaku.

(Wj 3:2 I Anioł PANA [hebr. malak JHWH] ukazał mu się w płomieniu ognia, ze środka krzewu. (…)

Termin ten znajdziemy w księgach NT 12 razy. Jednak w jednym wypadku „anioł Pana” odnosi się do anioła Gabriela (zob. cytowany wyżej fragment z Ewangelii według Łukasza). W pozostałych jedenastu — wydaje się, że do samego Boga. Znamienny jest tu opis anioła, który odwalił kamień od wejścia do pustego już grobu Jezusa:

(Mt 28:2–3) 2 A oto powstało wielkie trzęsienie ziemi. Anioł Pana [gr. angelos kyriu] bowiem, zstąpiwszy z nieba, podszedł, odwalił kamień od wejścia i usiadł na nim. 3 Jego oblicze było jak błyskawica, a jego szaty białe jak śnieg.

Porównaj, szanowny czytelniku, ten fragment z wersetami z Księgi Daniela, Ewangelii według Marka i Objawienia świętego Jana, a wnioski wyciągnij sam. Nie będę Ci nic sugerował.

(Dn 7:9) I patrzyłem, aż trony zostały postawione, a Odwieczny zasiadł; jego szata była biała jak śnieg, a włosy jego głowy jak czysta wełna, jego tron jak ogniste płomienie, a jego koła jak płonący ogień.

(Mk 9:2–3) 2 A po sześciu dniach Jezus wziął ze sobą Piotra, Jakuba i Jana i wprowadził ich samych na wysoką górę, żeby byli na osobności. I przemienił się przed nimi. 3 A jego szaty stały się lśniące i bardzo białe, jak śnieg, jak żaden folusznik na ziemi nie potrafi wybielić.

(Ap 1:10–18) 10 Znalazłem się w zachwyceniu Ducha w dniu Pańskim i usłyszałem za sobą głos potężny jakby trąby; 11 Który mówił: Ja jestem Alfa i Omega, pierwszy i ostatni. Co widzisz, napisz w księdze i poślij do siedmiu kościołów, które są w Azji: do Efezu, Smyrny, Pergamonu, Tiatyry, Sardes, Filadelfii i Laodycei. 12 I odwróciłem się, aby zobaczyć, co to za głos mówił do mnie. A gdy się odwróciłem, zobaczyłem siedem złotych świeczników; 13 A pośród tych siedmiu świeczników kogoś podobnego do Syna Człowieczego, ubranego w długą szatę i przepasanego na piersi złotym pasem. 14 Jego głowa i włosy były białe jak biała wełna, jak śnieg, a jego oczy jak płomień ognia. 15 Jego stopy podobne do mosiądzu, jakby w piecu rozżarzonego, a jego głos jak szum wielu wód. 16 W swej prawej ręce miał siedem gwiazd, a z jego ust wychodził ostry miecz obosieczny. Jego oblicze było jak słońce, gdy świeci w pełni swej mocy. 17 Gdy go zobaczyłem, padłem do jego stóp jak martwy i położył na mnie swą prawą rękę, mówiąc mi: Nie bój się! Ja jestem pierwszy i ostatni; 18 I żyjący, a byłem umarły. A oto żyję na wieki wieków i mam klucze piekła i śmierci.

* Zwrot „aniołowie Boga” (hebr. malache elohim) znajdziemy w tekście dwa razy (zob. Rdz 28:12 i Rdz 32:2); w obu przypadkach ewidentnie chodzi o jakichś nieokreślonych aniołów, a rzeczownik elohim występuje bez rodzajnika określonego.
** Z podobną konstrukcją mamy do czynienia w przypadku zwrotów „król Dawid” (jest tylko jedna osoba, o której można powiedzieć „król Dawid”) czy „rzeka Eufrat”.

Postscriptum

Dla zainteresowanych sztuką przytaczam fragment artykułu „Ewolucja ikonografii anielskiej w malarstwie europejskim” Ireny Frühling i Herberta Oleschko:

„Skrzydła anielskie wskazują na funkcję posłannictwa duchów, oznaczają ich szybkość i gotowość do spełniania poleceń. Tendencja do wyobrażania duszy oraz duchów ze skrzydłami jest znana w wielu religiach, potwierdzają to przekazy egipskie, babilońskie, greckie i perskie. Dobre duchy w sztuce chrześcijańskiej nie zawsze były uskrzydlone. Do III wieku obowiązywał antyczny wzorzec mężczyzn – ambasadorów Boga, z reguły w czerwonych tunikach, brodatych i bezskrzydłych; wyróżnikiem ich duchowości były czerwone twarze. Eteryczność duchowej substancji oznaczano początkowo za pomocą aureoli lub nimbu wokół głów anielskich oraz świętych. Od schyłku IV wieku pojawił się nowy wyznacznik anielskości – skrzydła, np. kamienne popiersia Raguela i Rafała odnalezione na cmentarzyskach pod Poitiers. Tendencja do malowania aniołów ze skrzydłami wystąpiła już w II wieku po Chr. (wskazówki Tertuliana), później gorąco zalecali ten atrybut św. Hieronim i św. Jan Chryzostom. Ostatecznie skrzydła stały się podstawowym wizualnym wyznacznikiem anielskości w V wieku. Początkowo były to postaci dwuskrzydłe, zgodnie z antycznymi przedstawieniami Nike, Wiktorii oraz geniuszy. Później duchom odjęto brody, krótkie tuniki zastąpiono albami diakonów . Duchy wyższej rangi (serafini, cherubini) prezentowano z większa ̨ ilością skrzydeł (nawet do 6 par). Skrzydła miały najróżniejsze linie i kształty: serca, promienie, liście, kwiaty, odnoszono się do skrzydeł ptasich wielu gatunków. Podstawowe kolory: biały, złoty, cauda pavonis (tęczowe z wplecionymi oczkami).”

Szanowni czytelnicy Do lektury kolejnych tekstów zapraszamy na naszą stronę pod adresem: jan1248.pl. Materiały, które znajdują się już na tym blogu, są dostępne również na nowej stronie, w dziale Artykuły.

• Ilustracja pochodzi z: The Illuminated Bible, containing the Old and New Testaments, translated out of the original tongues, and with the former translations diligently compared and revised . . . embellished with sixteen hundred historical engravings by J. A. Adams, more than fourteen hundred of which of which are from original designs by J. G. Chapman. New-York, Harper & Brothers, Publishers, 82 Cliff-Street, 1846.
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Cytaty oznaczone (KJV 1900) pochodzą z The Holy Bible: King James Version. (2009). (Electronic Edition of the 1900 Authorized Version). Bellingham, WA: Logos Research Systems, Inc.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG i KJV tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.

Do poczytania

• Barry, J. D., Bomar, D., Brown, D. R., Klippenstein, R., Mangum, D., Sinclair Wolcott, C., … Widder, W. (Eds.). (2016). In The Lexham Bible Dictionary. Bellingham, WA: Lexham Press.
• Bednarski, W., Matusiak, S. (2015). Zmienne nauki Świadków Jehowy. Najważniejsze zmiany w doktrynie Towarzystwa Strażnica w latach 1879-2011. Wyd. rozszerzone i uzupełnione, wersja elektroniczna. Styczeń 2015.
• Biblia Sacra Vulgata: Iuxta Vulgatem Versionem. (1969). (electronic edition of the 3rd edition.). Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft.
• Bobrowski, A., Brodka, D., Korpanty, J., & Wolanin, H. (2001-2003). Słownik łacińsko-polski. (J. Korpanty red.). Warszawa: Wydawnictwo Szkolne PWN.
• Boryś, W. (2005). Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Wydawnictwo Literackie.
• Cloud, D. W. (2012). Jehowa’s Witnesses. London On.: Way of Life Literature.
• Cooper, L. E. (1994). Ezekiel (Vol. 17). Nashville: Broadman & Holman Publishers.
• Davidson, A. B. (1902). Introductory Hebrew grammar Hebrew syntax (3rd ed.). Edinburgh: T&T Clark.
• Ezra, A. I. (1873). The Commentary of IBN Ezra on Isaiah. (M. Friedländer, Ed.) (Vol. 1). London: Trübner & Co.
• Forstner, D. (1990). Świat symboliki chrześcijańskiej (P. Pachciarek, R. Turzyński, & W. Zakrzewska, Trans.). Warszawa: „Pax”.
• Gaebelein, A. C. (1924). The angels of God. New York: Publication office „Our Hope”.
• Gesenius, W., & Robinson, E. (1854). A Hebrew and English lexicon of the Old Testament, including the Biblical Chaldee (5 ed.). Boston: Crocker and Brewster.
• Glare, P. G. W. (Ed.) (2012). Oxford Latin dictionary (2nd ed.). Oxford: Oxford University Press.
• Heiser, M. S. (2018). Angels. What the Bible really says about God’s heavenly host. Bellingham, WA: Lexham Press.
• Heiser, M. S. (2015). The unseen realm. Recovering the supernatural worldview of the Bible. Bellingham, WA: Lexham Press.
• Köhler, L., Baumgartner, W., & Stamm, J. J. (2008). Wielki słownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu. T. 1, Słownik hebrajsko-polski (K. Madaj & i inni, Trans. P. Dec Ed.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Vocatio”.
• Lambdin, T. O. (2012). Wprowadzenie do hebrajskiego biblijnego (H. Drawnel & B. Sokal, Tłum. wyd. 2). Lublin: Wydawnictwo KUL.
• Lewis, C. T., & Short, C. (1891). Harpers’ Latin Dictionary. New York; Oxford: Harper & Brothers; Clarendon Press.
• Martin, D. M. (1995). 1, 2 Thessalonians (Vol. 33). Nashville: Broadman & Holman Publishers.
• Matthews, V. H., Chavalas, M. W., & Walton, J. H. (2000). The IVP Bible background commentary: Old Testament (electronic ed.). Downers Grove, IL: InterVarsity Press.
• Oleschko, H. (Red.) (2002). Księga o aniołach. Kraków: Wydaw. WAM.
• Polhill, J. B. (1992). Acts (Vol. 26). Nashville: Broadman & Holman Publishers.
• Pseudo-Dionysius. (1987). Pseudo-Dionysius: The Complete Works. (J. Farina, Ed., C. Luibheid & P. Rorem, Trans.). New York; Mahwah, NJ: Paulist Press.
• Stuart, D. K. (2006). Exodus (Vol. 2). Nashville: Broadman & Holman Publishers.
• Swanson, J. (1997). Dictionary of Biblical Languages with Semantic Domains: Hebrew (Old Testament) (electronic ed.). Oak Harbor: Logos Research Systems, Inc.
• Tomasz z Akwinu (1962-1986). Suma teologiczna. T. 1-34. London: Veritas.
• Walker, L. L., Elmer A. Martens. (2005). Cornerstone biblical commentary: Isaiah, Jeremiah, & Lamentations (Vol. 8). Carol Stream, IL: Tyndale House Publishers.
• Van der Toorn, K., Becking, B., & van der Horst, P. W. (1999). In Dictionary of deities and demons in the Bible (2nd extensively rev. ed.). Leiden; Boston; Köln; Grand Rapids, MI; Cambridge: Brill; Eerdmans.
• Waltke, B. K., & O’Connor, M. P. (1990). An introduction to biblical Hebrew syntax. Winona Lake, IN: Eisenbrauns.

Słowo „anioł”, będące tłumaczeniem hebrajskiego malak (posłaniec), oznacza kogoś posłanego z wiadomością lub jakimś zadaniem. Przy czym posłaniec ten nigdy nie jest człowiekiem, ale istotą duchową, która jednak może pojawiać się w materialnym świecie w postaci ludzkiej i jest to zawsze postać mężczyzny (zob. pierwszą część artykułu).

