W tekście Starego Testamentu słowo zaraza pojawia się najczęściej w księgach proroków: Jeremiasza (17 razy) i Ezechiela (12 razy)*. Jeremiasz działał na terenie królestwa południowego — Judy, a potem wśród uciekinierów w Egipcie, natomiast Ezechiel — w Babilonie. Prorocy, przekazując ludziom słowa Boga, napominali, ostrzegali i zapowiadali straszliwe kary, które miały nadejść — zazwyczaj były to trzy rzeczy razem: miecz, głód i zaraza.

Jeremiasz, o mieczu, głodzie i zarazie wspomina 15 razy — pierwszy raz w rozdziale 14 (wyróżnienia w cytowanych wersetach moje):

(Jr 14:10–12) 10 Tak mówi PAN o tym ludzie: Tak kochają błądzić, swoich nóg nie powstrzymają; dlatego PAN nie ma w nich upodobania, teraz wspomina ich nieprawość i nawiedza ich za ich grzechy. 11 Potem PAN powiedział do mnie: Nie módl się o dobro tego ludu. 12 Gdy będą pościć, nie wysłucham ich wołania, a gdy będą składać całopalenia i ofiarę z pokarmów, nie przyjmę tego, ale wytracę ich mieczem, głodem i zarazą.

Ale to nie jest pierwszy fragment w tej księdze, w którym prorok zapisał, że Bóg zakazał mu modlić się za doświadczony głodem naród Izraela i podał przy tym bardzo istotne powody. Żydzi będąc dumni z tego, że są narodem wybranym, otwarcie i bezczelnie łamali Przymierze i Prawo, sądząc równocześnie, że Bóg będzie spełniał ich prośby i ratował ich z opresji za każdym razem, kiedy się do niego zwrócą. W rozdziałach 7 i 11 Jeremiasz zapisał twarde słowa Pana:

(Jr 7:8–16) 8 Oto pokładacie swoją nadzieję w słowach kłamliwych, które nie pomogą. 9 Czy będziecie kraść, zabijać, cudzołożyć, przysięgać fałszywie, palić kadzidło Baalowi, iść za innymi bogami, których nie znacie; (…) 16 Ty więc nie módl się o ten lud i nie zanoś za niego ani wołania, ani modlitwy i nie nalegaj na mnie, bo cię nie wysłucham.

(Jr 11:10–14) 10 Wrócili do nieprawości swoich przodków, którzy nie chcieli słuchać moich słów; poszli i oni za innymi bogami, aby im służyć. (…) 11 Dlatego tak mówi PAN: Oto sprowadzę na nich nieszczęście, z którego nie będą mogli się wydostać; a choćby wołali do mnie, nie wysłucham ich. 12 I pójdą miasta Judy i mieszkańcy Jerozolimy i będą wołać do bogów, którym palą kadzidło, (…) 13 Ile bowiem jest twoich miast, tylu twoich bogów, Judo! Ile ulic w Jerozolimie, tyle wznieśliście ołtarzy obrzydliwości, ołtarzy do palenia kadzidła Baalowi. 14 Dlatego ty się nie módl za ten lud i nie zanoś za niego wołania ani modlitwy, bo ja go nie wysłucham, gdy do mnie będzie wołać w czasie swego utrapienia.

Te trzy instrumenty Bożego gniewu i sądu — wojna, głód i zaraza — towarzyszą ludziom od tysiącleci. Dżuma, ospa, cholera, tyfus, czerwonka to chyba najbardziej znane zarazy, które pojawiały się często w oblężonych i głodujących miastach. Możesz utrzymywać, że te choroby były spowodowane brakiem higieny, wiedzy medycznej itp. Może i tak, ale… wojny nigdy nie były i nie bedą skutkiem jedzenia brudnymi rękami.

