Kiedy Bóg zawarł z Żydami Przymierze, ogłosił im również Prawo, które Izraelici zobowiązali się w pełni przestrzegać:

(Wj 24:3–12) 3 Mojżesz przyszedł więc i opowiedział ludowi wszystkie słowa PANA i wszystkie prawa. I cały lud odpowiedział jednym głosem: Wypełnimy wszystkie słowa, które PAN powiedział. 4 Wtedy Mojżesz spisał wszystkie słowa PANA. (…) 7 Następnie wziął księgę przymierza i czytał ludowi, a oni powiedzieli: Wypełnimy wszystko, co PAN mówił, i będziemy posłuszni. 8 Mojżesz wziął też krew i pokropił lud, mówiąc: Oto krew przymierza, które PAN zawarł z wami, według wszystkich tych słów. (…) 12 Wtedy PAN powiedział do Mojżesza: Wstąp do mnie na górę i bądź tam, a dam ci kamienne tablice, prawo i przykazania, które napisałem, abyś ich nauczał.

Istotną częścią tego Bożego Prawa było Dziesięć Przykazań. Ponadto Bóg surowo zabronił czegokolwiek w tym Prawie zmieniać, dodawać albo usuwać (zob. część pierwszą artykułu). To Prawo i Przykazania zostały nadane Izraelitom (oraz tym, którzy chcieli się do Narodu Wybranego przyłączyć i przyjąć JHWH za swojego Boga) i na mocy Przymierza tylko oni byli zobowiązani je zachowywać. Niemniej jednak w tekście Nowego Testamentu zostały powtórzone wszystkie nakazy i zakazy zawarte w treści Dziesięciu Przykazań, których powinni przestrzegać chrześcijanie. Wszystkie poza jednym — przestrzeganiem szabatu.

O ile przestrzeganie tych przykazań nie jest ani gwarantem, ani warunkiem zbawienia (więcej o tym tutaj i tutaj), to jednak wszyscy przyznający się do Chrystusa powinni przykazania znać i się do nich stosować. Niestety, jak już wspomniałem w pierwszej części artykułu, większość ludzi mieniących się chrześcijanami Dziesięciu Przykazań nawet nie zna. Wynika to między innymi z tego, że zamiast sprawdzić, jak one zostały podane w Biblii, zaglądają do modlitewników albo katechizmów (katolickich, bo zazwyczaj takie można znaleźć w prawie każdym polskim domu). Zajrzyjmy zatem do takiego modlitewnika i zobaczmy, co tam jest napisane:

Dziesięć przykazań Bożych
1. Nie będziesz miał bogów cudzych przede Mną.
2. Nie będziesz brał* imienia Pana Boga twego nadaremno.
3. Pamiętaj, abyś dzień święty święcił.
4. Czcij ojca swego i matkę swoją.
5. Nie zabijaj.
6. Nie cudzołóż.
7. Nie kradnij.
8. Nie mów fałszywego świadectwa przeciw bliźniemu swemu.
9. Nie pożądaj żony bliźniego twego.
10. Ani żadnej rzeczy, która jego jest.

* [albo: wzywał, w zależności od wydawnictwa i roku wydania — red.]

Tak tekst przykazań brzmi w trzech książeczkach, które akurat miałem pod ręką (Do Ciebie Ojcze, Lublin 1980; Te Deum Laudamus. Modlitewnik katolicki, Warszawa 2001; Modlitewnik.. Z Panem Bogiem przez życie, Kraków 2006). Dokładnie taki sam „zestaw przykazań Bożych” znajdziemy w tzw. Katechizmie Bellarmina (Wykład nauki chrześcijańskiej ułożony z rozkazu Klemensa VIII Papieża przez kardynała Roberta Bellarmina, 1598/1850/2019), czy w Katechizmie św. Piusa X (2006; oryginalny tekst jest z końca XIX wieku).

Być może zauważyłeś, szanowny czytelniku (a jeśli nie, to zajrzyj do części pierwszej artykułu lub na schemat poniżej), że część przykazań jest skrócona, brakuje w całości przykazania drugiego, a w przykazaniu dotyczącym szabatu, szabat został zamieniony na jakiś „dzień święty”. Żeby liczba przykazań się zgadzała, biblijne przykazanie dziesiąte zostało podzielone na dwa. Podobnie jest też w amerykańskich oficjalnych katechizmach katolickich: tzw. Baltimore Catechism (1885/1933/2010) — przy czym w nim zachowano w przykazaniu słowo „szabat”, a także United States Catholic Catechism for Adults (2006) — w tym, zamiast „szabat”, przeczytamy już „Dzień Pański” (ang. Lord’s Day).

Natomiast w najnowszym, oficjalnym i obowiązującym Katechizmie Kościoła Katolickiego (KKK) z 1992 roku (z poprawkami z roku 1998) jest trochę inaczej. Zamiast skróconych wersji przykazań (jak wyżej) cytowane są wersety z Biblii (Tysiąclecia, wyd. 4, 1984), z 20 rozdziału Księgi Wyjścia. Można by się zatem spodziewać, że bedą one zacytowane w całości, zgodnie z tekstem biblijnym… No cóż, tak niestety nie jest (zob. też schemat poniżej):
– biblijne przykazanie pierwsze i drugie zostało złączone w jedno, przy czym pominięto większość wersetu 5 (po słowie „służył”) i cały werset 6;
– w przykazaniu trzecim (w KKK — drugim, bo numeracja jest przesunięta) pominięto połowę wersetu 7;
– w przykazaniu czwartym (w KKK — trzecim) pominięto połowę wersetu 10 i cały 11;
– żeby zachować liczbę dziesięciu przykazań, biblijne przykazanie dziesiąte zostało powtórzone dwa razy: jako przykazanie dziewiąte został zacytowany cały werset 17 z Księgi Wyjścia, a jako przykazanie dziesiąte — początek i koniec wersetu 17 z Księgi Wyjścia (tj. „Nie będziesz pożądał… żadnej rzeczy, która należy do bliźniego twego”) i werset 21 z Księgi Powtórzonego Prawa, ale z usuniętą pierwszą jego częścią (tj. „Nie będziesz pożądał żony swojego bliźniego.”) i to bez jakiegokolwiek zaznaczenia, że cytowany werset jest niepełny.

Jeżeli nie wierzysz, że taka manipulacja ma miejsce, zajrzyj do KKK — albo do wersji internetowej, albo do drukowanej (w moim wydaniu z 2002 r. są to strony 573 i 577, a cytaty z Biblii Tysiąclecia są odpowiednio przed numerami 2514 i 2534).

W tym miejscu powstrzymam się od jakiegokolwiek komentarza, za to raz jeszcze przywołam Mojżesza z Ksiegi Powtórzonego Prawa (wyróżnienia w cytowanych wersetach moje):

(Pwt 4:2) Nie dodawajcie do słowa, które ja wam nakazuję, ani z niego nie ujmujcie, abyście przestrzegali przykazań PANA, waszego Boga, które ja wam nakazuję.

* * *
Chciałbym teraz zwrócić uwagę na pewne kwestie związane z „interpretacją” przykazań Bożych w KKK, a dokładniej na dwa miejsca.

Pierwsze miejsce dotyczy komentarza do przykazania czwartego (w KKK — trzeciego). Po cytacie „Pamiętaj o dniu szabatu, aby go uświęcić…” znajdziemy kilka trafnych, zgodnych z tekstem Biblii komentarzy (numery 2168–2173; których nie będę tu o nich pisał), po czym pod nagłówkiem zatytułowanym „Niedziela — wypełnienie szabatu”, w numerze 2175 czytamy:

„Niedziela wyraźnie różni się od szabatu, po którym następuje chronologicznie co tydzień; dla chrześcijan zastępuje szabat z jego przepisem obrzędowym. Przez Paschę Chrystusa niedziela wypełnia duchową prawdę szabatu żydowskiego i zapowiada wieczny odpoczynek człowieka w Bogu. Kult oparty na prawie przygotowywał misterium Chrystusa, a to, co było w nim praktykowane, było w pewnym sensie figurą odnoszącą się do Chrystusa (1 Kor 10:11) (…)”

Odwołanie do tekstu biblijnego — 1 Kor 10:11 — jak należałoby się spodziewać, ma potwierdzać powyższe stwierdzenia. Zadaj sobie, szanowny czytelniku, odrobinę trudu i sprawdź, o czym jest 10 rozdział Pierwszego Listu do Koryntian, zacznij od wersetu pierwszego… Zobaczysz, że cały ten rozdział Paweł poświęcił ostrzeżeniu przed bałwochwalstwem i kultem demonów. Nie ma tam nic o szabacie i niedzieli. Ani słowa.