Jeśli prześledzimy tekst Biblii, to dowiemy się, że czasem jednak anioł nie przybierał fizycznie postaci człowieka, ale pojawiał się tylko w snach, jak to było w przypadku patriarchy Jakuba:

(Rdz 28:12) I śniło mu się, że na ziemi stała drabina, a jej szczyt sięgał nieba. A oto aniołowie Boży [hebr. malake elohim; dosł. aniołowie Boga] wstępowali i zstępowali po niej.

(Rdz 31:11) Wtedy Anioł Boga [hebr. malak haelohim] powiedział mi we śnie: Jakubie! A ja odpowiedziałem: Oto jestem.

czy też — w Nowym Testamencie — w przypadku Józefa, męża Marii:

(Mt 1:20) A gdy o tym rozmyślał, oto anioł Pana [gr. angelos kyriu] ukazał mu się we śnie i powiedział: Józefie, synu Dawida, nie bój się przyjąć Marii, twojej żony. (…)

(Mt 2:13) A gdy oni odeszli, oto anioł Pana [gr. angelos kyriu] ukazał się we śnie Józefowi i powiedział: Wstań, weź dziecko oraz jego matkę i uciekaj do Egiptu, (…)

Zdarzało się też, że anioły rozmawiały z prorokami w ich wizjach i wyjaśniały znaczenie ukazujących się postaci, zdarzeń i symboli. Takie wizje mamy zapisane na przykład w Księdze Zachariasza:

(Za 1:9) Wtedy zapytałem: Kim oni są, mój panie? I Anioł [hebr. hammalak], który rozmawiał ze mną, odpowiedział mi: Ja ci pokażę, kim oni są.

(Za 2:3) A oto gdy Anioł [hebr. hammalak], który rozmawiał ze mną, odchodził, inny anioł [hebr. malak] wyszedł mu naprzeciw.

Co ciekawe, w żadnym z sześciu rozdziałów księgi Zachariasza, w których prorok zapisał swoje wizje, nie ma ani jednego zdania opisującego wygląd owych aniołów. Wobec tego wydaje się, że nie było w nich niczego zaskakującego, odmiennego, co warto było zanotować. Wspomnieć jednak należy, że w Księdze proroka Zachariasza znajdujemy również krótki opis dwóch tajemniczych postaci ze skrzydłami:

(Za 5:9) Potem podniosłem swoje oczy i spojrzałem, a oto wyszły dwie kobiety mające wiatr pod swoimi skrzydłami, a ich skrzydła przypominały skrzydła bocianie. (…)

Anioł, który z prorokiem rozmawiał, nie wyjaśnił mu kim były te skrzydlate kobiety, jednak wszystkie elementy wizji Zachariasza sugerują, że nie miały one nic wspólnego z aniołami — posłańcami Boga. Ponadto, ponieważ według Prawa Mojżeszowego, bociany były dla Żydów ptakami nieczystymi (zob. Kpł 11:13–19), powiązanie tych latających istot akurat z bocianami (w tekście Biblii nie ma niczego przypadkowego) dodatkowo sugeruje, że kobiety te nie były aniołami, ani tym bardziej aniołami płci żeńskiej. Bo też anioły opisane w Biblii nigdy nie pojawiały się jako kobiety, nigdy też nie posiadały skrzydeł. Za to, na przykład w literaturze ugaryckiej, Anat — siostra Baala, jest przedstawiana ze skrzydłami. A w sztuce starożytnej Mezopotamii stworzenia przedstawiane ze skrzydłami to zazwyczaj różnego rodzaju demony. Ze skrzydłami była też czasem przedstawiana bogini Isztar (więcej o Isztar/Asztarte tutaj). Zamykając ten wątek dodam, że przejrzałem kilkadziesiąt komentarzy do tej księgi i nie spotkałem w żadnym z nich definitywnego i popartego solidnymi argumentami rozstrzygnięcia, kim były (lub co reprezentowały) te uskrzydlone kobiety z wizji Zachariasza…


* * *
W księgach prorockich odnajdziemy jeszcze dwa inne rodzaje stworzeń ze świata duchowego, które posiadają skrzydła: cherubiny i serafiny. Dość dokładnie wygląd cherubinów opisał Ezechiel w rozdziale pierwszym i dziesiątym swojej księgi — przytoczę tylko ich najistotniejsze fragmenty:

(Ez 1:1–10) 1 I stało się w trzydziestym roku, w czwartym miesiącu, piątego dnia tego miesiąca, gdy byłem wśród uprowadzonych nad rzeką Kebar, że otworzyły się niebiosa i miałem widzenie Boże. (…) 5 Także ze środka ukazało się coś na kształt czterech istot żywych. A wyglądały tak: miały one postać człowieka. 6 Każda z nich miała po cztery twarze i każda po cztery skrzydła. 7 Ich nogi były proste, a ich stopy jak stopy u cielca; lśniły jak polerowany brąz. 8 Pod skrzydłami, po czterech bokach, miały ręce ludzkie; a one cztery miały twarze i skrzydła. (…) 10 A ich twarze miały taki wygląd: wszystkie cztery miały z przodu twarz ludzką, z prawej strony — twarz lwa, z lewej strony wszystkie cztery miały twarze wołu, a także z tyłu miały wszystkie twarz orła.

(Ez 10:19–22) 19 A cherubiny [hebr. hakkeruvim] podniosły swoje skrzydła i uniosły się z ziemi na moich oczach. 20 (…) i poznałem, że były to cherubiny [hebr. cheruvim]. 21 Każdy z nich miał po cztery twarze i każdy miał po cztery skrzydła, a pod skrzydłami było coś w kształcie rąk ludzkich. 22 A wygląd ich twarzy był taki sam jak twarze, które widziałem nad rzeką Kebar. (…)

Natomiast bardzo krótki opis wyglądu serafinów znajdziemy w Księdze Izajasza:

(Iz 6:2–3) 2 Serafiny [hebr. serafim] stały ponad nim, a każdy z nich miał po sześć skrzydeł: dwoma zakrywał swoją twarz, dwoma przykrywał swoje nogi, a dwoma latał. 3 I wołał jeden do drugiego: Święty, święty, święty, PAN zastępów. (…)

Serafiny widział również Jan apostoł. W czwartym rozdziale Apokalipsy, opisując tron Boga w niebie, zanotował:

(Ap 4:6–8) 6 Przed tronem było też morze szklane podobne do kryształu. A pośrodku tronu i wokoło tronu były cztery stworzenia pełne oczu z przodu i z tyłu. 7 Pierwsze stworzenie podobne było do lwa, drugie stworzenie podobne do cielca, trzecie stworzenie miało twarz jakby ludzką, a czwarte stworzenie podobne było do lecącego orła. 8 Każde zaś z tych czterech stworzeń miało po sześć skrzydeł dokoła, a wewnątrz były pełne oczu. I bez odpoczynku, dniem i nocą mówią: Święty, święty, święty, Pan Bóg Wszechmogący, ten, który był i który jest, i który ma przyjść.

Zarówno cherubiny, jak i serafiny — jak piszą niektórzy komentatorzy Biblii — dodatkowo chronią i oddzielają świętą przestrzeń tronu Bożego od reszty stworzenia tak duchowego, jak i materialnego. Ich obecność zawsze implikuje obecność samego Boga. Zresztą, zgodnie z poleceniem Boga, Żydzi mieli wykonać figury cherubinów, które stały w miejscu najświętszym świątyni i swoimi skrzydłami osłaniały arkę przymierza i jej pokrywę (tj. przebłagalnię, ang. mercy seat):

(Wj 25:18–20) 18 I uczynisz dwa złote cherubiny: wykujesz je ze złota na obu końcach przebłagalni. 19 Jednego cherubina uczynisz na jednym końcu, a drugiego cherubina na drugim końcu. Z samej przebłagalni uczynicie cherubiny na obu jej końcach. 20 A cherubiny będą mieć skrzydła rozpostarte ku górze, zakrywając swymi skrzydłami przebłagalnię. Ich twarze zaś będą zwrócone ku sobie, twarze cherubinów będą zwrócone ku przebłagalni.

Zasłona oddzielająca miejsce najświętsze również miała być ozdobiona cherubinami:

(Wj 26:31) Uczynisz też zasłonę z błękitnej tkaniny, purpury, karmazynu i skręconego bisioru; na niej wyhaftujesz cherubiny.

Podobnie zresztą jak tkaniny, z których zbudowany był namiot przybytku, będący przenośną świątynią w okresie czterdziestoletniej wędrówki Żydów po pustyni. Poza tym ściany, drzwi, listwy i szczeble świątyni wybudowanej w Jerozolimie przez króla Salomona były także ozdobione haftowanymi, bądź wyrytymi cherubinami (zob. rozdziały 6–7 Pierwszej Księgi Królewskiej). Zatem zestawiając ze sobą wizje proroków Izajasza i Ezechiela z wystrojem świątyni, dochodzimy do wniosku, że rzeźbione/haftowane cherubiny miały informować (i ostrzegać) o bliskiej obecności Boga:

(Wj 25:22) Tam będę się z tobą spotykać i sponad przebłagalni, spomiędzy dwóch cherubinów, którzy są nad arką świadectwa, będę z tobą rozmawiać o wszystkim, co ci rozkażę dla synów Izraela.

(Lb 7:89) A gdy Mojżesz wchodził do Namiotu Zgromadzenia, aby rozmawiać z Bogiem, wtedy słyszał głos mówiącego do niego z przebłagalni, która była nad arką świadectwa, spomiędzy dwóch cherubinów. I przemawiał do niego.

O ile cherubiny i serafiny pełnią nieco odmienne funkcje, co jasno wynika z tekstu biblijnego, nie były one przez Boga wysyłane na ziemię ani z wiadomością, ani z jakimkolwiek innym zadaniem. Dlatego ani do cherubinów, ani do serafinów nie jest w Biblii stosowany termin hebrajski malak, oznaczający posłańca (zob. pierwszą część artykułu). Innymi słowy, nie są one aniołami. Zaliczanie ich do tzw. „chórów anielskich”* ma niewiele wspólnego z tym, co czytamy w Biblii. A przedstawianie cherubinów jako małych, nagich chłopców ze skrzydełkami, nie ma absolutnie nic wspólnego z rzeczywistością objawioną w Biblii. A jednak rozmaite aniołki, cherubinki i kupidyny — nazywane w literaturze fachowej putti — spotyka się dziś powszechnie w sztuce religijnej. Począwszy od okresu renesansu zdobią grobowce, figury „świętych”, ołtarze, budynki sakralne, ogrody itd. Wszystkie one tak naprawdę przedstawiają rzymskiego boga Amora (gr. Erosa), czyli boga niepohamowanego, fizycznego pożądania i namiętności.