W liście, który Jeremiasz posłał do uprowadzonych do niewoli Żydów, prorok jeszcze raz potwierdził, że wojna, głód i zaraza są karą za nieposłuszeństwo słowu Bożemu, i karę tę wymierza im Bóg:

(Jr 29:16–19) 16 Tak mówi PAN o królu, który zasiada na tronie Dawida, i o całym ludzie, który mieszka w tym mieście, (…) 17 Tak mówi PAN zastępów: Oto poślę na nich miecz, głód i zarazę i uczynię z nimi jak ze złymi figami, których nie można jeść, bo są tak złe. 18 Będę ich bowiem prześladować mieczem, głodem i zarazą (…) 19 Za to, że nie słuchali moich słów, mówi PAN, które posłałem do nich przez swoje sługi, proroków, (…)

a w rozdziale 32 Jeremiasz zapisał, że bezpośrednim wykonawcą kary zasądzonej przez Boga będzie armia Babilonu:

(Jr 32:28–36) 28 Dlatego tak mówi PAN: Oto wydaję to miasto [Jerozolimę — red.] w ręce Chaldejczyków i w ręce Nabuchodonozora, króla Babilonu, (…) 32 Z powodu wszelkiego zła synów Izraela i synów Judy, które popełniali, by pobudzić mnie do gniewu, oni, ich królowie i książęta, ich kapłani i prorocy, Judejczycy i mieszkańcy Jerozolimy. 33 Obrócili się do mnie tyłem, a nie twarzą, (…) 34 Umieścili swoje obrzydliwości w domu, nad którym jest nazwane moje imię, by go zbezcześcić. (…) 36 Dlatego teraz tak mówi PAN, Bóg Izraela, o tym mieście, o którym wy mówicie: Zostanie wydane w ręce króla Babilonu przez miecz, głód i zarazę:

Takie same słowa Boga, wobec ocalałych mieszkańców Jerozolimy, znajdziemy zapisane w księdze proroka Ezechiela, który znalazł się razem z deportowaną częścią narodu Izraelskiego w Babilonie:**

(Ez 5:5–12) 5 Tak mówi Pan BÓG: To jest Jerozolima, którą umieściłem pośród pogan, otoczona zewsząd krajami. 6 Ale zamieniła moje sądy w niegodziwość, (…) Wzgardzili bowiem moimi sądami i nie postępowali według moich ustaw. (…) 8 Dlatego tak mówi Pan BÓG: Oto występuję przeciwko tobie i wykonam sądy pośrodku ciebie, na oczach pogan. (…) 11 (…) Ponieważ zbezcześciłeś moją świątynię wszelkimi twymi nieczystościami i wszelkimi twymi obrzydliwościami, ja także poniżę ciebie, moje oko nie oszczędzi cię i nie zlituję się nad tobą. 12 Trzecia część twoich ludzi umrze od zarazy i wyginie z głodu pośród ciebie, trzecia część padnie od miecza wokół ciebie, a trzecią część rozproszę na wszystkie wiatry i miecz na nich dobędę.

Po raz kolejny, prorok Ezechiel nie pozostawia wątpliwości co do tego, jaka jest przyczyna i jakie jest źródło zarazy, głodu i wojny:

(Ez 14:12–23) 12 Słowo PANA ponownie doszło do mnie mówiące: 13 Synu człowieczy, jeśli ziemia zgrzeszy przeciwko mnie, niezmiernie dopuszczając się przestępstwa, wtedy wyciągnę na nią swą rękę, zniszczę jej zapas chleba, ześlę na nią głód i wytracę z niej ludzi i zwierzęta. (…) 19 Albo jeśli ześlę zarazę na tę ziemię i wyleję na nią swoją zapalczywość w sposób krwawy, aby wyniszczyć z niej ludzi i zwierzęta; (…) 21 Tak bowiem mówi Pan BÓG: Tym bardziej, gdy ześlę na Jerozolimę moje cztery ciężkie kary: miecz, głód, dzikie zwierzęta i zarazę, aby wytraciły z niej ludzi i zwierzęta. (…) 23 (…) I zrozumiecie, że tego wszystkiego, co w niej uczyniłem, nie uczyniłem bez przyczyny, mówi Pan BÓG.