Poza tym, w tekście Biblii nie znajdziemy nigdzie informacji, jakoby niedziela — czyli pierwszy dzień tygodnia — zastępowała chrześcijanom szabat. Nie znajdzie się też potwierdzenia tezy, że chrześcijanie zastąpili w Bożym planie zbawienia Żydów i są teraz „nowym Izraelem”, ale to zupełnie inny temat…

Drugie miejsce, o którym chciałbym wspomnieć, to uzasadnienie kultu obrazów i figur. Według KKK taki kult nie jest sprzeczny z przykazaniem Bożym. Po pierwsze dlatego, że — jak czytamy w numerze 2130:

„Już w Starym Testamencie Bóg polecił lub pozwolił wykonywać znaki, które w sposób symboliczny miały prowadzić do zbawienia przez Słowo Wcielone, jak wąż miedziany, arka Przymierza i cherubiny”.

Rzeczywiście, Bóg polecił wykonać te przedmioty, ale one nigdy nie były — i nie miały być — obiektami kultu. Zobacz zresztą sam co na ten temat mówi Biblia:

(2 Krl 18:1–6) 1 W trzecim roku Ozeasza, syna Eli, króla Izraela, Ezechiasz, syn Achaza, króla Judy, zaczął królować. (…) 3 Czynił on to, co było słuszne w oczach PANA, (…) 4 Zniósł wyżyny, rozbił posągi, powycinał gaje i potłukł węża miedzianego, którego uczynił Mojżesz, bo aż do tego czasu synowie Izraela palili mu kadzidło, i nazwał go Nehustan [tj. lekceważąco: kawałek miedzi — red.]. 5 Zaufał PANU, Bogu Izraela. (…). 6 Przylgnął bowiem do PANA i nie odstępował od niego, ale przestrzegał jego przykazań, które PAN nadał Mojżeszowi.

(2 Kings 18:4 KJV 1900) He removed the high places, and brake the images, and cut down the groves, and brake in pieces the brasen serpent that Moses had made: for unto those days the children of Israel did burn incense to it: and he called it Nehushtan.

I po drugie dlatego, że — jak czytamy w numerze 2131:

„Opierając się na misterium Słowa Wcielonego, siódmy sobór powszechny w Nicei (787 r.) uzasadnił — w kontrowersji z obrazoburcami — kult obrazów przedstawiających Chrystusa, jak również Matkę Bożą, aniołów i świętych. Syn Boży, przyjmując ciało, zapoczątkował nową „ekonomię” obrazów.

Zajrzyjmy w takim razie do orzeczeń soboru Nicejskiego. Oto fragmenty Dekretu wiary:

14. (…) orzekamy z całą dokładnością i z troską o wiarę, że przedmiotem kultu powinny być nie tylko wizerunki drogocennego i ożywiającego Krzyża, lecz tak samo czcigodne i święte obrazy malowane, ułożone w mozaikę lub wykonane innym sposobem, które umieszcza się ze czcią w świętych kościołach Bożych, na naczyniach liturgicznych i na szatach, na ścianach czy na desce, w domach czy przy drogach. 15. Są one wyobrażeniami naszego Pana Jezusa Chrystusa, Boga i Zbawiciela, Niepokalanej Pani naszej, świętej Bożej Rodzicielki, godnych czci Aniołów oraz wszystkich świętych i świątobliwych mężów. (…) 16. Nie otacza się ich jednak taką adoracją, jaka według naszej wiary należy się wyłącznie Naturze Bożej. (…) „Cześć oddawana wizerunkowi przechodzi na prototyp”; a kto składa hołd obrazowi, ten go składa Istocie, którą obraz przedstawia.

Czy na potwierdzenie tego orzeczenia podano jakikolwiek cytat z Pisma Świętego? Nie, ani jednego. Poza tym, skoro według dekretu „cześć oddawana wizerunkowi przechodzi na prototyp”, to w ten sposób oddaje się cześć aniołom, świętym mężom itd. A czy Bóg pozwala na oddawanie czci ludziom albo aniołom? Nie. Wystarczy siegnąć do Biblii, żeby się o tym przekonać:

(Ap 22:8–9) 8 (…) A gdy usłyszałem i zobaczyłem, upadłem do nóg anioła, który mi to pokazywał, aby oddać mu pokłon [gr. proskynesai]. 9 Lecz powiedział do mnie: Nie rób tego, bo jestem sługą z tobą i twoimi braćmi prorokami, i z tymi, którzy zachowują słowa tej księgi. Bogu oddaj pokłon [gr. proskyneson].

Ale przecież w dekrecie soborowym zapisano, że wizerunków „nie otacza się (…) taką adoracją, jaka (…) należy się wyłącznie Naturze Bożej.” Czyżby? Zobaczmy w takim razie, co orzekł kolejny sobór — Konstantynopolitański IV — niecałe 100 lat później. W kanonie III czytamy (wyróżnienia moje):

„Wizerunek Pana naszego Jezusa Chrystusa powinien być otaczany czcią i adoracją [łac. adoretur] tak samo jak księgi świętych ewangelii i figura drogocennego krzyża; podobnie niech będą czczone obrazy Niepokalanej Matki Jego, Bożej Rodzicielki Marii oraz wszystkich świętych i aniołów. (…) 3. Jeśli więc ktoś nie oddaje czci [łac. adorat, gr. proskynei] obrazowi Chrystusa Zbawiciela, nie tylko nie ujrzy Jego postaci kiedy przyjdzie w ojcowskiej chwale, 4. aby być uwielbionym i uwielbić swoich świętych, lecz będzie wyłączony ze wspólnoty z Nim i oddalony od Jego blasku. 5. To samo mówimy o obrazie Niepokalanej Matki Jego i Bożej Rodzicielki, Marii. Malujemy także wizerunki świętych aniołów, według tego, jak zostali opisani słowami Bożych pism. 6. Ponadto obrazy najchwalebniejszych apostołów, proroków, męczenników, sławnych świątobliwych mężów 7. i w ogóle wszystkich świętych – czcimy i wielbimy [łac. adoramus, gr. proskynumen].

Dokumenty soborowe zostały zapisane w języku łacińskim, zachowało się też ich tłumaczenie na język grecki. Dlatego też podałem w nawiasach czasowniki, jakich oryginalnie użyto, by opisać w jaki sposób „poprawnie” należy czcić te wizerunki: łac. adoro i gr. proskyneo, czyli według polskiego tłumaczenia — oddawać cześć, adorować, uwielbiać. Grecki czasownik proskyneo oznacza w oryginalnym greckim Nowym Testamencie oddawanie czci Bogu; podobnie łaciński czasownik adoro (w Biblii przetłumaczonej na przełomie III i IV wieku na język łaciński, tzw. Wulgacie, oficjalnym i przez wieki jedynym dopuszczonym do czytania tekście Biblii kościoła katolickiego, aż do czasów reformacji). Czy autorzy dekretów soborowych tego nie wiedzieli…? A teraz sięgnijmy do Biblii, do fragmentu rozmowy Pana Jezusa Chrystusa z diabłem:

(Mt 4:9–10) 9 I [diabeł — red.] powiedział do niego: Dam ci to wszystko, jeśli upadniesz i oddasz mi pokłon [gr. proskyneses, łac. adoraveris]. 10 Wtedy Jezus powiedział mu: Idź precz, szatanie! Jest bowiem napisane: Panu, swemu Bogu, będziesz oddawał pokłon [gr. proskyneseis, łac. adorabis] i tylko jemu będziesz służył.

(Mat 4:9–10 VGCLEM) 9 et dixit ei: Hæc omnia tibi dabo, si cadens adoraveris me. 10 Tunc dicit ei Jesus: Vade Satana: Scriptum est enim: Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies.

Przeczytaj uważnie te dwa zdania z Ewangelii według Mateusza jeszcze raz. Zobacz gdzie i w jakim znaczeniu jest tam użyte w oryginalnym, greckim tekście Ewangelii słowo proskyneo (i adoro w łacińskiej Wulgacie).