* * *
W tym miejscu należy wspomnieć o jeszcze jednym cherubinie, o którym mówi Biblia, i którego nazywa: kusicielem, wężem, diabłem, szatanem, Belzebubem (tj. panem much)**, ojcem kłamstwa, władcą diabłów/demonów, władcą tego świata, władcą rządzącym w powietrzu, wielkim czerwonym smokiem i Lucyferem. Nie pomyliłem się — szatan nie jest „upadłym aniołem”, ale zbuntowanym cherubinem. Aby się o tym przekonać, trzeba zajrzeć do Księgi Proroka Ezechiela:

(Ez 28:12–17) 12 Synu człowieczy, podnieś lament nad królem Tyru i mów do niego: Tak mówi Pan BÓG: Ty pieczętujesz sumę, pełen mądrości i doskonały w swej piękności; 13 Byłeś w Edenie, ogrodzie Bożym; twoim nakryciem był wszelki drogi kamień: karneol, topaz i jaspis, chryzolit, onyks i beryl, szafir, karbunkuł i szmaragd oraz złoto. Wykonanie twoich bębenków i fletów zostało przygotowane w dniu, kiedy zostałeś stworzony. 14 Ty jesteś namaszczonym cherubinem nakrywającym [hebr. keruw mimszach hassochech]; ja cię ustanowiłem. Byłeś na świętej górze Boga, przechadzałeś się wśród kamieni ognistych. 15 Byłeś doskonały w swoich drogach od dnia, kiedy zostałeś stworzony, aż znalazła się w tobie nieprawość. (…) 17 Uniosło się twoje serce z powodu twojej piękności, znieważyłeś swoją mądrość z powodu twojego blasku. (…)

O ile mowa ta — jak wynikałoby z wersetu 12 — została skierowana do króla Tyru, jednak jego opis sięga daleko poza historyczną postać ziemskiego władcy, a dotyczy kogoś znacznie potężniejszego, znacznie bardziej pysznego i znacznie bardziej złego, czyli samego diabła. Z podobnym zabiegiem (tzw. podwójnego zastosowania proroctwa) mamy do czynienia na przykład w przypadku zapowiedzi upadku Babilonu w Księdze Proroka Jeremiasza, z tą różnicą, że Jeremiasz sięgał równocześnie daleko w przyszłość (zob. tutaj), a Ezechiel — daleko w przeszłość.

Natomiast w 14 rozdziale Księgi Izajasza trafiamy na wersety, które bezpośrednio odnosiły się do króla Babilonu, ale równocześnie też do szatana:

(Iz 14:12–15) 12 O jakże spadłeś z nieba, Lucyferze [hebr. helel], synu jutrzenki [hebr. ben szachar]! Powalony jesteś aż na ziemię, ty, który osłabiałeś narody! 13 Ty bowiem mówiłeś w swoim sercu: Wstąpię do nieba, ponad gwiazdy Boga wywyższę swój tron. Zasiądę na górze zgromadzenia, na krańcach północy; 14 Wzniosę się nad szczyty obłoków, będę równy Najwyższemu. 15 Lecz zostaniesz strącony aż do piekła, do krańców dołu.

Uważny czytelnik znajdzie w tekstach obu proroków 14 wspólnych elementów charakteryzujących tę postać (aby je wszystkie odnaleźć, trzeba przeczytać całe rozdziały), która niewątpliwie kryła się w cieniu pysznych władców Tyru i Babilonu.

Imię tego zbuntowanego przeciw Bogu cherubina jest transliteracją łacińskiego słowa lucifer, które oznacza „(przy)noszący światło” (łac. lux — światło, fero — nieść), a które z kolei jest tłumaczeniem hebrajskiego helel w łacińskiej wersji Biblii z IV wieku (tzw. Wulgacie). Łacińskie słowo lucifer było również używane na określenie planety Wenus (nazywanej też Gwiazdą Poranną lub po łacinie Stella Matutina).*** Zaś hebrajskie słowo helel występuje w tekście Biblii tylko ten jeden raz i oznacza „jaśniejący”, a pochodzi od czasownika halal, oznaczającego z kolei „świecić, jaśnieć” i „pysznić się”. Natomiast hebrajskie ben szachar, oznacza „syn świtu/poranka” i właśnie tak jest przetłumaczone w większości Biblii. A ponieważ słowo ben jest często używane w zwrotach idiomatycznych (np. ben adam — syn Adama, czyli człowiek; ben belijjaal — syn Beliala, czyli postępujący niegodziwie), ben szachar można przetłumaczyć również: „przynoszący światło dnia” czy też „poranny”, co dodatkowo potwierdza zasadność oddania hebrajskiego helel przez stare łacińskie określenie kogoś niosącego światło. Etymologicznie natomiast, słowo helel jest powiązane z ugaryckim hll — jasność (ang. brightness) i prawdopodobnie z arabskim hilal — półksiężyc (ang. crescent moon). Stąd też w niektórych leksykonach znajdziemy informacje, że helel może być określeniem porannej gwiazdy (tj. Wenus) lub też sierpu księżyca.

Warto w tym miejscu wspomnieć, że zarówno zacytowany wyżej 12 werset z Izajasza (a w zasadzie cały akapit), jak i inne fragmenty mówiące nie wprost o szatanie (np. z Księgi Ezechiela czy Hioba), wzbudzają wśród biblistów wiele kontrowersji i sporów co do tego, czy rzeczywiście odnoszą się do kusiciela oraz w jaki sposób należy tłumaczyć poszczególne słowa i wersety. Ale jeśli przeanalizuje się te teksty oraz pokrętne interpretacje niektórych biblistów, utrzymujących, że powyższe fragmenty Pisma Świętego nie mają z diabłem nic wspólnego, to można odnieść przedziwne wrażenie, że szatan zawsze się za kimś kryje i kimś się zasłania. Uważam, że skonstruowane w ten sposób fragmenty Biblii, które mówią o nim i równocześnie o kimś innym, właśnie to sugerują. Sądzę też, że znawcy tekstu biblijnego, podpierający się bardzo dobrą znajomością języków i kultur starożytnych, którzy wykluczają z tych fragmentów odniesienie do szatana, są w błędzie. A przy tym zmieniają tłumaczenie hebrajskiego helel w taki sposób, że w rezultacie Pan Jezus Chrystus i szatan w ich przekładach biblijnego tekstu są nazwani dokładnie tak samo (zob. Postscriptum 1).

* * *
Kończąc tę część artykułu, chciałbym przywołać fragment jednego z listów Pawła, w którym upomina i przestrzega chrześcijan w Koryncie przed fałszywymi nauczycielami, podszywającymi się pod apostołów Chrystusa i wykrzywiającymi prostotę ewangelii (wyróżnienia w cytowanych wersetach moje):

(2 Kor 11:2–15) 2 Jestem bowiem zazdrosny o was Bożą zazdrością; zaślubiłem was bowiem jednemu mężowi, aby przedstawić was Chrystusowi jako czystą dziewicę. 3 Lecz boję się, by czasem, tak jak wąż swoją przebiegłością oszukał Ewę, tak też wasze umysły nie zostały skażone i nie odstąpiły od prostoty, która jest w Chrystusie. 4 Gdyby bowiem przyszedł ktoś i głosił innego Jezusa, którego my nie głosiliśmy, albo gdybyście przyjęli innego ducha, którego nie otrzymaliście, albo inną ewangelię, której nie przyjęliście, znosilibyście go z łatwością. (…) 13 Tacy bowiem są fałszywymi apostołami, podstępnymi pracownikami, którzy przybierają postać apostołów Chrystusa. 14 I nic dziwnego, sam bowiem szatan przybiera postać anioła światłości. 15 Nic więc wielkiego, jeśli i jego słudzy przybierają postać sług sprawiedliwości. Koniec ich jednak będzie według ich uczynków.

* Zob. dzieła Pseudo-Dionizego Aeropagity (z V/VI wieku) i Tomasza z Akwinu (z XIII wieku)

** Lub: władcą latających insektów.

*** W mitologii rzymskiej było także imieniem syna Aurory, bogini zorzy porannej i świtu (gr. Eos, indyjsk. Uszas, praindoeurop. Heusos) i Kefalosa; w mitologii greckiej ich syn nosił imię Faeton (z Syrii).


(część 3 tutaj)

Postscriptum 1

Z jedenastu polskich tłumaczeń Biblii, które mam przed sobą, tylko w dwóch z nich w 12 wersecie 14 rozdziału Księgi Izajasza znajdziemy słowo „lucyfer”, które jednoznacznie wskazuje, o kim prorok mówi — są to Uwspółcześniona Biblia Gdańska i Biblia Jakuba Wujka. W pozostałych wersjach tłumacze oddali hebr. helel ben szachar na różne sposoby. Podobnie jest w tłumaczeniach na język angielski, gdzie tylko w Geneva Bible (1560), Douay-Rheims Bible (1582), King James Bible (1611), i New King James Bible (1982) tłumacze zdecydowali się w 12 wersecie pozostawić łacińskie imię identyfikujące opisywaną postać z szatanem (niestety nie byłem w stanie przejrzeć wszystkich wydanych tłumaczeń…).

Jest to istotne, ponieważ w 16 wersecie 22 rozdziału Księgi Objawienia Jan zapisał, że Jezus nazwał siebie „jasną gwiazdą poranną” (ang. bright and morning star). Zestawienie fragmentów wersetów z Izajasza i Apokalipsy w różnych tłumaczeniach podaję niżej. Zauważ, że w tzw. Biblii Warszawskiej (BW) oraz w anglojęzycznych Good News Translation (GNB), New International Version (NIV) i Complete Jewish Bible (CJB) tłumacze postarali się, żeby do szatana i Pana Jezusa zastosować to samo określenie…

(BB 1563) gwiazdo jutrzenna [o szatanie — red.] — gwiazda jasna i zaranna [o Jezusie — red.]
(BJW 1599/1923) Lucyferze! któryś rano wschodził — gwiazda jasna i zaranna
(BG 1881) jutrzenko! która wschodzisz rano — gwiazda jasna i poranna
(BW 1975) gwiazdo jasna, synu jutrzenki — gwiazda jasna poranna
(BP 1975) Promienna gwiazdo, synu jutrzenki — Jasna gwiazda poranna
(BT 2005/2017) Jaśniejący, Synu Jutrzenki — Gwiazda świecąca, poranna
(PAU 2008) jaśniejąca gwiazdo, synu jutrzenki — świecącą Gwiazdą Poranną
(EIB 2016) blasku, synu jutrzenki — Gwiazdą Jasną, Poranną
(UBG 2017) Lucyferze, synu jutrzenki — jasną gwiazdą poranną.
(BE 2018) jaśniejąca gwiazdo, synu jutrzenki — gwiazda świecąca, poranna
(SNPD 2020) blasku, synu jutrzenki — Gwiazda jasna poranna

(Geneva 1560) Lucifer, sonne of the morning — bright morning starre
(D-R 1582) Lucifer, who didst rise in the morning — bright and morning star
(ASV 1901) day-star, son of the morning — bright, the morning star
(NASB 1960/1995) star of the morning, son of the dawn — the bright morning star
(GNB 1966/1992) King of Babylonia, bright morning star — bright morning star
(RSV 1971) Day Star, son of Dawn — bright morning star
(NIV 1973/2011) morning star, son of the dawn — bright Morning Star
(NRSV 1989) Day Star, son of Dawn — bright morning star
(ISV 1996/2011) Day Star, son of the Dawn — bright morning star
(NLT 1996/2015) shining star, son of the morning — bright morning star
(The Message 2005) Babylon! Daystar! Son of Dawn — Bright Morning Star
(EMPH 2010) Shining One—Son of the Dawn — bright and the morning Star
(ESV 2016) Day Star, son of Dawn — bright morning star
(NET 2020) shining one, son of the dawn — bright morning star

(CJB 1998) morning star, son of the dawn — bright Morning Star

Postscriptum 2

Jeśli jesteś katolikiem, to czy zastanawiałeś się kiedykolwiek, co robi wezwanie „Gwiazdo zaranna” (w wersji ang. Morning star; w wersji łac. Stella matutina) w tzw. Litani Loretańskiej do Najświętszej Maryi Panny, której tekst ustalono w 1631 roku? Jeżeli przeczytałeś w miarę uważnie cały powyższy artykuł, to zapewne zauważyłeś, że tytuł „Gwiazda zaranna” w Biblii odnosi się do Pana Jezusa Chrystusa — zob. wyżej: Biblię Brzeską (z 1563 r.) i Biblię Jakuba Wujka (z 1599 r.) — a nie do Marii, Jego matki. A jeżeli masz wątpliwości co do ewentualnej poprawności polskiej wersji tej litanii, podaję również stosowny werset z Apokalipsy w oficjalnym łacińskim przekładzie Kościoła Katolickiego (Biblia Sacra juxta Vulgatam Clementinam), ogłoszonym po Soborze Trydenckim, w 1592 roku:

(Ap 22:16 VGCLEM) Ego Jesus misi angelum meum testificari vobis hæc in ecclesiis. Ego sum radix, et genus David, stella splendida et matutina.