Przeczytaj zacytowany fragment jeszcze dwa razy i pomyśl nad nimi dłuższą chwilę. I przestań mówić, że to wszystko (czyt. wojny, głód, zarazy itd.), co dzieje się dzisiaj na świecie, nie ma głębszej przyczyny, albo że nie ma sensu.


* * *
Mógłbyś, szanowny czytelniku, zapytać dlaczego tyle miejsca poświęciłem na przytaczanie fragmentów ze Starego Testamentu, dotyczących zamierzchłej historii Izraela. Pozwól, że przypomnę jeszcze raz słowa apostoła Pawła z listu do Koryntian, które pojawiły się na początku tego artykułu (zob. część pierwszą):

(1 Kor 10:11) A to wszystko przydarzyło się im dla przykładu i zostało napisane dla napomnienia nas, których dosięgnął kres czasów.

Ograniczenie czytania Biblii tylko do Nowego Testamentu jest błędem. A niektórzy nawet ograniczają czytanie Nowego Testamentu tylko do tych ksiąg (lub ich fragmentów), w których znajduje się nauka (doktryna) bezpośrednio dotycząca chrześcijan. Dziś mamy dostęp do całej Biblii. To prawda, że wiele części jej tekstu nie dotyczy doktrynalnie chrześcijan, i wiele fragmentów może wydawać się podczas czytania mniej znacząca, ale poważną pomyłką jest twierdzenie: „Ta część Biblii jest dla mnie, a reszta nie”. Zobacz co Paweł powiedział w liście do Rzymian:

(Rz 15:4) Wszystko bowiem, co przedtem napisano, ku naszej nauce napisano, abyśmy przez cierpliwość i pociechę z Pism mieli nadzieję.

* * *
W Nowym Testamencie plagi znajdziemy tylko*** w Księdze Objawienia świętego Jana, czyli w Apokalipsie. Greckie słowo plege pojawia się tam 12 razy, pierwszy raz w rozdziale 9, gdzie słowo plagi oznacza ogień, dym i siarkę, które zabiją 1/3 ludzi:

(Ap 9:15–21) 15 I zostali uwolnieni czterej aniołowie, przygotowani na godzinę, na dzień, na miesiąc i na rok, aby zabić trzecią część ludzi. 16 A liczba wojsk konnych wynosiła dwieście milionów, bo usłyszałem ich liczbę. 17 I tak zobaczyłem w widzeniu konie i tych, którzy na nich siedzieli, mających pancerze barwy ognia, hiacyntu i siarki. A głowy koni były jak głowy lwów, a z ich pysków wychodził ogień, dym i siarka. (..) 20 A pozostali ludzie, którzy nie zostali zabici przez te plagi [gr. plegais], nie pokutowali od uczynków swoich rąk, tak by nie oddawać pokłonu demonom i bożkom złotym, srebrnym, miedzianym, kamiennym i drewnianym, które nie mogą ani widzieć, ani słyszeć, ani chodzić. 21 I nie pokutowali od swoich morderstw ani od swoich czarów, ani od swego nierządu, ani od swoich kradzieży.

Jakkolwiek przedstawiona przez Jana wizja przyszłych wydarzeń jest przerażająca, to bardziej zatrważające jest co innego. A mianowicie fakt, że ludzie w obliczu tak srogiego sądu Bożego, nie porzucą swojego bałwochwalstwa, nie odwrócą się od swoich grzechów i nie będą żałować, ani pokutować, ale posuną się nawet do bluźnienia samemu Bogu:

(Ap 16:8–21) 8 A czwarty anioł wylał swoją czaszę na słońce i pozwolono mu przypalać ludzi ogniem. 9 I ludzie zostali popaleni wielkim żarem, i bluźnili imieniu Boga, który ma władzę nad tymi plagami, a nie pokutowali, aby oddać mu chwałę. 10 A piąty anioł wylał swoją czaszę na tron bestii i jej królestwo pogrążyło się w ciemności, a ludzie gryźli z bólu języki. 11 I bluźnili Bogu nieba z powodu swoich bólów i wrzodów, lecz nie pokutowali ze swoich czynów. (…) 21 I spadł z nieba na ludzi wielki grad o wadze około jednego talentu. A ludzie bluźnili Bogu z powodu plagi gradu, bo plaga ta była bardzo wielka.