Nadal uważasz, że w dekretach soborów są rzeczywiście zdefiniowane jakieś dwa rodzaje kultu: inny dla Boga, a inny dla obrazów, figur, krzyży itp.? Myślisz, że przeciętny Kowalski potrafiłby wytłumaczyć co znaczy: „wizerunków nie otacza się taką adoracją, jaka należy się wyłącznie Naturze Bożej”? I jaka jest różnica w praktyce?

A może jednak nadszedł czas, żeby otwarcie przyznać, że tzw. „tradycja”, na którą cały czas powołuje się KKK uzasadniając rozmaite koncepcje i dogmaty, jest całkowicie sprzeczna ze słowem Bożym? Szanowny czytelniku, zdecyduj sam komu chcesz zaufać: człowiekowi czy Bogu, soborowym dogmatom czy Biblii.

* * *
Pozwolę sobie ten długi tekst, być może trudny do przełknięcia dla wielu osób, pozostawić bez końcowego podsumowania. Zakończę go raz jeszcze słowami Mojżesza — a raczej słowami Boga — z Księgi Powtórzonego Prawa:

(Pwt 30:15–19) 15 Oto dziś położyłem przed tobą życie i dobro oraz śmierć i zło; 16 Gdyż dziś ci nakazuję, abyś miłował PANA, swego Boga, i chodził jego drogami, i przestrzegał jego przykazań, ustaw i praw, abyś żył i rozmnożył się, i PAN, twój Bóg, będzie ci błogosławił w ziemi, do której idziesz, aby ją posiąść. 17 Jeśli zaś twoje serce odwróci się i nie posłuchasz, ale dasz się odwieść, będziesz oddawał pokłon innym bogom i im służył; 18 Oznajmiam wam dziś, że na pewno zginiecie i nie przedłużycie swych dni na ziemi, do której się przeprawiasz przez Jordan, aby tam wejść i posiąść ją. 19 Biorę dziś na świadków przeciwko wam niebo i ziemię, że położyłem przed tobą życie i śmierć, błogosławieństwo i przekleństwo. Wybierz więc życie, abyś żył, ty i twoje potomstwo;

Postscriptum 1

Rzućmy okiem raz jeszcze na fragment z Drugiej Księgi Królewskiej i sprawdźmy dokładniej, co zniszczył Ezechiasz, chcąc aby on sam i lud Izraela przestrzegał przykazań:

(2 Krl 18:4–6) 1 W trzecim roku Ozeasza, syna Eli, króla Izraela, Ezechiasz, syn Achaza, króla Judy, zaczął królować. (…) 3 Czynił on to, co było słuszne w oczach PANA, (…) 4 Zniósł wyżyny, rozbił posągi, powycinał gaje i potłukł węża miedzianego, którego uczynił Mojżesz, bo aż do tego czasu synowie Izraela palili mu kadzidło, i nazwał go Nehustan.

– zniósł (usunął) wyżyny (heb. habbamot) — hebrajskie słowo bama określa położone na wzniesieniu, czasem specjalnie usypanym, miejsce bałwochwalczego kultu, gdzie ustawione były ołtarz i inne rzeczy potrzebne do składania darów, ofiar i palenia kadzidła bożkom; pierwszy raz w Biblii to słowo pojawia się w następującym fragmencie w Księdze Kapłańskiej:

(Kpł 26:13–30) 13 Ja jestem PAN, wasz Bóg, który wyprowadził was z ziemi Egiptu, (…) 14 Jeśli jednak nie posłuchacie mnie i nie wykonacie wszystkich tych przykazań; 15 (…) i złamiecie moje przymierze; (…) 30 Zniszczę wasze wyżyny, zburzę wasze posągi i rzucę wasze szczątki na szczątki waszych bożków, a moja dusza będzie się wami brzydzić.

– rozbił posągi (heb. hammacewot) — hebrajskie słowo macewa jest użyte w Biblii 34 razy i oznacza kamienny słup/pomnik stawiany na pamiątkę jakiegoś wydarzenia (w tym znaczeniu głównie w Księdze Rodzaju, np. Rdz 28:18) albo figurę/posąg/stelę jako obiekt bałwochwalczego kultu, np.:

(Kpł 26:1) Nie czyńcie sobie bożków ani rzeźbionego posągu ani nie stawiajcie stel, ani kamiennych rzeźb w waszej ziemi, by im oddawać pokłon, bo ja jestem PAN, wasz Bóg.

– powycinał gaje (heb. haaszera) — hebrajskie słowo aszera to nazwa drewnianego, ustawianego pionowo pala, reprezentującego Aszerę/Isztar (więcej o Isztar tutaj), boginię płodności (dlatego też niektórzy archeolodzy uważają, że mógł być równocześnie symbolem zgoła czego innego…), który był umieszczany w „świętym gaju”, często obok ołtarza Baala:

(Sdz 6:28–30) 28 A gdy mieszkańcy miasta wstali wczesnym rankiem, zobaczyli zburzony ołtarz Baala i ścięty gaj, który był obok niego, (…) 29 I mówili jeden do drugiego: Któż to uczynił? A gdy się o to pytali i dowiadywali, powiedzieli: Uczynił to Gedeon, syn Joasza. 30 Wtedy mieszkańcy miasta powiedzieli do Joasza: Wyprowadź swego syna, niech umrze, gdyż zburzył ołtarz Baala i ściął gaj, który był przy nim.

– potłukł (rozbił na kawałki) węża miedzianego (heb. nechasz hannechoszet) — tego węża wykonał Mojżesz na polecenie Boga (cała historia jest opisana w 21 rozdziale Księgi Kapłańskiej), ale nie było mowy o oddawaniu czci temu metalowemu wężowi; niestety z czasem Żydzi zaczęli to robić; dlatego Ezechiasz kazał go zniszczyć, a dodatkowo nazwał go z lekceważeniem — przekręcając nechasz hannechoszet na nechusztan — „kawałkiem miedzi” (dziś powiedzielibyśmy kolokwialnie: kupa złomu), czym niewątpliwie obraził „uczucia religijne” wielu pobożnych Żydów i gdyby nie był królem, zapewne zostałby za to przykładnie ukarany…

Szanowni czytelnicy Do lektury kolejnych tekstów zapraszamy na naszą stronę pod adresem: jan1248.pl. Materiały, które znajdują się już na tym blogu, są dostępne również na nowej stronie, w dziale Artykuły.

• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Cytaty oznaczone (KJV 1900) pochodzą z The Holy Bible: King James Version. (2009). (Electronic Edition of the 1900 Authorized Version). Bellingham, WA: Logos Research Systems, Inc.
• Cytaty oznaczone (VGCLEM) pochodzą z Biblia Sacra juxta Vulgatam Clementinam. (2005). (Ed. electronica). Bellingham, WA: Logos Bible Software.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG i KJV tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.

Do poczytania

Tekst hebrajski i grecki oraz łaciński i angielski Biblii

• Biblia Hebraica Stuttgartensia: SESB Version. (2003). (electronic ed.). Stuttgart: German Bible Society.
• The Lexham Hebrew Bible. (2012). Bellingham, WA: Lexham Press.
• Stephen’s 1550 Textus Receptus: with morphology. (2002). Bellingham, WA: Logos Bible Software.
• Aland, K., Aland, B., Karavidopoulos, J., Martini, C. M., & Metzger, B. M. (2012). Novum Testamentum Graece (28th Edition). Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft.
• Biblia Sacra Vulgata: Iuxta Vulgatem Versionem. (1969). (electronic edition of the 3rd edition.). Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft.
• Biblia Sacra juxta Vulgatam Clementinam. (2005). (Ed. electronica). Bellingham, WA: Logos Bible Software.
• Jewish Publication Society of America. (1917). Torah Nevi’im u-Khetuvim. The Holy Scriptures according to the Masoretic text. Philadelphia, PA: Jewish Publication Society of America.