• Ilustracja pochodzi z: The Illuminated Bible, containing the Old and New Testaments, translated out of the original tongues, and with the former translations diligently compared and revised . . . embellished with sixteen hundred historical engravings by J. A. Adams, more than fourteen hundred of which of which are from original designs by J. G. Chapman. New-York, Harper & Brothers, Publishers, 82 Cliff-Street, 1846.
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.

Zastanawiałeś się kiedykolwiek czy anioły mają skrzydła? Cóż to za pytanie — możesz sobie pomyśleć — przecież wszyscy wiedzą, że tak. Wystarczy spojrzeć na dowolną ilustrację, obraz albo rzeźbę przedstawiającą takiego czy innego anioła; w literaturze i filmie jest zresztą tak samo. Anioł musi mieć skrzydła, bo jak inaczej rozpoznać, że to anioł? No właśnie… tak się składa, że według świadectwa Biblii, nikt nigdy nie widział anioła ze skrzydłami. Dlatego też niejednokrotnie ludzie nie byli świadomi, że z aniołami rozmawiali, co zresztą potwierdza autor listu do Hebrajczyków:

(Hbr 13:2) Nie zapominajcie o gościnności, gdyż przez nią niektórzy, nie wiedząc, aniołów gościli.

Artyści zaczęli „przyprawiać” aniołom skrzydła dopiero w czwartym wieku po Chrystusie. Wcześniej chrześcijanie (lub ludzie podający się za chrześcijan) przedstawiali aniołów bez skrzydeł. Nie jest tematem tego artykułu dociekanie skąd się wziął ten zwyczaj. Zajmiemy się za to tekstem biblijnym i zobaczymy, co o aniołach mówi sama Biblia. W tym miejscu od razu zastrzegam, że ten krótki artykuł w żadnej mierze nie jest wykładem angelologii, ani nawet jego skrótem. Chciałbym jednak poruszyć kilka kwestii związanych z aniołami (i nie tylko), które — jak się wydaje — są dla większości ludzi zupełnie nieznane.

* * *
Pierwszy raz anioł pojawia się w Biblii w 16 rozdziale Księgi Rodzaju, czyli w Pierwszej Księdze Mojżeszowej:

(Rdz 16:7–11) 7 I Anioł PANA [hebr. malak JHWH] znalazł ją [Hagar — red.] u źródła wód na pustyni, u źródła przy drodze do Szur. 8 I zapytał: Hagar, służąco Saraj, skąd przyszłaś i dokąd idziesz? Ona odpowiedziała: Uciekam od swojej pani Saraj. 9 Anioł PANA powiedział jej: Wróć do swojej pani i poddaj się pod jej władzę. 10 Powiedział jej też Anioł PANA: Rozmnożę twoje potomstwo tak bardzo, że z powodu jego mnogości nie będzie go można policzyć. 11 Potem Anioł PANA powiedział jej: Oto poczęłaś i urodzisz syna, a nadasz mu imię Izmael, bo PAN usłyszał twoje cierpienie.

Zauważ, że Mojżesz nawet nie napomknął jak ten anioł wyglądał. Zwróć również uwagę na to, że Hagar w żaden sposób nie zdziwił wygląd tego anioła, i że rozmawiała z nim jak ze spotkanym przypadkowo człowiekiem, którego zresztą widziała:

(Rdz 16:13) I nazwała PANA [hebr. JHWH], który mówił do niej: Ty jesteś Bogiem, który mnie widzi. Powiedziała bowiem: Czyż tu nie spoglądałam na tego, który widzi mnie?

Do tego, kim tak naprawdę jest postać nazywana w Biblii „Anioł PANA” (ang. angel of the LORD), wrócimy później.

Kolejny raz opowieść o spotkaniu ludzi z aniołami znajdujemy w rozdziale 18 Księgi Rodzaju:

(Rdz 18:1–2) 1 Potem PAN ukazał mu się na równinie Mamre, a on siedział u wejścia do swego namiotu w najgorętszej porze dnia. 2 I podniósł swe oczy, i zobaczył, że naprzeciwko niego stanęli trzej mężczyźni. (…)

Z dalszej części owej historii wynika, że jednym z tych mężczyzn był sam Bóg, a dwaj pozostali byli aniołami:

(Rdz 18:22; 19:1–2) 18:22 Wtedy ci mężczyźni [hebr. haanaszim] odwrócili wzrok i poszli stamtąd do Sodomy, ale Abraham jeszcze stał przed PANEM [hebr. JHWH]. (…) 19:1 I dwaj aniołowie [hebr. hamalakim] przyszli wieczorem do Sodomy, (…) Gdy Lot ich zobaczył, wstał i wyszedł im naprzeciw, i skłonił się twarzą do ziemi. 2 I powiedział: Oto proszę, moi panowie, wstąpcie teraz do domu swego sługi, przenocujcie i umyjcie sobie nogi. (…)

I znów ani słowa o wyglądzie tych niezwykłych gości Abrahama. Biblijny tekst sugeruje jednak, że wyglądali jak zwykli, podróżujący mężczyźni (hebr. isz) — bez skrzydeł, bez aureoli itp. — z tym, że posiadali pewne „umiejętności”, których zwykli ludzie nie mają:

(Rdz 19:10–11) 10 Ale ci mężczyźni [hebr. haanaszim; tj. aniołowie — red.] wysunęli ręce, wciągnęli Lota do siebie, do domu, i zamknęli drzwi. 11 Mężczyzn [hebr. haanaszim; tj. mieszkańcy Sodomy — red.] zaś, którzy byli u drzwi domu, od najmniejszego aż do największego, porazili ślepotą, tak że na próżno usiłowali znaleźć drzwi.

Inny przykład spotkania anioła z ludźmi znajdziemy w opowieści o okolicznościach narodzenia Samsona:

(Sdz 13:3–6) 3 I Anioł PANA [hebr. malak JHWH] ukazał się tej kobiecie, i powiedział do niej: Oto jesteś niepłodna i nie rodziłaś, ale poczniesz i urodzisz syna. (…) 6 Wtedy kobieta przyszła i powiedziała swemu mężowi: Przyszedł do mnie mąż Boży [hebr. isz haelohim], którego oblicze było jak oblicze Anioła Boga [hebr. malak haelohim], bardzo straszne. Nie pytałam go, skąd jest, nie oznajmił mi też swego imienia.

Tym razem kobieta, której ukazał się anioł myślała, że przyszedł do niej mąż Boży (starotestamentowe określenie proroka — np. Mojżesza, zob. Pwt 33:1, Eliasza, zob. 2 Krl 1:9–10). Mimo tego, że jego oblicze było bardzo „straszne” (hebr. jare, inaczej: wzbudzające cześć i strach), ani ona, ani jej mąż (zob. Sdz 13:16) nie wiedzieli z kim mają do czynienia, aż do momentu, gdy anioł zniknął w ogniu palącej się na ołtarzu ofiary:

(Sdz 13:19–21) 19 Wziął więc Manoach koźlę oraz ofiarę pokarmową i złożył to na skale PANU [hebr. JHWH]. A uczynił on [anioł — red.] cud, a Manoach i jego żona patrzyli na to. 20 A gdy płomień wznosił się z ołtarza ku niebu, wtedy Anioł PANA [hebr. malak JHWH] wstąpił w płomień ołtarza, a Manoach i jego żona, widząc to, upadli na twarze na ziemię. 21 I Anioł PANA [hebr. malak JHWH] już więcej nie ukazał się Manoachowi ani jego żonie. (…)

* * *
W wielu wypadkach anioł nie był wysyłany przez Boga z wiadomością, ale z konkretnym zadaniem — niejednokrotnie chodziło o odebranie życia tysiącom ludzi, tak jak to miało miejsce choćby za panowania króla Dawida (zginęło wtedy siedemdziesiąt tysięcy mężczyzn):

(1 Krn 21:15–16,27) 15 Posłał też Bóg Anioła [hebr. malak] do Jerozolimy, aby ją zniszczyć. A gdy ją niszczył, wejrzał PAN [hebr. JHWH] i użalił się nad tym nieszczęściem i powiedział do Anioła, który niszczył [lud — red., zob. 2 Sm 24:16]: Dosyć już, powstrzymaj rękę. A Anioł PANA [hebr. malak JHWH] stał obok klepiska Ornana Jebusyty. 16 Gdy Dawid podniósł oczy, ujrzał Anioła PANA stojącego między ziemią a niebem, a w jego ręce dobyty miecz wyciągnięty nad Jerozolimą. (…) 27 I PAN rozkazał Aniołowi, by schował swój miecz do pochwy.

czy za króla Ezechiasza, podczas oblężenia Jerozolimy przez Sennacheryba, króla Asyrii:

(2 Krl 19:35) Tej samej nocy Anioł PANA [hebr. malak JHWH] wyszedł i zabił w obozie Asyryjczyków sto osiemdziesiąt pięć tysięcy ludzi. A gdy wstali wcześnie rano, oto wszędzie było pełno trupów.