Podobnie było z egipskim faraonem, który w obliczu plag zsyłanych na jego kraj i na niego samego, tylko zatwardzał swoje serce. To będzie czas, gdy ludzie bez względu na to, co będzie się działo (czyt. „jak bardzo Bóg ich będzie karcił”), uparcie bedą trwali przy swoich „upodobaniach”, przy swoich bożkach i przy swoim sposobie myślenia. A zbliżamy się do tych wydarzeń nieuchronnie… Jak trafnie zauważył jeden z komentatorów księgi Apokalipsy, kara i cierpienie nie mogą zmienić charakteru grzesznika, tylko nowe narodzenie może to zrobić.

W rozdziale 18 Apokalipsy, Jan opisuje też sąd Boga nad Babilonem — wielką nierządnicą, reprezentującą jedną światową bałwochwalczą religię i jeden światowy system ekonomiczny (więcej o tym tutaj) oraz wymienia plagi, które spadną na nią jednego dnia — śmierć, smutek, głód i ogień:

(Ap 18:1–8) 1 Potem zobaczyłem innego anioła (…) 2 I zawołał potężnie donośnym głosem: Upadł, upadł wielki Babilon, (…) 4 I usłyszałem inny głos z nieba, który mówił: Wyjdźcie z niej, mój ludu, abyście nie byli uczestnikami [gr. me synkoinonesete] jej grzechów i aby was nie dotknęły jej plagi. 5 Jej grzechy bowiem dosięgły [gr. ekolouthesan] aż do nieba i wspomniał Bóg na jej nieprawości. (…) 8 Dlatego w jednym dniu przyjdą na nią jej plagi, śmierć, smutek i głód i zostanie spalona ogniem, bo mocny jest Pan Bóg, który ją osądzi.

Zwróć uwagę na werset czwarty. Głos z nieba, niewątpliwie głos Boga, napomina i ostrzega „swój lud”, aby z tego symbolicznego Babilonu uciekał, żeby nie miał z nim nic wspólnego. Dlaczego? Po pierwsze, ponieważ bardzo trudno, a być może nawet całkiem niemożliwe jest/będzie życie w tym religijno-ekonomicznym systemie bez kompromisów, polegających na akceptacji anty-Bożego myślenia, postępowania i „uprawiania” różnych form bałwochwalstwa. Podobnie zresztą pisał Paweł w swoim liście do Efezjan:

(Ef 5:11) I nie miejcie nic wspólnego [gr. me synkoinoneite] z bezowocnymi uczynkami ciemności, (…)

Greckie słowo użyte przez Pawła i Jana (synkoinoneo) oznacza braterstwo, wspólnotę i aktywne dzielenie czegoś z kimś.

I po drugie, żeby dzieląc z ludźmi (tworzącymi ten Babilon) wygodny styl życia, nie zostać ukaranym za nieprawość i wszystkie grzechy, których się wspólnie dopuszczają. Pamiętasz, szanowny czytelniku, wieżę w Babel z Księgi Rodzaju? Aluzja do tamtej historii jest tutaj wyraźna — tak jak w starożytnym Babilonie ludzie układali cegła po cegle kolejne poziomy swojej wieży, której szczyt miał „sięgać nieba”, tak w symbolicznym Babilonie końca czasów ludzie będą „układać” w stos swoje nieprawości, które w końcu „dosięgną” nieba.**** Tylko, że tym razem, Bóg nie da ludziom budującym ten nowy Babilon kolejnej szansy tak, jak uczynił to wtedy (jeśli nie wiesz co mam na myśli, zajrzyj proszę do tego artykułu).