Dokumenty

• A catechism in Christian doctrine. (1933). New York, Cincinnati: Benziger brothers.
• Baron, A., & Pietras, H. (2002). Dokumenty soborów powszechnych. Tekst grecki, łaciński, polski. T. 1, Nicea I, Konstantynopol I, Efez, Chalcedon, Konstantynopol II, Konstantynopol III, Nicea II (325-787). Kraków: Wydawnictwo WAM - Księża Jezuici.
• Baron, A., & Pietras, H. (2003). Dokumenty soborów powszechnych. Tekst grecki, łaciński, polski. T. 2, Konstantynopol IV, Lateran I, Lateran II, Lateran III, Lateran IV, Lyon I, Lyon II, Vienne (869-1312). Kraków: Wydawnictwo WAM - Księża Jezuici.
• Bellarmin, R. (2019). Wykład nauki chrześcijańskiej ułożony z rozkazu Klemensa VIII papieża (A. Jełowicki, tłum.). Sandomierz: Armoryka.
• Katechizm Kościoła Katolickiego. (2002). (2 poprawione ed.). Poznań: Wydawnictwo „Pallottinum”.
• Katechizm św. Piusa X. Vademecum katolika. (2006). (M. Karas, tłum.). Sandomierz: Wydawnictwo Diecezjalne i Drukarnia.
• United States Catholic catechism for adults. (2006). Washington, D.C.: United States Conference of Catholic Bishops.

Modlitewniki (tylko te, do których zajrzałem)

• Do Ciebie Ojcze. Modlitewnik. (1980). (wyd. 3). Lublin: Wydawnictwo Kurii Biskupiej.
• Polskie Duszpasterstwo Polowe W. P. na Środkowym Wschodzie. (1942). Panie, pozostań z nami. Modlitewnik i śpiewnik (wyd. 2 uzupełnione). Jerozolima: Siostry Elżbietanki.
• Smoliński, L. (2016). Z Panem Bogiem przez życie. Modlitewnik. Kraków: Dom Wydawniczy „Rafael”.
• Szyca, J. (1935). Chwalmy Pana. Modlitewnik i śpiewnik (wyd. 8.). Częstochowa: Jan i Leon Szyma.
• Te Deum laudamus. Modlitewnik katolicki. (2001). Warszawa: Wydawnictwo Te Deum.

Słowniki

• Barry, J. D., Bomar, D., Brown, D. R., Klippenstein, R., Mangum, D., Sinclair Wolcott, C., … Widder, W. (Eds.). (2016). In The Lexham Bible Dictionary. Bellingham, WA: Lexham Press.
• Bobrowski, A., Brodka, D., Korpanty, J., & Wolanin, H. (2001). Słownik łacińsko-polski. T. 1, A-H. (J. Korpanty, red.). Warszawa: Wydawnictwo Szkolne PWN.
• Lewis, C. T., & Short, C. (1891). Harpers’ Latin Dictionary. New York; Oxford: Harper & Brothers; Clarendon Press.
• Swanson, J. (1997). Dictionary of Biblical Languages with Semantic Domains: Greek (New Testament) (electronic ed.). Oak Harbor: Logos Research Systems, Inc.
• Swanson, J. (1997). Dictionary of Biblical Languages with Semantic Domains: Hebrew (Old Testament) (electronic ed.). Oak Harbor: Logos Research Systems, Inc.

W Polsce prawie każdy wie, co to jest Dziesięć Przykazań i mniej więcej kojarzy, skąd się one wzięły, ale równocześnie prawie nikt nie potrafi ich wszystkich prawidłowo wymienić. Dlaczego tak się dzieje? Zdecydowana większość ludzi, którzy cokolwiek o tych przykazaniach wiedzą, widziała ich treść w jakimś katechizmie* bądź w modlitewniku popularnie zwanym książeczką do nabożeństwa. Dodatkowo okazuje się, że treść i podział Dziesięciu Przykazań w katechizmach i modlitewnikach (katolickich) odbiega od tego, co mamy zapisane w Biblii. I to w każdej Biblii, również w tych wydawanych przez katolickie wydawnictwa i aprobowanych, podobnie zresztą jak katechizmy i modlitewniki, przez odpowiednie władze kościelne.** Zajrzyjmy zatem najpierw do tekstu Biblii, a potem (w części drugiej artykułu) do kilku publikacji, w których zmieniono treść objawionego tekstu, nie zważając na wyraźny zakaz Boga, aby tego nie robić.

* * *
Dziesięć Przykazań znajdziemy w Biblii w dwóch księgach: w rozdziale 20 Księgi Wyjścia oraz w rozdziale 5 Księgi Powtórzonego Prawa. Obie księgi zostały spisane przez Mojżesza, zgodnie z tym, co powiedział do niego sam Bóg. W Księdze Wyjścia, opisującej między innymi wydarzenia na górze Synaj (inaczej: Horeb), Mojżesz zapisał (wyróżnienia w cytowanych wersetach moje):

(Wj 20:1–17) 1 I Bóg mówił te wszystkie słowa:
2 Ja jestem PAN, twój Bóg, który cię wyprowadził z ziemi Egiptu, z domu niewoli.
3 Nie będziesz miał innych bogów przede mną [przykazanie pierwsze].
4 Nie będziesz czynił sobie żadnego rzeźbionego posągu ani żadnej podobizny czegokolwiek, co jest w górze na niebie, co jest nisko na ziemi ani co jest w wodach pod ziemią. 5 Nie będziesz oddawał im pokłonu ani nie będziesz im służył, bo ja jestem PAN, twój Bóg, Bóg zazdrosny, nawiedzający nieprawość ojców na synach do trzeciego i czwartego pokolenia tych, którzy mnie nienawidzą; 6 A okazujący miłosierdzie tysiącom tych, którzy mnie miłują i strzegą moich przykazań. [przykazanie drugie]
7 Nie będziesz brał imienia PANA, twego Boga, nadaremnie, gdyż PAN nie zostawi bez kary tego, który bierze jego imię nadaremnie. [przykazanie trzecie]
8 Pamiętaj o dniu szabatu, aby go święcić. 9 Sześć dni będziesz pracować i wykonywać wszystkie swoje prace; 10 Ale siódmy dzień jest szabatem PANA, twego Boga. W tym dniu nie będziesz wykonywał żadnej pracy — ani ty, ani twój syn, ani twoja córka, ani twój sługa, ani twoja służąca, ani twoje bydło, ani twój gość, który jest w obrębie twoich bram. 11 PAN bowiem przez sześć dni stworzył niebo i ziemię, morze i wszystko, co jest w nich, a siódmego dnia odpoczął. Dlatego PAN błogosławił dzień szabatu i uświęcił go. [przykazanie czwarte]
12 Czcij swego ojca i swoją matkę, aby twoje dni były długie na ziemi, którą PAN, twój Bóg, da tobie. [przykazanie piąte]
13 Nie będziesz zabijał. [przykazanie szóste]
14 Nie będziesz cudzołożył. [przykazanie siódme]
15 Nie będziesz kradł. [przykazanie ósme]
16 Nie będziesz fałszywie świadczył przeciw twemu bliźniemu. [przykazanie dziewiąte]
17 Nie będziesz pożądał domu twego bliźniego ani nie będziesz pożądał żony twego bliźniego, ani jego sługi, ani jego służącej, ani jego wołu, ani jego osła, ani żadnej rzeczy, która należy do twego bliźniego. [przykazanie dziesiąte]

Natomiast w Księdze Powtórzonego Prawa — zawierającej opis wydarzeń z ostatnich miesięcy życia Mojżesza i przygotowania do wejścia do ziemi obiecanej — Mojżesz opisał, jak przypominał kolejnemu pokoleniu Izraelitów (bo od zawarcia przymierza na Synaju upłynęło 40 lat) między innymi treść Dziesięciu Przykazań. Nie będę tego fragmentu przytaczać w całości, ponieważ jest prawie identyczny do zacytowanego powyżej (łatwo to sprawdzisz: Pwt 5:5–21). Jedyna widoczna różnica jest taka, że zamiast „PAN bowiem przez sześć dni stworzył niebo i ziemię (…) dzień szabatu i uświęcił go”, w Księdze Powtórzonego Prawa czytamy:

(Pwt 5:15) I pamiętaj, że byłeś niewolnikiem w ziemi Egiptu i że PAN, twój Bóg, wyprowadził cię stamtąd potężną ręką i wyciągniętym ramieniem. Dlatego PAN, twój Bóg, nakazał ci obchodzić dzień szabatu.