(2 Krn 32:21) I PAN [hebr. JHWH] posłał Anioła [hebr. malak], który wytracił wszystkich dzielnych wojowników, dowódców i naczelników w obozie króla Asyrii. (…)

Anioła z wyciągniętym mieczem napotkamy raz jeszcze w historii wróżbity Balaama, którego Balak, król Moabu, wynajął, aby ten przeklął lud Izraela:

(Lb 22:5–6) 5 I wysłał [Balak — red.] posłańców do Balaama, syna Beora, (…) aby go wezwać tymi słowy: Oto z Egiptu wyszedł lud, który okrył powierzchnię ziemi i stanął naprzeciwko mnie. 6 Dlatego teraz przyjdź, proszę, i przeklnij mi ten lud, (…)

(Lb 22:22–35) 22 I zapłonął gniew Boga, że on [Balaam — red.] poszedł; i stanął Anioł PANA [hebr. malak JHWH] na drodze jako przeciwnik. On zaś jechał na swojej oślicy (…) 23 A gdy oślica zobaczyła Anioła PANA stojącego na drodze z obnażonym mieczem w ręku, zboczyła z drogi i poszła w pole. (…) 24 Wtedy Anioł PANA stanął na ścieżce między winnicami, (…) 25 A gdy oślica zobaczyła Anioła PANA, przyparła do muru i przygniotła do niego nogę Balaama; (…) 26 Potem Anioł PANA poszedł dalej i stanął w ciasnym miejscu, gdzie nie można go było wyminąć (…) 27 A gdy oślica zobaczyła Anioła PANA, padła pod Balaamem. (…) 31 Wówczas PAN [hebr. JHWH] otworzył oczy Balaama i zobaczył Anioła PANA stojącego na drodze z obnażonym mieczem w ręku; i pochylił się, i upadł na twarz. 32 A Anioł PANA powiedział do niego: (…) Oto wyszedłem, by się tobie sprzeciwić, bo twoja droga jest przewrotna przede mną; 33 A oślica widziała mnie i ustępowała przede mną trzy razy; gdyby nie ustąpiła przede mną, już bym cię teraz zabił, a ją pozostawił przy życiu. 34 Balaam powiedział więc do Anioła PANA: Zgrzeszyłem, bo nie wiedziałem, że stanąłeś naprzeciwko mnie na drodze; dlatego teraz, jeśli to ci się nie podoba, zawrócę. 35 Lecz Anioł PANA powiedział do Balaama: Jedź z tymi ludźmi, ale będziesz mówił tylko to, co tobie powiem. (…)

Historia Balaama jest dość trudna i na pierwszy rzut oka wydaje się nielogiczna, więc nie będziemy jej tu dokładniej rozważać — jeżeli chcesz ją w całości prześledzić, zajrzyj do Księgi Liczb (rozdziały 22–24 i 31), Powtórzonego Prawa (23), Jozuego (13 i 24), Nehemiasza (13), Micheasza (6), Drugiego Listu Piotra (2), Listu Judy (11) i Apokalipsy (2). Wróćmy zatem do anioła, który tym razem pojawił się „jako przeciwnik” (hebr. lesatan) wynajętego wróżbity. Jak zapewne zauważyłeś, żadnego dokładniejszego opisu wyglądu tego anioła nie ma, poza informacją o tym, że trzymał w ręku miecz…

Przy okazji pozwolę sobie na dygresję: zastanawiałeś się kiedykolwiek dlaczego zwierzęta czasem zachowują się zupełnie nieprzewidywalnie? Oczywiście, jak sądzę, większość z tych „dziwnych” dla nas zachowań wynika z tego, że mają lepszy wzrok, słuch, czy węch od ludzi, ale może też czasem widzą rzeczy ze świata duchowego, które powodują u nich atak strachu albo agresji. Biblia w każdym razie mówi, że jest taka możliwość.


* * *
Zacytowane wyżej fragmenty Pisma Świętego oraz analiza językowa, pozwalają na następujące wnioski:

Słowo „anioł” jest tłumaczeniem hebrajskiego słowa malak, które pochodzi od trzyliterowego rdzenia L’K (lamed-alef-kaf) oznaczającego „wysłać z wiadomością lub misją”. Natomiast prefix Ma (mem+a) oznacza odczasownikowy rzeczownik instrumentalny określający narzędzie, za pomocą którego dana czynność jest realizowana. Zatem hebrajskie malak to osoba służąca jako „nośnik” wiadomości, czyli posłaniec. Znaczenie zawarte w samym słowie malak to tylko i wyłącznie „bycie posyłanym”. W konsekwencji posłaniec, jako „narzędzie”, w pewnym sensie zatraca swoją osobowość, „znika” pod znaczeniem misji, którą realizuje i osobowością zleceniodawcy. Szczególnie jest to widoczne w wersetach, w których występuje zwrot „Anioł PANA” (więcej o tym bedzie w ostatniej części atykułu).

W tekście Biblii słowo malak występuje 213 razy, z czego tylko 110 razy odnosi się do istot, które nie są ludźmi. W pozostałych przypadkach oznacza zwykłych ludzi - posłańców, tak jak w tym fragmencie:

(Rdz 32:3–4) 3 Potem Jakub wysłał przed sobą posłańców [hebr. malakim] do swego brata Ezawa, do ziemi Seir, do krainy Edomu. 4 I rozkazał im: Tak powiecie do mego pana Ezawa: To mówi twój sługa Jakub: (…)

Tak więc „anioł” oznacza kogoś posłanego z wiadomością lub jakimś zadaniem. Przy tym istotne jest, że anioł oznacza posłańca nie będącego ze swojej natury człowiekiem, ale istotą duchową, która jednak może pojawiać się na ziemi w postaci ludzkiej, a kiedy to czyni, jest to zawsze postać mężczyzny.

(część 2 tutaj)

• Ilustracja pochodzi z: The Illuminated Bible, containing the Old and New Testaments, translated out of the original tongues, and with the former translations diligently compared and revised . . . embellished with sixteen hundred historical engravings by J. A. Adams, more than fourteen hundred of which of which are from original designs by J. G. Chapman. New-York, Harper & Brothers, Publishers, 82 Cliff-Street, 1846.
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.

Tekst Biblii zawiera wiele figur stylistycznych, które — między innymi — wzmacniają obrazowość lub emocjonalność języka, czy też pozwalają opisać rzeczywistość niematerialną. Zdecydowana większość tych figur jest zrozumiała dla każdego człowieka posługującego się sprawnie swoim ojczystym językiem. Nie ma potrzeby znać ich nazw, definicji czy gramatycznych zawiłości. Czytając Biblię nie wolno zapominać, że takie figury w jej tekście są. Nie wolno także każdego wersetu i rozdziału „na siłę” interpretować w sensie dosłownym, bo ignorowanie — czasem celowe — różnych form językowych i (zazwyczaj oczywistych) figur retorycznych, prowadzi do zniekształcenia sensu wypowiedzi, a w rezultacie do absurdalnych interpretacji. A jest o to szczególnie łatwo, gdy wyrywa się pojedyncze wersety, a nawet ich fragmenty, z szerszego kontekstu.

W tej części artykułu krótko omówimy kolejne cztery figury stylistyczne, z którymi spotykamy się w księgach Biblii (część pierwsza tutaj, część druga tutaj). A następnie — być może w nowym dla Ciebie świetle — spojrzymy na szósty rozdział Ewangelii według Jana, którego treść od wieków budzi zagorzałe dyskusje i spory teologiczne.

* * *
Litota — (ang. i gr. meiosis) jest figurą stylistyczną polegająca na zastąpieniu wyrażenia określającego cechę czegoś wyrażeniem przeciwstawnym zaprzeczonym, np. niedrogi zamiast tani. O ile we współczesnym języku figura ta ma na celu osłabienie dobitności mowy, o tyle w tekście Biblii zastosowanie meiosis jest nieco inne. Polega bowiem na „pomniejszeniu” znaczenia jednego elementu, ale w celu uwydatnienia elementu przeciwstawnego na zasadzie kontrastu. Na przykład w Księdze Rodzaju czytamy:

Rdz 18:27 A Abraham odpowiedział: Oto ośmielam się teraz mówić do mojego Pana, choć jestem prochem i popiołem.

Abraham porównuje siebie do prochu i popiołu (zresztą słusznie, zob. Rdz 2:7), co jeszcze bardziej uwydatnia wielkość Boga, do którego się zwraca. Podobne kontrastowe zestawienie Izraelitów i Boga mamy u proroka Izajasza:

Iz 41:14 Nie bój się, robaczku, Jakubie, garstko ludu Izraela; ja cię wspomogę, mówi PAN i twój Odkupiciel, Święty Izraela.

Jeszcze inny przykład litoty znajdziemy w Ewangelii według Mateusza:

Mt 18:14 Tak też nie jest wolą waszego Ojca, który jest w niebie, aby zginął jeden z tych małych.

W rozdziale 6 Ewangelii według Jana czytamy:

J 6:35 (…) Kto przychodzi do mnie, nie [gr. u me] będzie głodny, a kto wierzy we mnie, nigdy nie [gr. u me] będzie odczuwał pragnienia.

gdzie mamy zestawione proste czynności „przychodzenia” i „wierzenia” z podwójnym, wzmocnionym zaprzeczeniem (gr. u me, dosł.: nie nie), które mamy w tym zdaniu dwa razy, i które znaczy: nigdy, na pewno nie, w żadnym razie.

Metonimia — to figura stylistyczna polegająca na oznaczeniu przedmiotu za pomocą nazwy oznaczającej inny przedmiot związany z poprzednim stosunkiem przyczyny do skutku, części do całości, itp.; chodzi tutaj o jakikolwiek związek skojarzeniowy, uchwytną zależność (zob. też część 2 tego artykułu). W tekście biblijnym uważny czytelnik odnajdzie metonimie przyczyny, skutku, podmiotu i okolicznika. Figura ta występuje w Biblii bardzo często i można by zacytować dziesiątki przykładów jej użycia. Ograniczę się do czterech wersetów.
— metonimia przyczyny — „Mojżesz i Prorocy” (jako autorzy ksiąg) zamiast pisma Mojżesza i Proroków:

Łk 16:29 Lecz Abraham mu powiedział: Mają Mojżesza i Proroków, niech ich słuchają.

— metonimia skutku — „dwa narody”, zamiast dwoje dzieci (które tym narodom dadzą początek):

Rdz 25:23–24 23 I PAN jej odpowiedział: Dwa narody są w twoim łonie i dwa ludy wyjdą z twego wnętrza. (…) 24 A gdy nadszedł czas porodu, okazało się, że w jej łonie były bliźnięta.

— metonimia podmiotu — „dom” zamiast rodzinę:

Hbr 11:7 Przez wiarę Noe, ostrzeżony przez Boga o tym, czego jeszcze nie widziano, kierowany bojaźnią zbudował arkę, aby ocalić swój dom. (…)

— metonimia okolicznika — „żniwo” zamiast zboże:

Jl 3:13 Zapuśćcie sierp, bo dojrzało żniwo. (…)

W Ewangelii według Jana metonimię znajdziemy na przykład w wierszu 63 szóstego rozdziału:

J 6:63 (…) Słowa, które ja wam mówię, są duchem i są życiem.

gdzie „duchem” i „życiem” oznaczają kolejno dar i działanie Ducha Bożego oraz dawanie życia wiecznego.

Synekdocha — to w zasadzie rodzaj metonimii. Jest figurą stylistyczną polegającą na użyciu nazwy całości lub ogółu przedmiotów na oznaczenie części lub jednego przedmiotu (albo na odwrót). Różnica jest taka, że w metonimii mamy powiązane dwa rzeczowniki, a synekdocha opiera się na powiązaniu dwóch pojęć/idei. W tekście Biblii znajdziemy synekdochę: rodzaju, gatunku, całości oraz części. Oto cztery przykłady zastosowania tej, bardzo często pojawiającej się w Biblii, figury stylistycznej:

Hbr 2:9 Ale widzimy Jezusa, który stał się niewiele mniejszy od aniołów, ukoronowanego chwałą i czcią za cierpienia śmierci, aby z łaski Boga zakosztował śmierci za wszystkich.

W powyższym wersecie zwrot „za wszystkich” oznacza bez różnicy (tj. za wszelkiego rodzaju ludzi), a nie bez wyjątku (tj. nie bezwarunkowo za każdego człowieka).

Wj 3:8 Dlatego zstąpiłem, aby wybawić go z ręki Egipcjan i wyprowadzić z tej ziemi do ziemi dobrej i przestronnej, do ziemi opływającej mlekiem i miodem, (…)

czyli do ziemi obfitującej we wszelkie dobra, w szczególności związane z uprawą roli i hodowlą zwierząt.

Rdz 6:12 Wtedy Bóg wejrzał na ziemię, a oto była zepsuta, bo wszelkie ciało wypaczyło swoją drogę na ziemi.

„wszelkie ciało”, czyli wszyscy ludzie, ale z wyjątkiem Noego.

Mt 16:17 Wtedy Jezus powiedział do niego: Błogosławiony jesteś, Szymonie, synu Jonasza, bo nie objawiły ci tego ciało i krew, ale mój Ojciec, który jest w niebie.

„Ciało i krew” oznacza tutaj naturę ludzką, w przeciwieństwie do boskiej.