* W całym Starym Testamencie słowo „zaraza” znajdziemy 47 razy.

** W okresie panowania Imperium Neobabilońskiego miały miejsce cztery deportacje Żydów z królestwa Judy do Babilonu: w roku 606 przed Chrystusem, w roku 597 (w tej grupie uprowadzonych znalazł się Ezechiel), w roku 586 (zburzenie Jerozolimy i Świątyni), i w roku 582.

*** W Biblii Króla Jakuba słowo plague znajdziemy jeszcze w 4 wersetach (Mk 3:10; 5:29; 5:34 i Łk 7:21). Jest ono jednak tłumaczeniem innego greckiego słowa — mastiks, które w UBG zostało przetłumaczone jako choroba. Oczywiście angielskie tłumaczenie jest jak najbardziej prawidłowe, gdyż według Oxford English Dictionary słowo plague oznaczało kiedyś również indywidualną dolegliwość lub chorobę.

**** Jeśli myślisz, że to skojarzenie jest naciągane, to spójrz na słowo przetłumaczone na język polski jako dosięgły. Ten grecki czasownik (kollao) oznacza: ‛przyłączać (się)’, ‛przylgnąć’, ale także ‛kleić, łączyć za pomocą zaprawy, dopasowywać’ lub ogólnie — ‛budować’.

(część 4 tutaj)

• Ilustracja pochodzi z: The Illuminated Bible, containing the Old and New Testaments, translated out of the original tongues, and with the former translations diligently compared and revised . . . embellished with sixteen hundred historical engravings by J. A. Adams, more than fourteen hundred of which of which are from original designs by J. G. Chapman. New-York, Harper & Brothers, Publishers, 82 Cliff-Street, 1846.
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.

Terminy „plaga” i „zaraza”, mimo że po części pokrywają się znaczeniowo, nie są synonimami. Biblijna plaga dotyczy znacznie szerszego zakresu zdarzeń, niż tylko śmiertelnej zarazy. Wystarczy wspomnieć dziesięć plag egipskich,* z których tylko jedna była zarazą zwierząt hodowlanych, a jedna była chorobą ludzi (i zwierząt). Za to ostatnia, dziesiąta plaga — śmierć pierworodnych w całym Egipcie — była wyjątkowa:

(Wj 12:12) Gdyż tej nocy przejdę przez ziemię Egiptu i zabiję wszystko, co pierworodne w ziemi Egiptu, od człowieka aż do zwierzęcia, a nad wszystkimi bogami Egiptu dokonam sądu, ja, PAN.

Pomimo tego, że plagi egipskie są zazwyczaj w Biblii nazywane „znakami i cudami”, były wyrazem sądu Bożego, a warto zauważyć, że ostatnia plaga nie dotknęła tylko tych, którzy byli posłuszni Bogu i zrobili wszystko, co im nakazał:

(Wj 12:22–23) 22 Weźmiecie też wiązkę hizopu i zanurzycie we krwi, która jest w misie, i pokropicie nadproże i oba węgary tą krwią, która jest w misie. Niech nikt z was nie wychodzi za drzwi swego domu aż do rana. 23 PAN bowiem przejdzie, aby zabijać Egipcjan, a gdy ujrzy krew na nadprożu i na obu węgarach, PAN ominie drzwi i nie pozwoli niszczycielowi wejść do waszych domów, aby was zabić.

* * *
Słowo „plaga” pierwszy raz pojawia się w Biblii w 12 rozdziale Księgi Rodzaju, jako kara Boża, która spadła na Faraona za to, że wziął żonę Abrahama do swojego haremu (wyróżnienia w cytowanych wersetach moje):

(Rdz 12:17) PAN jednak dotknął faraona i jego dom wielkimi plagami [hebr. nega’im] z powodu Saraj, żony Abrama.