Mojżesz trzykrotnie zapewnił słuchający go lud, że Bóg osobiście te Dziesięć Przykazań zapisał na kamiennych tablicach:

(Pwt 4:12–13) 12 I PAN przemówił do was spośród ognia. (…) 13 Wówczas oznajmił wam swoje przymierze, które nakazał wam wypełniać, dziesięć przykazań, które napisał na dwóch kamiennych tablicach.

(Pwt 5:22) Te słowa wypowiedział PAN do całego waszego zgromadzenia na górze spośród ognia, obłoku i ciemności donośnym głosem. I nic nie dodał. Potem napisał je na dwóch tablicach kamiennych i dał mi je.

(Pwt 9:9–11) 9 Gdy wstąpiłem na górę, aby otrzymać kamienne tablice, (…) 10 Wtedy PAN dał mi dwie kamienne tablice zapisane palcem Boga, na których były wszystkie te słowa, które PAN powiedział wam na górze spośród ognia, (…) 11 (…) tablice przymierza.

A gdyby ta informacja nie wystarczyła, aby Żydzi w pełni zaakceptowali każde z przykazań oraz inne nakazy Boga i nie próbowali ich zmieniać, czy też w sposób pokrętny interpretować, Mojżesz wyraźnie zaznaczył:

(Pwt 4:2) Nie dodawajcie do słowa, które ja wam nakazuję, ani z niego nie ujmujcie, abyście przestrzegali przykazań PANA, waszego Boga, które ja wam nakazuję.

Ponownie powtórzył ten sam zakaz w rozdziale 12, tym razem łącząc go dodatkowo z pierwszym i drugim przykazaniem:

(Pwt 12:30–32) 30 Strzeż się, byś się nie dał usidlić, idąc za nimi [bogami innych narodów — red.], gdy będą wytępione przed tobą [te narody — red.]; nie pytaj się też o ich bogów, mówiąc: W jaki sposób te narody służyły swoim bogom? Tak samo i ja uczynię. 31 Nie uczynisz tak PANU, swemu Bogu, gdyż wszystko, czym brzydzi się PAN i czego nienawidzi, czynili swoim bogom; (…) 32 Cokolwiek wam nakazuję, pilnie wypełniajcie. Nic do tego nie dodasz ani od tego nie ujmiesz.

Podobne ostrzeżenia znajdziemy zresztą w Księdze Przysłów:

(Prz 30:5–6) 5 Każde słowo Boga jest czyste; on jest tarczą dla tych, którzy mu ufają. 6 Nie dodawaj nic do jego słów, aby cię nie strofował i abyś nie okazał się kłamcą.

oraz w Księdze Apokalipsy:

(Ap 22:18–19) 18 Oświadczam zaś każdemu, kto słucha słów proroctwa tej księgi: Jeśli ktoś dołoży coś do tego, dołoży mu też Bóg plag opisanych w tej księdze; 19 A jeśli ktoś odejmie coś ze słów księgi tego proroctwa, odejmie też Bóg jego dział z księgi życia i ze świętego miasta, i z rzeczy, które są opisane w tej księdze.

* * *
Wróćmy do tekstu Dziesięciu Przykazań. Zauważ, że wszystkie przykazania (poza piątym) zawierają zwrot „nie będziesz” (heb. lo, czyli „nie”, ang. thou shalt not), przy czym przykazanie drugie zaczyna się od „pamiętaj” — a więc: nie będziesz miał…, nie będziesz czynił… itd. Są to kategoryczne zakazy. Bóg jasno i dobitnie zabronił robić niektóre rzeczy. A jeżeli przeczytamy pozostałe części Pięcioksięgu zawierające szczegółowe przepisy Prawa, dowiemy się, że przekroczenie pewnych przykazań miało być karane śmiercią (także przykazania dotyczącego szacunku do rodziców) — zachęcam Cię, szanowny czytelniku, do osobistej lektury nastepujących wersetów: Wj 21:12–23, Wj 22:20–30, Wj 31:14.

Nie będziemy tu szczegółowo analizować każdego z przykazań. Chciałbym natomiast zwrócić uwagę na to, że dwa z dziesięciu przykazań są znacznie bardziej rozbudowane niż pozostałe i właśnie te chciałbym omówić dokładniej. Są to:
— przykazanie drugie, którego treść jest przeciętnemu Polakowi zupełnie nieznana, a które dotyczy zakazu tworzenia rzeźb czy obrazów i oddawania im czci;
— przykazanie czwarte, które dotyczy przestrzegania szabatu i zakazu wykonywania jakiejkolwiek pracy w tym dniu.

* * *
Przykazanie drugie zabrania tworzenia wizerunków czegokolwiek, co istnieje, w celu oddawania czci tym wizerunkom. I nie ma tu żadnego rozróżnienia — przynajmniej ja takiego nie widzę — na obrazy roślin, zwierząt, ludzi, aniołów, gwiazd, czy wreszcie wyobrażeń jakichś „bogów”. W treści tego zakazu nie znajdziemy też wzmianki, że istnieje różnica pomiędzy oddawaniem czci samemu wizerunkowi a oddawaniem czci prawdziwemu bytowi, który ten wizerunek przedstawia. Zakaz jest jasny, prosty i nie wymaga żadnych filozoficzno-teologicznych rozważań, wyjaśnień i pokrętnych tłumaczeń: nie będziesz czynił sobie żadnej podobizny czegokolwiek i nie będziesz oddawał jej pokłonu. Kropka.

Zauważ, szanowny czytelniku, co jeszcze z treści drugiego przykazania wynika: jeśli ktoś kłania się obrazom i posągom, to nienawidzi Boga (zob. werset 5). Nieistotne jest przy tym, co taki człowiek twierdzi o różnych „poziomach” albo „rodzajach” oddawania czci.*** Powtórzę jeszcze raz: zakaz jest jasny — nie będziesz sporządzał żadnych wizerunków i nie będziesz ich w żaden sposób czcił. A co z obrazami/figurami wyobrażającymi samego Boga, który najczęściej jest przedstawiany pod postacią mężczyzny z brodą? Albo z aniołami przedstawianymi zazwyczaj jako młodzieńcy albo małe, pyzate dzieci, a czasem nawet jako kobiety, zawsze ze skrzydłami? (więcej o tym wkrótce). Odpowiedź znajdziesz w czwartym rozdziale Księgi Powtórzonego Prawa:

(Pwt 4:12–19) 12 I PAN przemówił do was spośród ognia. Usłyszeliście dźwięk słów, lecz nie widzieliście żadnej postaci, tylko głos usłyszeliście. 13 Wówczas oznajmił wam swoje przymierze, które nakazał wam wypełniać, dziesięć przykazań, które napisał na dwóch kamiennych tablicach. (…) 15 Strzeżcie więc pilnie swoich dusz, gdyż nie widzieliście żadnej postaci w dniu, w którym PAN przemówił do was na Horebie spośród ognia; 16 Abyście się nie zepsuli i nie czynili sobie rzeźbionego posągu, podobizny wszelkiej postaci w kształcie mężczyzny lub kobiety; 17 W kształcie jakiegokolwiek zwierzęcia, które jest na ziemi, w kształcie wszelkiego ptaka skrzydlatego, który lata w powietrzu; 18 W kształcie czegokolwiek, co pełza po ziemi, w kształcie wszelkiej ryby, która jest w wodach pod ziemią. 19 I abyś — gdy podniesiesz swoje oczy ku niebu i ujrzysz słońce, księżyc i gwiazdy, cały zastęp niebios — nie dał się zwieść, by oddać im pokłon i im służyć, (…)

(Deut 4:15–16 KJV 1900) 15 (…) for ye saw no manner of similitude on the day that the Lord spake unto you in Horeb out of the midst of the fire: 16 Lest ye corrupt yourselves, and make you a graven image, the similitude of any figure, the likeness of male or female,

Niektórzy twierdzą, że ponieważ Pan Jezus Chrystus był człowiekim i wielu ludzi Go przecież widziało, to od tego czasu wspomniane wyżej starotestamentowe zakazy nie obowiązują. Naprawdę? Jeżeli też tak uważasz, to wskaż mi, proszę, w tekście NT jakikolwiek werset mówiący o tym, że chrześcijanie namalowali sobie obraz Jezusa albo wystawili pomnik zamordowanemu Szczepanowi, czy też Jakubowi. A może jakiś inny przykład? Czekam. Czekam… Proszę bardzo, przeczytaj cały Nowy Testament od początku do końca i z powrotem. Jeszcze chwilę poczekam… Jakikolwiek werset? Nie ma?