W ewangelii według Jana Jezus mówi:

J 6:51 (…) A chleb, który ja dam, to moje ciało, które ja dam za życie świata.

W tej wypowiedzi słowo „ciało” zostało użyte na oznaczenie całej osoby (a zatem: dam siebie za życie świata).

Hyperbaton — to prosta figura stylistyczna polegająca na celowym przestawieniu naturalnego — tj. zgodnego ze składnią danego języka — szyku wyrazów w zdaniu. Jej celem jest zwrócenie specjalnej uwagi na pewne słowa, ich podkreślenie czy zaakcentowanie. Z uwagi na fakt, że każdy język posiada własne reguły składniowe, podczas tłumaczenia tekstu tę figurę jest czasami trudno zachować. W Pierwszym Liście do Tymoteusza Paweł napisał:

1 Tm 3:16 A bez wątpienia wielka jest tajemnica pobożności: Bóg objawiony został w ciele, (…)

Zauważ, że słowo „wielka” jest przestawione na początek (normalny szyk wyrazów byłby taki: tajemnica pobożności jest wielka).

Iz 34:4 (…) a niebiosa jak zwój zostaną zwinięte, (…)

W powyższym fragmencie wersetu z Izajasza podczas tłumaczenia hyperbaton zwracający uwagę na słowo niebiosa „zniknął”; w oryginalnym tekście hebrajskim kolejność wyrazów jest następująca: zostaną zwinięte, jak księga, niebiosa.

W szóstym rozdziale Ewangelii według Jana wielu uczniów, nie rozumiejąc o czym Jezus mówi, stwierdziło:

J 6:60 (…) Twarda to jest mowa, któż jej może słuchać?

Przymiotnik „twarda” został przestawiony na początek, aby położyć nacisk na trudne do zrozumienia słowa Jezusa.


* * *
W szóstym rozdziale Ewangelii według Jana, którego główną część stanowi dyskusja Jezusa z Żydami dotycząca chleba i życia, znajdziemy omówione wyżej cztery figury stylistyczne, a także metaforę (więcej tutaj). Przykładowe wersety z tego rozdziału, w których Jan — a w zasadzie Jezus — posłużył się tymi czterema figurami, podałem wyżej. Natomiast metafora, która również pojawia się w wielu zdaniach wypowiedzianych przez Pana, ma tu kluczowe znaczenie, ale o tym za chwilę. O ile przeoczenie (lub niezrozumienie) litoty czy metonimii nie spowoduje poważnych problemów w zrozumieniu sensu tego rozdziału, o tyle zignorowanie synekdochy, a szczególnie metafory, doprowadzi czytelnika do całkowicie błędnej interpretacji tekstu Biblijnego.

Dlaczego akurat w związku z tymi figurami stylistycznymi piszę o szóstym rozdziale Ewangelii według Jana? Ponieważ wiele osób twierdzi, że rozdział ten zawiera dowód na to, że podczas ostatniej wieczerzy paschalnej z uczniami Jezus w cudowny sposób zmienił niekwaszony chleb w swoje ciało, a wino — w swoją krew, po czym kazał swoim uczniom je zjeść i wypić (więcej tutaj). W szóstym rozdziale Jana czytamy przecież słowa wypowiedziane przez Pana Jezusa: „Ja jestem chlebem życia.” (wersety 35 i 48), „Jeśli nie będziecie jeść ciała Syna Człowieczego i pić jego krwi, nie będziecie mieć życia w sobie” (w. 53) albo „Kto je moje ciało i pije moją krew, ma życie wieczne” (w. 54)?

Rzeczywiście, takie słowa z ust Jezusa padły. Myślisz więc, szanowny czytelniku, że należy je rozumieć absolutnie dosłownie? A te słowa Jezusa też należy rozumieć dosłownie?

J 8:12 (…) Ja jestem [gr. ego eimi] światłością świata.
J 10:9 Ja jestem [gr. ego eimi] drzwiami.
J 14:6 (…) Ja jestem [gr. ego eimi] drogą, prawdą i życiem.
J 15:1 Ja jestem [gr. ego eimi] prawdziwą winoroślą, a mój Ojciec jest winogrodnikiem.

Powyższe wypowiedzi to metafory, nie ma co do tego żadnych wątpliwości. Dlaczego więc te słowa:

J 6:35 (…) Ja jestem [gr. ego eimi] chlebem życia. Kto przychodzi do mnie, nie będzie głodny, a kto wierzy we mnie, nigdy nie będzie odczuwał pragnienia.

gdzie pierwsze zdanie ma identyczną konstrukcję gramatyczną, jak te powyżej, należałoby rozumieć dosłownie? To zdanie jest także metaforą. A o jaki głód i pragnienie chodzi w dalszej części tego wersetu?

* * *
Jan w swojej Ewangelii wiele razy pokazuje dyskusje Jezusa z ludźmi, którzy nie rozumieli w ogóle o czym On mówi. Weźmy na przykład rozmowę z Nikodemem:

J 3:3–4 3 Odpowiedział mu Jezus: Zaprawdę, zaprawdę powiadam ci: Jeśli się ktoś nie narodzi na nowo, nie może ujrzeć królestwa Bożego. 4 Nikodem zapytał go: Jakże może się człowiek narodzić, będąc stary? Czy może powtórnie wejść do łona swojej matki i narodzić się?

albo z Samarytanką:

J 4:10–11 10 Jezus jej odpowiedział: Gdybyś znała ten dar Boży i wiedziała, kim jest ten, który ci mówi: Daj mi pić, ty prosiłabyś go, a dałby ci wody żywej. 11 I powiedziała do niego kobieta: Panie, nie masz czym naczerpać, a studnia jest głęboka. Skąd więc masz tę wodę żywą?

czy dysputę z Żydami w Świątyni:

J 8:31–33 31 (…) Jeśli będziecie trwać w moim słowie, będziecie prawdziwie moimi uczniami. 32 I poznacie prawdę, a prawda was wyzwoli. 33 Odpowiedzieli mu: My jesteśmy potomstwem Abrahama i nigdy nie służyliśmy nikomu. Jakże możesz mówić: Będziecie wolni?

Zauważyłeś, szanowny czytelniku, jakąś prawidłowość? Za każdym razem Pan Jezus posługując się rzeczami lub zdarzeniami znanymi każdemu z codziennego życia, mówił o sprawach duchowych i nienamacalnych. Tymczasem jego rozmówcy brali to, co mówił tylko dosłownie, zbyt dosłownie. Nawet uczniowie wielokrotnie nie rozumieli słów Jezusa, który w swoich wypowiedziach, łącząc świat materialny z duchowym, odnosił się do tego drugiego:

J 4:31–34 31 A tymczasem uczniowie prosili go: Mistrzu, jedz. 32 A on im powiedział: Ja mam pokarm do jedzenia, o którym wy nie wiecie. 33 Uczniowie więc mówili między sobą: Czy ktoś przyniósł mu jedzenie? 34 Jezus im powiedział: Moim pokarmem jest wypełniać wolę tego, który mnie posłał, i dokonać jego dzieła.

Dokładnie to samo dzieje się w szóstym rozdziale Ewangelii według Jana. Jezus objawia Żydom sprawy duchowe, które dotyczą wiary i życia wiecznego, a oni widzą tylko rzeczy doczesne.

Zastanów się zatem nad tymi słowami raz jeszcze:

John 6:53–54 53 I powiedział im Jezus: Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam: Jeśli nie będziecie jeść ciała Syna Człowieczego i pić jego krwi, nie będziecie mieć życia w sobie. 54 Kto je moje ciało i pije moją krew, ma życie wieczne, a ja go wskrzeszę w dniu ostatecznym.

Jeśli tę wypowiedź — dodajmy: wyrwaną z kontekstu — potraktujemy dosłownie, to wynika niej, że jedynym sposobem uzyskania życia wiecznego jest kanibalizm. Jest to zapewne szokujący dla niektórych wniosek, ale to właśnie jest w tych wersetach literalnie powiedziane: jedzenie ciała/mięsa ludzkiego i picie ludzkiej krwi jest niezbędnym warunkiem zmartwychwstania w dniu ostatecznym (to, że chodzi tu konkretnie o ciało i krew Chrystusa, a nie o jakiegokolwiek człowieka, niczego nie zmienia).

Zwolennicy takiej interpretacji tego fragmentu nie zauważają (a może nie chcą zauważyć), że spożywanie jakiejkolwiek krwi — nie mówiąc już o ludzkiej — było i jest przez Boga zakazane.* Zakaz ten jest w Biblii jasno zapisany i dotyczy czasów zanim Izrael otrzymał Prawo na górze Synaj:

Rdz 9:3–4 3 Wszystko, co się porusza i żyje, będzie dla was pokarmem, podobnie jak rośliny zielone, daję wam to wszystko. 4 Lecz nie będziecie jeść mięsa z jego życiem, to jest z jego krwią.

okresu, w którym Żydzi kierowali się Prawem spisanym przez Mojżesza (ten zakaz jest w Pięcioksięgu powtórzony wielokrotnie):

Kpł 17:14 (…) Krwi wszelkiego ciała spożywać nie będziecie, bo życiem wszelkiego ciała jest jego krew. Ktokolwiek ją spożywa, zostanie wytracony.

i czasów chrześcijan — w liście Apostołów do nawróconych pogan czytamy:

Dz 15:28–29 28 Uznał bowiem Duch Święty za słuszne, i my też, nie nakładać na was żadnego ciężaru oprócz tego, co konieczne. 29 Wstrzymujcie się od ofiar składanych bożkom, od krwi, od tego, co uduszone, i od nierządu. Dobrze uczynicie, jeśli będziecie się tego wystrzegać. Bywajcie zdrowi.

Zauważ, że w tym ostatnim cytacie, nie ma ani słowa o zachowywaniu chociażby Dziesięciu Przykazań, ale Apostołowie uznali za ważne, aby przestrzec chrześcijan nie znających zasad religii żydowskiej, przed krwią.

* * *
Nie sposób w tym krótkim tekście w sposób pełny (o ile jest to w ogóle możliwe) omówić szósty rozdział Ewangelii według Jana. Chciałbym jednak zwrócić jeszcze uwagę na dwie istotne kwestie.

Po pierwsze, jeśli porównamy ze sobą niektóre wersety tego rozdziału:

J 6:47 Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam: Kto wierzy we mnie, ma życie wieczne.

J 6:51 Ja jestem chlebem żywym, który zstąpił z nieba. Jeśli ktoś będzie jadł z tego chleba, będzie żył na wieki. A chleb, który ja dam, to moje ciało, które ja dam za życie świata.

J 6:54 Kto je moje ciało i pije moją krew, ma życie wieczne, a ja go wskrzeszę w dniu ostatecznym.

to dowiemy się, że jeść i pić = wierzyć, a ciało i krew = Jezus.

Po drugie, sam Jezus podsumowując całą tę dyskusję w następujących słowach:

J 6:63 Duch jest tym, który ożywia, ciało nic nie pomaga. Słowa, które ja wam mówię, są duchem i są życiem.

potwierdził, że jego wcześniejszych słów nie należy rozumieć dosłownie, bo materialne ciało w kwestii życia wiecznego na nic się nie przyda. Liczy się wiara, o której przecież wielokrotnie mówił, a nie jedzenie i picie. I dokładnie to samo Jezus powiedział między innymi do Nikodema:

J 3:14–15 14 A jak Mojżesz wywyższył węża na pustyni, tak musi być wywyższony Syn Człowieczy; 15 Aby każdy, kto w niego wierzy, nie zginął, ale miał życie wieczne.

do Żydów:

J 5:24 Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam: Kto słucha mego słowa i wierzy temu, który mnie posłał, ma życie wieczne i nie będzie potępiony, ale przeszedł ze śmierci do życia.

czy do Marty, siostry Łazarza:

J 11:25–26 25 I powiedział do niej Jezus: Ja jestem zmartwychwstaniem i życiem. Kto we mnie wierzy, choćby i umarł, będzie żył. 26 A każdy, kto żyje i wierzy we mnie, nigdy nie umrze. (…)

I raz jeszcze zauważ, szanowny czytelniku, jak w tym ostatnim fragmencie Pan Jezus, wykorzystując doświadczenie życia doczesnego, naucza o sprawach duchowych, używając przy tym tych samych słów do opisu rzeczy ziemskich i wiecznych.

* * *
Na koniec nie będzie zwięzłego podsumowania całego tekstu. Pozwolę sobie za to na kilka myśli, które — jak mi się wydaje — należałoby jeszcze zwerbalizować:

— to, co w tekście Biblii należy rozumieć dosłownie, a co metaforycznie, nie zależy od uznaniowej, samowolnej oceny czytającego (zgodnie z jego przyjętymi wcześniej założeniami), ale od kontekstu i struktury językowej samego tekstu;

— ukazanie Jezusa jako chleba jest obrazem przypominającym, że „nie samym chlebem człowiek żyje, ale że człowiek żyje każdym słowem, które wychodzi z ust PANA” (Pwt 8:3, zob. też Mt 4:4 i Łk 4:4); można by rzec, że w tej dyskusji Jezusa z Żydami jedzenie (i picie) jest metaforą wiary i równocześnie wiara jest ukazana jako „jedzenie i picie”, i tak jak spożywanie pokarmów doczesnych pozwala żyć na ziemi, tak „spożywanie” słowa pochodzącego z ust Boga, pozwala na życie wieczne;

— sugerowanie, że w 6 rozdziale Ewangelii według Jana, Jezus odnosi się do Ostatniej Wieczerzy i ją „tłumaczy”, jest błędne; Jezus w rozmowie z Żydami wskazuje na swoją śmierć na krzyżu, oddanie życia i przelanie krwi „na okup za wielu”; Wieczerza Pańska jest pamiątką właśnie tego wydarzenia, a nie źródłem życia wiecznego;

— udział w jakimkolwiek religijnym rytuale nie przyniesie jego uczestnikom zbawienia (ale za to niegodne uczestniczenie w Wieczerzy Pańskiej może im przynieść sąd, zob. 1 Kor 11:20–34), tylko wiara w Jezusa Chrystusa, jego śmierć za grzechy i zmartwychwstanie gwarantuje życie wieczne;

— prawdopodobne jest, że Jan w swojej Ewangelii pominął opis „ustanowienia” Wieczerzy Pańskiej podczas ostatniej wieczerzy paschalnej Jezusa uczniami, a przedstawił w szóstym rozdziale właśnie tę dyskusję Pana z niewierzącymi Żydami, z powodu pojawiającego się wśród chrześcijan błędnego przekonania, że samo uczestniczenie w Wieczerzy Pańskiej oraz spożywanie chleba i wina daje, na podobieństwo znanych im różnych rytuałów pogańskich, zbawienie.

* Jeżeli chcesz się dowiedzieć komu Bóg pozwala jeść ludzkie mięso i pić ludzką krew, zajrzyj do Księgi Proroka Ezechiela, do rozdziału 39.

Szanowni czytelnicy Do lektury kolejnych tekstów zapraszamy na naszą stronę pod adresem: jan1248.pl. Materiały, które znajdują się już na tym blogu, są dostępne również na nowej stronie, w dziale Artykuły.

• Ilustracja pochodzi z: The pictorial history of Palestine, and the Holy Land, including a complete history of the Jews. by John Kitto, London: Charles Knight and Co., 1844.
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.

Do poczytania

• Bullinger, E. W. (1898). Figures of speech used in the Bible. London; New York: Eyre & Spottiswoode; E. & J. B. Young & Co.
• Dockery, D. S. (Ed.). (1998). Holman concise Bible commentary. Nashville, TN: Broadman & Holman Publishers.
• Gangel, K. O. (2000). John (Vol. 4). Nashville, TN: Broadman & Holman Publishers.
• Gibson, D. (2002). Eating is believing? On midrash and the mixing of metaphors in John 6. Themelios, 27(2), 5-15.
• Hendriksen, W., & Kistemaker, S. J. (1953–2001). Exposition of the Gospel According to John (Vol. 1–2). Grand Rapids: Baker Book House.
• Kasdan, B. (2011). Matthew Presents Yeshua, King Messiah: A Messianic Commentary. Clarksville, MD: Messianic Jewish Publishers.
• Keener, C. S. (1993). The IVP Bible background commentary: New Testament. Downers Grove, IL: InterVarsity Press.
• MacDonald, W. (1995). Believer’s Bible Commentary: Old and New Testaments. (A. Farstad, Ed.). Nashville: Thomas Nelson.
• Robertson, A. T. (1933). Word Pictures in the New Testament. Nashville, TN: Broadman Press.
• Stern, D. H. (2005). Komentarz Żydowski do Nowego Testamentu. Oficyna Wydawnicza “Vocatio.”
• Talbert, C. H. (2005). Reading John: a literary and theological commentary on the Fourth Gospel and the Johannine Epistles (Rev. ed.). Macon, GA: Smyth & Helwys Publishing.
• Vincent, M. R. (1887). Word studies in the New Testament. New York: Charles Scribner’s Sons.
• Whitacre, R. A. (1999). John (Vol. 4). Westmont, IL: IVP Academic.
• Wilkin, R. N. (Ed.). (2010). The Grace New Testament Commentary. Denton, TX: Grace Evangelical Society.

Współczesny słownik języka polskiego podaje, że „wierzyć w Boga, to wyznawać jakąś religię”.* Z chrześcijańskiego punktu widzenia, zgodnego z tekstem Biblii, jest to kompletna bzdura. Również dość powszechne przekonanie, według którego „wierzyć w Boga” oznacza „wierzyć, że on istnieje”, ma niewiele wspólnego ze znaczeniem tego sformułowania w tekście biblijnym. Ale gdybyśmy sięgnęli do starszych słowników języka polskiego — na przykład Lindego (1860) lub Karłowicza (1919) — przeczytalibyśmy, że wierzyć, to „mieć za prawdę, co Bóg objawił, mieć wiarę, być religijnym: Nie to jest wierzyć—mniemać albo rozumieć, ale mocno i bez wątpliwości przyzwalać na wszystko, co Bóg objawił.” Żeby się przekonać, co Biblia mówi na ten temat, wystarczy do Pisma Świętego sięgnąć i przeczytać kilka fragmentów, które jasno definiują znaczenie zwrotu „wierzyć w Boga”. Nie chodzi mi więc o jakieś abstrakcyjne, czy teologiczne koncepcje wiary, ale o najzwyklejsze czytanie ze zrozumieniem i logiczne wyciąganie wniosków z uwzględnieniem kontekstu.

Pierwszy raz z tym sformułowaniem spotykamy się w 15 rozdziale Księgi Rodzaju, gdzie Bóg obiecał Abrahamowi bardzo liczne potomstwo (wyróżnienia w cytowanych wersetach moje):

(Rdz 15:2–6) 2 I Abram powiedział: Panie BOŻE, co mi dasz, skoro ja jestem bezdzietny, a szafarzem mego domu jest ten Damasceńczyk Eliezer? 3 Abram dodał: Oto nie dałeś mi potomka, a sługa urodzony w moim domu będzie moim dziedzicem. 4 A oto dotarło do niego słowo PANA: Nie on będzie twoim dziedzicem, lecz ten, który wyjdzie z twego wnętrza, będzie twoim dziedzicem. 5 Potem wyprowadził go na dwór i powiedział: Spójrz teraz na niebo i policz gwiazdy, jeśli będziesz mógł je policzyć; i powiedział mu: Takie będzie twoje potomstwo. 6 I uwierzył PANU, i poczytano mu to za sprawiedliwość.

(Gen 15:6 KJV 1900) And he believed in the Lord [hebr. weheemin ba JHWH]; and he counted it to him for righteousness.

(Rdz 15:6 BIC) I zaufał Wiekuistemu, a poczytał mu to za zasługę.

Zauważyłeś zapewne, że w zacytowanym fragmencie jest „uwierzył PANU”, a nie „uwierzył w PANA”. Jednak w tekście hebrajskim pomiędzy „uwierzyć” a „PAN” (a dokładnie JHWH) jest przyimek be, którego jednym ze znaczeń jest właśnie „w”. Tę oryginalną składnię precyzyjnie oddaje tłumaczenie angielskie King James Bible, gdzie mamy słówko in. Czy w takim razie polskie tłumaczenie nie jest właściwe? Oczywiście, że jest. Konstrukcja hebrajska heemin + be oznacza „zaufać komuś”, a zatem chodzi tu o poleganie na kimś, w tym wypadku na Bogu i na jego słowie; w żadnym razie sformułowanie to nie oznacza wierzenia, że „Bóg jest” — Abraham przecież z nim rozmawiał. Zresztą werset ten cytuje Paweł w swoim liście do Rzymian, tłumacząc z hebrajskiego w sposób następujący:**

(Rz 4:3) Cóż bowiem mówi Pismo? Abraham uwierzył Bogu i zostało mu to poczytane za sprawiedliwość.

(Rom 4:3 KJV 1900) For what saith the scripture? Abraham believed God [gr. episteuesen to theo], and it was counted unto him for righteousness.

Dokładnie takie samo sformułowanie (heemin + be) znajdziemy w tekście hebrajskim Biblii jeszcze 4 razy. Zacytuję dla przykładu tylko dwa miejsca, z Księgi Wyjścia i z Drugiej Księgi Królewskiej:***

(Wj 14:31) Izrael widział to wielkie dzieło, którego PAN dokonał nad Egipcjanami. I lud się bał PANA, i uwierzył PANU oraz Mojżeszowi, jego słudze.

(Exod 14:31 KJV 1900) (…) and the people feared the Lord, and believed the Lord [hebr. wajjaaminu ba JHWH], and his servant Moses.

(Wj 14:31 BIC) (…) i obawiał się lud Wiekuistego, i uwierzyli w Wiekuistego i w Mojżesza, sługę Jego.

(2 Krl 17:14) Lecz nie słuchali, ale uczynili twardym swój kark, jak kark ich ojców, którzy nie wierzyli w PANA, swego Boga.

(2 Kings 17:14 KJV 1900) (…) that did not believe in the Lord [hebr. heeminu ba JHWH] their God.

(2 Krl 17:14 BIC) (…) którzy nie ufali Wiekuistemu, Bogu swojemu.

Z powyższych przykładów, do których dodałem też dla porównania tekst według przekładu Izaaka Cylkowa, wynika bezsprzecznie, że „wierzyć w Boga” = „wierzyć Bogu”; zwroty te są równoważne. Zauważ, że w tłumaczeniu Izaaka Cylkowa, w wersecie z Księgi Wyjścia, mamy „i [uwierzyli — w domyśle] w Mojżesza”. Nie oznacza to przecież, że Izraelici uwierzyli w istnienie Mojżesza, który był jednym z nich. Byłaby to inerpretacja zupełnie absurdalna.