Księgi Nowego Testamentu zostały spisane w okresie kilkudziesięciu lat po śmierci i zmartwychwstaniu Jezusa. Przedstawiają one między innymi rozwój chrześcijaństwa i problemy pierwszych wierzących. Ale wygląda na to, że w ciągu tych lat żaden z Apostołów nie wpadł na pomysł, aby namalować obraz Jezusa, albo zlecić wykonanie Jego popiersia, żeby w ten sposób przekazać kolejnym pokoleniom, jak On wyglądał. Jedynie Jan opisał (w Apokalipsie) wygląd zewnętrzny Pana Jezusa Chrystusa:

(Ap 1:14–16) 14 Jego głowa i włosy były białe jak biała wełna, jak śnieg, a jego oczy jak płomień ognia. 15 Jego stopy podobne do mosiądzu, jakby w piecu rozżarzonego, a jego głos jak szum wielu wód. 16 W swej prawej ręce miał siedem gwiazd, a z jego ust wychodził ostry miecz obosieczny. Jego oblicze było jak słońce, gdy świeci w pełni swej mocy.

Jak widzisz, nawet ten opis nijak się ma do rozmaitych obrazków, figurek, krucyfiksów, posągów i zabytkowych ołtarzy, które można spotkać praktycznie wszędzie, a o które wielu „pobożnych” ludzi dba niejednokrotnie znacznie bardziej niż o swoich bliskich. A wiesz, co Bóg o takim postępowaniu powiedział?

(Mk 7:9–13) 9 Mówił im też [Jezus — red.]: Całkowicie znosicie przykazanie Boże, aby zachować swoją tradycję. 10 Mojżesz bowiem powiedział: Czcij swego ojca i swoją matkę, oraz: Kto złorzeczy ojcu albo matce, niech poniesie śmierć. 11 Ale wy mówicie: Jeśli człowiek powie ojcu albo matce: To, co powinieneś otrzymać ode mnie jako pomoc, to Korban, to znaczy dar przeznaczony na ofiarę — będzie bez winy. 12 I nie pozwalacie mu nic więcej uczynić dla swego ojca albo matki; 13 Wniwecz obracając słowo Boże przez waszą tradycję, którą przekazaliście. I wiele innych tym podobnych rzeczy czynicie.

* * *
Przykazanie czwarte dotyczy szabatu, to jest siódmego dnia tygodnia. Jeszcze raz powtórzę: dotyczy SZABATU, a nie różnych dni świątecznych, które Bóg nakazał przestrzegać Izraelitom (zob. Kpł 23 i Pwt 16). I tę ostatnią informację również podkreślę: IZRAELITOM, a zatem w szczególności potomkom Abrahama, Izaaka i Jakuba (tj. Izraela, zob. Rdz 32:28). Przykazanie to oczywiście nie ma też nic wspólnego ze „świętowaniem” niedzieli (nieco więcej o tym w części drugiej artykułu).

W tym przykazaniu Bóg dodatkowo przypomina, że to On stworzył cały świat i zrobił to w sześć dni. Tekst hebrajski 11 wersetu ma ponadto przestawiony szyk wyrazów, dosł.: „Bo sześć dni stworzył JHWH niebo i ziemię…”. Dzięki temu zabiegowi akcent położony jest na słowa „bo sześć dni” (heb. ki szeszet jamim), czyli na sześć 24-godzinnych dni, od zachodu słońca do kolejnego zachodu słońca (zob. Rdz 1:5; więcej o stworzeniu tutaj, a o figurach stylistycznych tutaj).

Przy okazji zwracam uwagę na fakt, że według Biblii to sobota jest ostatnim, siódmym dniem tygodnia:

(Mt 28:1) A gdy skończył się szabat i świtało pierwszego dnia tygodnia, Maria Magdalena i druga Maria przyszły obejrzeć grób.

Warto też wspomnieć, że używany powszechnie angielski termin week-end (pierwszy raz znaleziony w piśmie z 1638 roku) oznaczający sobotę i niedzielę, jest mylący, bo sugeruje, że tydzień kończy się niedzielą. W słownikach języka polskiego też możemy znaleźć, że niedziela to „ostatni, czyli siódmy dzień tygodnia, wolny od pracy”. Jako ciekawostkę dodam, że angielska nazwa niedzieli — Sunday — jest tłumaczeniem łac. dies solis (= gr. hemera heliu), a więc znaczy dosłownie „dzień słońca” (za to polskie słowo niedziela pochodzi od prasłowiańskiego nedelati — nie pracować, nie działać).

* Według definicji słownikowej, katechizm to zwięzły wykład podstawowych zasad wiary chrześcijańskiej, zwykle w formie pytań i odpowiedzi; też książka zawierająca ten wykład.
** Chodzi o tzw. Nihil obstat (nic nie stoi na przeszkodzie), tj. orzeczenie, że treści zawarte w książce nie są sprzeczne z doktryną Kościoła w kwestiach wiary i moralności oraz Imprimatur, tj. zezwolenie władzy kościelnej na druk książki.
*** Zainteresowanym polecam przestudiowanie znaczenia terminów: latria, dulia i hyperdulia.

(część 2 tutaj)

• Ilustracja pochodzi z: The Illuminated Bible, containing the Old and New Testaments, translated out of the original tongues, and with the former translations diligently compared and revised . . . embellished with sixteen hundred historical engravings by J. A. Adams, more than fourteen hundred of which of which are from original designs by J. G. Chapman. New-York, Harper & Brothers, Publishers, 82 Cliff-Street, 1846.
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Cytaty oznaczone (KJV 1900) pochodzą z The Holy Bible: King James Version. (2009). (Electronic Edition of the 1900 Authorized Version). Bellingham, WA: Logos Research Systems, Inc.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG i KJV tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.

Do poczytania

• Bobrowski, A., Brodka, D., Korpanty, J., & Wolanin, H. (2001). Słownik łacińsko-polski. T. 1, A-H (J. Korpanty, red.). Warszawa: Wydawnictwo Szkolne PWN.
• Boryś, W. (2005). Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Wydawnictwo Literackie.
• Lewis, C. T., & Short, C. (1891). Harpers’ Latin Dictionary. New York; Oxford: Harper & Brothers; Clarendon Press.
• Simpson, J. A., & Weiner, E. S. C. (Eds.). (1989). The Oxford English Dictionary. Oxford: Clarendon Press.

Terminy „plaga” i „zaraza”, mimo że po części pokrywają się znaczeniowo, nie są synonimami. Biblijna plaga dotyczy znacznie szerszego zakresu zdarzeń, niż tylko śmiertelnej zarazy. Wystarczy wspomnieć dziesięć plag egipskich,* z których tylko jedna była zarazą zwierząt hodowlanych, a jedna była chorobą ludzi (i zwierząt). Za to ostatnia, dziesiąta plaga — śmierć pierworodnych w całym Egipcie — była wyjątkowa:

(Wj 12:12) Gdyż tej nocy przejdę przez ziemię Egiptu i zabiję wszystko, co pierworodne w ziemi Egiptu, od człowieka aż do zwierzęcia, a nad wszystkimi bogami Egiptu dokonam sądu, ja, PAN.

Pomimo tego, że plagi egipskie są zazwyczaj w Biblii nazywane „znakami i cudami”, były wyrazem sądu Bożego, a warto zauważyć, że ostatnia plaga nie dotknęła tylko tych, którzy byli posłuszni Bogu i zrobili wszystko, co im nakazał:

(Wj 12:22–23) 22 Weźmiecie też wiązkę hizopu i zanurzycie we krwi, która jest w misie, i pokropicie nadproże i oba węgary tą krwią, która jest w misie. Niech nikt z was nie wychodzi za drzwi swego domu aż do rana. 23 PAN bowiem przejdzie, aby zabijać Egipcjan, a gdy ujrzy krew na nadprożu i na obu węgarach, PAN ominie drzwi i nie pozwoli niszczycielowi wejść do waszych domów, aby was zabić.