* * *
Lektura Nowego Testamentu pozwala na wyciągnięcie takich samych wniosków co do znaczenia zwrotu „wierzyć w Boga”. Weźmy dla przykładu werset z Ewangelii według Jana podsumowujący pierwszy cud Jezusa, który miał miejsce na weselu w Kanie Galilejskiej:

(J 2:11) Taki początek cudów uczynił Jezus w Kanie Galilejskiej i objawił swoją chwałę, i uwierzyli w niego [gr. episteusan eis auton] jego uczniowie.

(John 2:11 KJV 1900) (…) and his disciples believed on him.

Nie chodzi przecież o to, że uczniowie uwierzyli w istnienie Jezusa, prawda? Uwierzyli Panu Jezusowi Chrystusowi oraz temu, co do tej pory im powiedział. W kolejnym rozdziale znajdujemy świadectwo Jana Chrzciciela o Jezusie:

(J 3:36) Kto wierzy w Syna [gr. pisteuon eis ton hion], ma życie wieczne, ale kto nie wierzy Synowi [gr. apeithon to hio], nie ujrzy życia, lecz gniew Boży zostaje na nim.

(John 3:36 KJV 1900) He that believeth on the Son hath everlasting life: and he that believeth not the Son shall not see life; (…)

Zauważ, że Jan w drugiej części zdania nie powiedział „kto nie wierzy w Syna”, lecz „kto nie wierzy Synowi”. Sam Jezus wielokrotnie powtarzał swoim uczniom, żeby wierzyli w niego, czyli ufali, że to co mówi jest prawdą:

(J 14:1–11) 1 Niech się nie trwoży wasze serce. Wierzycie w Boga [gr. pisteuete eis ton theon], wierzcie i we mnie [gr. eis eme pisteuete]. 2 W domu mego Ojca jest wiele mieszkań. Gdyby tak nie było, powiedziałbym wam. (…) 11 Wierzcie mi [gr. pisteuete moi], że ja jestem w Ojcu, a Ojciec we mnie. Przynajmniej z powodu samych dzieł wierzcie mi [gr. pisteuete moi].

(John 14:1 KJV 1900) Let not your heart be troubled: ye believe in God, believe also in me.

Jeśli jesteś uważnym czytelnikiem i znasz choć trochę język angielski, spostrzegłeś zapewne, że w tłumaczeniu King James Bible (gr. słówek eis, epi) pojawia się często zamiast przyimka in („w”) przyimek on — generalnie oznaczający „na (czymś)”. Wydaje mi się, że jest to cenna wskazówka, że zwrot „wierzyć w Boga” (ang. believe in/on God) należy rozumieć: ufać Bogu (ang. trust in), opierać się na Bogu (ang. lean on) i polegać na Bogu (ang. rely on). Zresztą, według pierwszej definicji w słowniku oksfordzkim, czasownik believe oznacza: „mieć pewność lub wiarę w (osobę) i konsekwentnie liczyć na, ufać; konstrukcja to believe in lub on była powszechna w języku staroangielskim, nie można wskazać żadnej różnicy pomiędzy użyciem in oraz on, poza tym, że ten drugi przyimek był używany częściej; obecnie believe on jest używane przede wszystkim (ale nie tylko) na oznaczenie zbawczej wiary”. (tłumaczenie moje)

Zajrzyjmy jeszcze do Dziejów Apostolskich. W 16 rozdziale Łukasz opisuje okoliczności nawrócenia pewnego strażnika więziennego:

(Dz 16:30–34) 30 A [strażnik — red.] wyprowadziwszy ich z więzienia, powiedział: Panowie, co mam czynić, abym był zbawiony? 31 A oni odpowiedzieli: Uwierz w Pana Jezusa Chrystusa [gr. pisteuoson epi ton kyrion…], a będziesz zbawiony, ty i twój dom. 32 I głosili słowo Pańskie jemu i wszystkim jego domownikom. 33 Tej samej godziny w nocy wziął ich ze sobą, obmył ich rany i natychmiast się ochrzcił, on i wszyscy jego domownicy. 34 Wprowadził ich do swego domu, zastawił przed nimi stół i weselił się, uwierzywszy Bogu [gr. pepisteukos to theo] z całym swoim domem.

(Acts 16:31 KJV 1900) 31 And they said, Believe on the Lord Jesus Christ, and thou shalt be saved, and thy house. (…) 34 (…) he set meat before them, and rejoiced, believing in God with all his house.

Na pytanie strażnika co zrobić, aby być zbawionym, Paweł i Sylas odpowiedzieli, że ma „uwierzyć w Pana Jezusa Chrystusa”. I co ów strażnik zrobił? Uwierzył im, że istnieje Pan Jezus Chrystus? Nie. Wysłuchał, co mają do powiedzenia Paweł i Sylas — można przypuszczać, że ogłosili mu ewangelię (więcej o Ewangelii tutaj) — i ostatecznie uwierzył Bogu.

* * *
Jeśli więc mówisz, że wierzysz w Boga, ale masz na myśli tylko to, że według ciebie (jakiś) „Bóg istnieje”, to tak naprawdę nie wierzysz w Boga. A przynajmniej nie tak, jak On chce, żeby w Niego wierzyć — czyli żeby Jemu ufać i przyjmować za pewnik wszystko co powiedział. Bo Jego istnienia człowiek rozumny nawet nie próbuje podważać:

(Ps 14:1) Głupi [hebr. nawal] powiedział w swoim sercu: Nie ma Boga. (…)

Hebrajskie słowo nawal oznacza człowieka głupiego, to znaczy charakteryzującego się brakiem rozumienia — albo nawet zdolnością rozumienia — sugerując świadomą wewnętrzną bezczelność, zuchwalstwo i nieposłuszeństwo prawu Bożemu (definicja według Swansona, 1997).

(1 J 5:10–12) 10 Kto wierzy w Syna Bożego, ma świadectwo w sobie. Kto nie wierzy Bogu, zrobił z niego kłamcę, bo nie uwierzył świadectwu, które Bóg dał o swoim Synu. 11 A to świadectwo jest takie, że Bóg dał nam życie wieczne, a to życie jest w jego Synu. 12 Kto ma Syna, ma życie, kto nie ma Syna Bożego, nie ma życia.

Ale żeby uwierzyć Bogu, trzeba wiedzieć co On powiedział. A co Bóg powiedział o sobie, o człowieku, co nakazał, czego zakazał, przed czym ostrzegał, co zapowiedział i co obiecał mamy zapisane w Biblii, czyż nie? Wystarczy do niej sięgnąć, żeby się tego dowiedzieć i zamienić deistyczną**** wiarę w prawdziwe „wierzę” i zaufanie Bogu.

Na koniec fragment świadectwa Piotra w domu setnika Korneliusza z Cezarei, już bez żadnego komentarza z mojej strony:

(Dz 10:39–43) 39 A my jesteśmy świadkami tego wszystkiego, co [Pan Jezus Chrystus red.] czynił w ziemi judzkiej i w Jerozolimie. Jego to zabili, zawiesiwszy na drzewie. 40 Jego też wskrzesił Bóg trzeciego dnia i sprawił, żeby się objawił; 41 Nie całemu ludowi, ale świadkom przedtem wybranym przez Boga, nam, którzy z nim jedliśmy i piliśmy po jego zmartwychwstaniu. 42 Nakazał nam też głosić ludowi i świadczyć, że on jest ustanowionym przez Boga sędzią żywych i umarłych. 43 Temu wszyscy prorocy wydają świadectwo, że przez jego imię każdy, kto w niego wierzy, otrzyma przebaczenie grzechów.

* Taką definicję znajdziemy w Wielkim Słowniku Języka Polskiego, Instytutu Języka Polskiego PAN (opublikowanego w wersji elektronicznej, definicja z dnia 27 kwietnia 2021 r.), „w politycznie poprawnym” haśle, stawiającym na tym samym poziomie Boga, Mahometa i diabła.

** I jeszcze raz, w liście do Galacjan: „Tak jak Abraham uwierzył Bogu i zostało mu to poczytane za sprawiedliwość.” (Gal 3:6). Tak samo tłumaczy ten fragment Jakub: „I tak wypełniło się Pismo, które mówi: Uwierzył Abraham Bogu i poczytano mu to za sprawiedliwość, i został nazwany przyjacielem Boga.” (Jk 2:23). I jeszcze jedno: powszechnie przyjęta teoria, że starotestamentowe cytaty w tekście Nowego Testamentu pochodzą z greckiego tłumaczenia, tzw. Septuaginty, to temat na zupełnie oddzielny artykuł…

*** Pozostałe dwa wersety to: Pwt 1:32 i 2 Krn 20:20.

**** Deizm to kierunek filozoficzno-teologiczny (także stanowisko światopoglądowe) uznający Boga za stwórcę i prawodawcę, ale odrzucający jego bezpośrednie kierownictwo światem, wiarę w cuda i objawienie.

Szanowni czytelnicy Do lektury kolejnych tekstów zapraszamy na naszą stronę pod adresem: jan1248.pl. Materiały, które znajdują się już na tym blogu, są dostępne również na nowej stronie, w dziale Artykuły.

• Ilustracja pochodzi z: The Illuminated Bible, containing the Old and New Testaments, translated out of the original tongues, and with the former translations diligently compared and revised . . . embellished with sixteen hundred historical engravings by J. A. Adams, more than fourteen hundred of which of which are from original designs by J. G. Chapman. New-York, Harper & Brothers, Publishers, 82 Cliff-Street, 1846.
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Cytaty oznaczone (KJV 1900) pochodzą z The Holy Bible: King James Version. (2009). (Electronic Edition of the 1900 Authorized Version). Bellingham, WA: Logos Research Systems, Inc.
• Cytaty oznaczone (BIC) pochodzą z Przekładu Starego Testamentu dokonanego przez rabina Izaaka Cylkowa, wydany w 13 tomach na przełomie XIX/XX wieku: Pięcioksiąg Mojżesza = Torat Mosheh, tłomaczył i podług najlepszych źródeł objaśnił Dr J. Cylkow. T. 1. Bereshit = Genesis, Księga Rodzaju, T. 2. Shemot = Druga Księga Mojżesza, Exodus. (1895) Kraków: nakładem tłomacza w drukarni Józefa Fischera. Księga Królów = Melakhim, tłomaczył i podług najlepszych źródeł objaśnił Dr J. Cylkow. (1914) Warszawa: (s.n.) w drukarni "Universal" Leszno 31.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG, BIC i KJV tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.

Do poczytania

• Clnes, D. J. A. (Ed.). (1993–2011). The Dictionary of Classical Hebrew (Vol. I–VIII). Sheffield, England: Sheffield Academic Press; Sheffield Phoenix Press.
• Gesenius, W., & Tregelles, S. P. (2003). Gesenius’ Hebrew and Chaldee lexicon to the Old Testament Scriptures. Bellingham, WA: Logos Bible Software.
• Karłowicz, J., Kryński, A. A., & Niedźwiedzki, W. (1919). Słownik języka polskiego. T. 7, T-Y. Warszawa: Tom wydany przez K. Króla i W. Niedwiedzkiego, z zapomogi Kasy im. Mianowskiego.
• Linde, S. B. (1860). Słownik języka polskiego. T. 6, U-Z (wyd. 2, popr. i pomn. ed.). Lwów: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
• Mathews, K. A. (2005). Genesis 11:27–50:26 (Vol. 1B). Nashville: Broadman & Holman Publishers.
• Simpson, J. E. W. (1989). Oxford English Dictionary A-C. Clarendon Press.
• Swanson, J. (1997). Dictionary of Biblical Languages with Semantic Domains: Hebrew (Old Testament) (electronic ed.). Oak Harbor: Logos Research Systems, Inc.