* * *
Słowo „plaga” pierwszy raz pojawia się w Biblii w 12 rozdziale Księgi Rodzaju, jako kara Boża, która spadła na Faraona za to, że wziął żonę Abrahama do swojego haremu (wyróżnienia w cytowanych wersetach moje):

(Rdz 12:17) PAN jednak dotknął faraona i jego dom wielkimi plagami [hebr. nega’im] z powodu Saraj, żony Abrama.

Izraelici doświadczyli plag na pustyni z powodu swojego jawnego odstępstwa i bałwochwalstwa, z powodu szemrania i buntu przeciwko Mojżeszowi i Bogu, z powodu bezczelnego łamania przykazań w Szittim (zob. pierwszą część artykułu), a także z powodu swojego niezadowolenia, marudzenia oraz narzekania na mannę z nieba:

(Lb 11:4–13) 4 A pospólstwo, które było wśród nich, ogarnęło pragnienie. Synowie Izraela też płakali na nowo i mówili: Któż nas nakarmi mięsem? 5 Wspominamy ryby, które jedliśmy w Egipcie za darmo, ogórki, melony, pory, cebulę i czosnek. 6 A teraz nasza dusza wyschła, bo nic innego przed oczami nie mamy oprócz tej manny. (…) 13 (…) Płaczą bowiem przede mną [Mojżeszem — red.] i mówią: Daj nam mięsa, abyśmy mogli jeść. 18 (…) Płakaliście bowiem, a to dotarło do uszu PANA: Któż nas nakarmi mięsem? Bo było nam lepiej w Egipcie! PAN da wam więc mięso i będziecie jeść. 19 Będziecie je jeść nie przez jeden dzień (…) 20 Lecz przez cały miesiąc, aż wam wyjdzie przez nozdrza i zupełnie wam obrzydnie. Wzgardziliście bowiem PANEM, który jest wśród was, (…) 33 Lecz gdy mięso było między ich zębami, jeszcze nieprzeżute, gniew PANA zapłonął przeciw ludowi i uderzył go wielką plagą [hebr. makkah].

W Starym Testamencie słowo „plaga” jest tłumaczeniem pięciu różnych hebrajskich słów: maggephah, negeph, nega’ oraz makkah — które mają wspólne ogólne znaczenie „uderzenie” — oraz (tylko w jednym wypadku) hebrajskiego dever (zob. Hosea 13:14)**, które w zasadzie oznacza „zarazę”.

* * *
Słowo „zaraza” (hebr. dever) w tekście Biblii pierwszy raz pada z ust Mojżesza i Aarona gdy po raz pierwszy stanęli przed faraonem z prośbą:

(Wj 5:3) (…) Pozwól nam iść trzy dni drogą na pustynię i złożyć ofiarę PANU, naszemu Bogu, by nie nawiedził nas zarazą [hebr. dever] albo mieczem.

Stanowcza odmowa faraona rzeczywiście sprowadziła plagi, zarazę i śmierć, ale tylko na Egipcjan:

(Wj 9:3–15) 3 Oto ręka PANA będzie na twoich stadach, które są na polu, na koniach, na osłach, na wielbłądach, na wołach i na owcach. Będzie bardzo ciężka zaraza [hebr. dever]. 14 Tym razem bowiem ześlę wszystkie moje plagi [hebr. kol-maggephothay] na twoje serce, na twoje sługi i na twój lud, abyś wiedział, że nie ma równego mi na całej ziemi. 15 Bo teraz wyciągnę rękę i uderzę ciebie i twój lud zarazą [hebr. dever], i będziesz wytracony z ziemi.

Trzeba jednak pamiętać, że zaraza jest narzędziem w rękach Boga, które jest przeznaczone również dla ludu wybranego, jeśli ten nie będzie słuchał poleceń Pana. W Księdze Powtórzonego Prawa Mojżesz zapisał przerażające ostrzeżenie:

(Pwt 28:1–27) 1 Jeśli będziesz pilnie słuchał głosu PANA, swego Boga, by przestrzegać i wypełniać wszystkie jego przykazania, które ci dziś nakazuję, to PAN, twój Bóg, wywyższy cię ponad wszystkie narody ziemi. (…) 15 Lecz jeśli nie będziesz słuchał głosu PANA, swego Boga, by przestrzegać wszystkich jego przykazań i ustaw, które ci dziś nakazuję, i wypełniać je, to spadną na ciebie wszystkie te przekleństwa i cię dosięgną: (…) 21 PAN sprawi, że przylgnie do ciebie zaraza [hebr. dever], aż cię wyniszczy z ziemi, do której idziesz, by ją posiąść. 22 PAN uderzy cię suchotami, febrą, zapaleniem, silną gorączką, mieczem, suszą i pleśnią, które będą cię prześladować, aż zginiesz. (…) 27 PAN dotknie cię wrzodem egipskim, hemoroidami, świerzbem i liszajem, z których nie zdołasz się wyleczyć.

* * *
Około 400 lat po śmierci Mojżesza król Dawid, pomimo sprzeciwu swoich podwładnych, zarządził spis ludności, którego celem było najprawdopodobniej oszacowanie siły militarnej kraju***:

(2 Sm 24:2–9) 2 Król powiedział do Joaba, dowódcy wojska, który był z nim: Przebiegnij teraz wszystkie pokolenia Izraela od Dan aż do Beer-Szeby i policzcie lud, abym poznał jego liczbę. (…) 8 A gdy obeszli całą ziemię, przybyli do Jerozolimy po upływie dziewięciu miesięcy i dwudziestu dni. 9 I Joab podał królowi liczbę spisanej ludności. A w Izraelu było osiemset tysięcy dzielnych wojowników dobywających miecz, mężczyzn Judy było zaś pięćset tysięcy.

Kiedy Dawid otrzymał sprawozdanie ze spisu, sam przyznał, że bardzo zgrzeszył, ale było już za późno. Co prawda Bóg pozwolił mu wybrać karę (król wybrał zarazę, licząc na miłosierdzie Boga), jednak był ona nieodwołalna:

(2 Sm 24:15–16) 15 PAN zesłał więc na Izraela zarazę [hebr. dever] od rana do ustalonego czasu [trzy dni — red.]. Umarło z ludu od Dan do Beer-Szeby siedemdziesiąt tysięcy mężczyzn. 16 A gdy Anioł wyciągnął rękę nad Jerozolimą, aby ją zniszczyć, wtedy PAN użalił się nad tym nieszczęściem i powiedział do Anioła, który niszczył lud: Dosyć, powstrzymaj rękę. A Anioł PANA był przy klepisku Arawny Jebusyty.

Nie będziemy tu wnikać, dlaczego spis ludności był tak poważnym grzechem, bo nie jest to tematem tego artykułu. Ale zobacz, szanowny czytelniku, co zostało zapisane w 1 wersecie tego rozdziału, który to werset celowo wcześniej pominąłem:

(2 Sm 24:1) Wtedy znowu zapłonął gniew PANA przeciw Izraelowi, gdy szatan pobudził Dawida przeciwko nim, mówiąc: Idź, policz Izraela i Judę.

Jest to, jak sądzę, jeden z trudniejszych do zrozumienia wersetów w całej Biblii.

Po pierwsze, dlaczego „gniew Pana zapłonął przeciw Izraelowi”? W tym miejscu nie jest to napisane. Ale w wielu innych fragmentach biblijnego tekstu można znaleźć to samo stwierdzenie razem z przyczyną Bożego gniewu, na przykład w Księdze Sędziów:

(Sdz 2:11–14) 11 I synowie Izraela czynili to, co złe w oczach PANA, i służyli Baalom; 12 I opuścili PANA, Boga swoich ojców, który wyprowadził ich z ziemi Egiptu, i poszli za cudzymi bogami, za bogami okolicznych narodów, i oddawali im pokłon, i tak pobudzili PANA do gniewu. 13 Opuścili PANA, a służyli Baalowi i Asztartom. 14 Wtedy zapłonął gniew PANA przeciw Izraelowi, (…)

(Sdz 3:7–8) 7 I synowie Izraela czynili to, co złe w oczach PANA: zapomnieli o PANU, swym Bogu, i służyli Baalom i gajom. 8 Wtedy zapłonął gniew PANA przeciw Izraelowi (…)

(Sdz 10:6–7) 6 A synowie Izraela znowu czynili to, co złe w oczach PANA, służąc Baalom i Asztartom, bogom Syrii, bogom Sydonu, bogom Moabu, bogom synów Ammona i bogom filistyńskim, a opuścili PANA i nie służyli mu. 7 Dlatego gniew PANA zapłonął przeciw Izraelowi (…)

Można więc przyjąć, że i tym razem Żydzi odwrócili się od prawdziwego Boga i oddawali się różnym formom bałwochwalstwa, które przecież było surowo zabronione i zakaz ten był zapisany jako drugie z dziesięciu przykazań, które Bóg dał Izraelowi na Górze Synaj:

(Wj 20:3–5) 3 Nie będziesz miał innych bogów przede mną. 4 Nie będziesz czynił sobie żadnego rzeźbionego posągu ani żadnej podobizny czegokolwiek, co jest w górze na niebie, co jest nisko na ziemi ani co jest w wodach pod ziemią. 5 Nie będziesz oddawał im pokłonu ani nie będziesz im służył, bo ja jestem PAN, twój Bóg, Bóg zazdrosny, nawiedzający nieprawość ojców na synach do trzeciego i czwartego pokolenia tych, którzy mnie nienawidzą;

Na dodatek nadgorliwość tłumaczy Biblii Gdańskiej (i redaktorów Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej)**** zaciemnia bardzo istotny aspekt działania Boga w świecie. Chodzi o to, że w oryginale, w wersecie tym, nie ma słowa szatan — zostało ono tutaj dodane, tyle, że przynajmniej zaznaczono to kursywą… Niemniej jednak nie ma go w tekście hebrajskim. Werset ten powinien brzmieć: „Wtedy znowu zapłonął gniew PANA przeciw Izraelowi, gdy pobudził Dawida przeciwko nim, mówiąc: Idź, policz Izraela i Judę.” Słowo szatan zostało w tym wierszu wstawione najprawdopodobniej z uwagi na to, że w Pierwszej Księdze Kronik, która opisuje to samo wydarzenie, czytamy:

(1 Krn 21:1) Wtedy szatan powstał przeciwko Izraelowi i pobudził Dawida, aby policzył Izraela.

Jak to w takim razie rozumieć? Kto w końcu pobudził Dawida, żeby zarządził ten spis, Bóg czy szatan? Czyżby różne fragmenty Biblii były ze sobą sprzeczne? Niektórzy tak uważają, ale nie jest to prawdą. Wystarczy zajrzeć do Księgi Hioba:

(Hi 1:12) Wtedy PAN powiedział do szatana: Oto wszystko, co ma, jest w twojej mocy, tylko na niego nie wyciągaj ręki. I szatan odszedł sprzed oblicza PANA.

albo do Pierwszej Księgi Samuela:

(1 Sm 16:14) Lecz Duch PANA opuścił Saula i zaczął go trapić zły duch od PANA.

lub też do Pierwszej Księgi Królewskiej:

(1 Krl 22:19–22) 19 (…) Widziałem PANA siedzącego na swoim tronie, a wszystkie zastępy niebieskie stojące po jego prawicy i lewicy. 20 I PAN zapytał: Kto zwiedzie Achaba, aby wyruszył do Ramot-Gilead i poległ tam? (…) 21 Wtedy wystąpił duch i stanął przed PANEM, mówiąc: Ja go zwiodę. (…) 22 (…) Wyjdę i będę duchem kłamliwym w ustach wszystkich jego proroków. PAN mu powiedział: (…) Idź i tak uczyń.

czy wreszcie do listu Pawła do Tesaloniczan:

(2 Tes 2:9–12) 9 Niegodziwiec przyjdzie za sprawą szatana, z całą mocą, wśród znaków i fałszywych cudów; 10 Wśród wszelkiego zwodzenia nieprawości wobec tych, którzy giną, ponieważ nie przyjęli miłości prawdy, by zostali zbawieni. 11 Dlatego Bóg zsyła im silne omamienie, tak że uwierzą kłamstwu; 12 Aby zostali osądzeni wszyscy, którzy nie uwierzyli prawdzie, ale upodobali sobie niesprawiedliwość.

Co z przytoczonych fragmentów wynika? Otóż to Bóg jest Panem całego wszechświata, sprawuje sprawiedliwą władzę nad wszystkimi, tak nad ludźmi, jak i nad stworzeniami duchowymi, rozkazuje im — albo też pozwala im na różne działania — i wykonują Jego polecenia. Nic nie dzieje się bez Jego woli i Jego wiedzy, nic nie jest wynikiem ślepego losu, ani jedna śmierć nie jest przypadkowa. Przypomnij sobie co — między innymi — powiedział Jezus, kiedy rozsyłał swoich dwunastu apostołów:

(Mt 10:29–30) 29 Czy nie sprzedają dwóch wróbli za pieniążek? A jednak żaden z nich nie spadnie na ziemię bez woli waszego Ojca. 30 Nawet wszystkie włosy na waszej głowie są policzone.

W tym miejscu, szanowny czytelniku, mógłbyś sobie pomyśleć, że skoro tak, to wszystko już jest z góry — przez Boga — zaplanowane i postanowione: kto ma umrzeć w młodości, a kto dożyć sędziwego wieku, kto ma być grzesznikiem, a kto świętym, kto się będzie cieszył zdrowiem, kto będzie kaleką, kto przeżyje bez uszczerbku dwie wojny i siedem rządów, a kogo zabije jakaś zaraza, itd. „Co komu pisane, to go nie minie”, jak mówi znane powiedzenie. Na szczęście, to też nie jest prawdą. Weź do ręki Biblię i czytaj, a dowiesz się, jak Bóg osobiście działa w świecie i jak człowiek osobiście na działania i słowa Boga może odpowiedzieć, a także jak człowiek podejmuje własne decyzje, a potem często żałuje swojego nieposłuszeństwa prawu Bożemu (albo swojej głupoty), ale dopiero wtedy, gdy spotyka się z bolesnymi konsekwencjami swojego postępowania.

Z drugiej strony, prawdą jest, że niektórych wydarzeń i tak nie zrozumiemy, a pewne rzeczy — z którymi się w życiu spotykamy — i tak będą nam się wydawać bezsensowne. Ale czy myślisz, szanowny czytelniku, że Bóg o tym nie wie?

(Iz 55:8–9) 8 Moje myśli bowiem nie są waszymi myślami ani wasze drogi nie są moimi drogami, mówi PAN; 9 Ale jak niebiosa są wyższe niż ziemia, tak moje drogi przewyższają wasze drogi, a moje myśli — wasze myśli.

* (1) wody zmienione w krew, (2) żaby, (3), wszy, (4) muchy, (5) zaraza, (6) wrzody, (7) grad i ogień, (8) szarańcza, (9) ciemność, (10) śmierć pierworodnych

** W UBG, w tym wersecie, tłumaczenie hebr. devareikha (rzeczownik dever w liczbie mnogiej + zaimek) jest bardzo nieprecyzyjne „O śmierci [hebr. mimmaweth], będę twoją śmiercią [hebr. devareikha]!”; w KJV, Tanakh (1917 oraz 1985) i Complete Jewish Bible - słowo to jest przetłumaczone jako „plagi” (ang. plagues).

*** Pomimo, że za czasów Dawida państwo żydowskie było zjednoczone, już wtedy był widoczny podział na dwie części: 10 pokoleń zamieszkujacych część północną kraju (nazywane Izrael lub Efraim) oraz 2 pokolenia — Juda i Benjamin — zamieszkujące część południową (nazywane Juda).

**** Wśród kilkunastu polskich tłumaczeń Biblii, które mam przed sobą (od Biblii Brzeskiej z 1563 roku po Biblię Ekumeniczną z 2018 roku), tylko Biblia Gdańska i oparte na niej UBG i DBG mają dodane słowo „szatan” w tym wersecie. W King James Bible oczywiście tego dodanego słowa również nie ma.

(część 3 tutaj)

• Ilustracja pochodzi z: The Illuminated Bible, containing the Old and New Testaments, translated out of the original tongues, and with the former translations diligently compared and revised . . . embellished with sixteen hundred historical engravings by J. A. Adams, more than fourteen hundred of which of which are from original designs by J. G. Chapman. New-York, Harper & Brothers, Publishers, 82 Cliff-Street, 1846.
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.