Izraelici doświadczyli plag na pustyni z powodu swojego jawnego odstępstwa i bałwochwalstwa, z powodu szemrania i buntu przeciwko Mojżeszowi i Bogu, z powodu bezczelnego łamania przykazań w Szittim (zob. pierwszą część artykułu), a także z powodu swojego niezadowolenia, marudzenia oraz narzekania na mannę z nieba:

(Lb 11:4–13) 4 A pospólstwo, które było wśród nich, ogarnęło pragnienie. Synowie Izraela też płakali na nowo i mówili: Któż nas nakarmi mięsem? 5 Wspominamy ryby, które jedliśmy w Egipcie za darmo, ogórki, melony, pory, cebulę i czosnek. 6 A teraz nasza dusza wyschła, bo nic innego przed oczami nie mamy oprócz tej manny. (…) 13 (…) Płaczą bowiem przede mną [Mojżeszem — red.] i mówią: Daj nam mięsa, abyśmy mogli jeść. 18 (…) Płakaliście bowiem, a to dotarło do uszu PANA: Któż nas nakarmi mięsem? Bo było nam lepiej w Egipcie! PAN da wam więc mięso i będziecie jeść. 19 Będziecie je jeść nie przez jeden dzień (…) 20 Lecz przez cały miesiąc, aż wam wyjdzie przez nozdrza i zupełnie wam obrzydnie. Wzgardziliście bowiem PANEM, który jest wśród was, (…) 33 Lecz gdy mięso było między ich zębami, jeszcze nieprzeżute, gniew PANA zapłonął przeciw ludowi i uderzył go wielką plagą [hebr. makkah].

W Starym Testamencie słowo „plaga” jest tłumaczeniem pięciu różnych hebrajskich słów: maggephah, negeph, nega’ oraz makkah — które mają wspólne ogólne znaczenie „uderzenie” — oraz (tylko w jednym wypadku) hebrajskiego dever (zob. Hosea 13:14)**, które w zasadzie oznacza „zarazę”.

* * *
Słowo „zaraza” (hebr. dever) w tekście Biblii pierwszy raz pada z ust Mojżesza i Aarona gdy po raz pierwszy stanęli przed faraonem z prośbą:

(Wj 5:3) (…) Pozwól nam iść trzy dni drogą na pustynię i złożyć ofiarę PANU, naszemu Bogu, by nie nawiedził nas zarazą [hebr. dever] albo mieczem.

Stanowcza odmowa faraona rzeczywiście sprowadziła plagi, zarazę i śmierć, ale tylko na Egipcjan:

(Wj 9:3–15) 3 Oto ręka PANA będzie na twoich stadach, które są na polu, na koniach, na osłach, na wielbłądach, na wołach i na owcach. Będzie bardzo ciężka zaraza [hebr. dever]. 14 Tym razem bowiem ześlę wszystkie moje plagi [hebr. kol-maggephothay] na twoje serce, na twoje sługi i na twój lud, abyś wiedział, że nie ma równego mi na całej ziemi. 15 Bo teraz wyciągnę rękę i uderzę ciebie i twój lud zarazą [hebr. dever], i będziesz wytracony z ziemi.

Trzeba jednak pamiętać, że zaraza jest narzędziem w rękach Boga, które jest przeznaczone również dla ludu wybranego, jeśli ten nie będzie słuchał poleceń Pana. W Księdze Powtórzonego Prawa Mojżesz zapisał przerażające ostrzeżenie:

(Pwt 28:1–27) 1 Jeśli będziesz pilnie słuchał głosu PANA, swego Boga, by przestrzegać i wypełniać wszystkie jego przykazania, które ci dziś nakazuję, to PAN, twój Bóg, wywyższy cię ponad wszystkie narody ziemi. (…) 15 Lecz jeśli nie będziesz słuchał głosu PANA, swego Boga, by przestrzegać wszystkich jego przykazań i ustaw, które ci dziś nakazuję, i wypełniać je, to spadną na ciebie wszystkie te przekleństwa i cię dosięgną: (…) 21 PAN sprawi, że przylgnie do ciebie zaraza [hebr. dever], aż cię wyniszczy z ziemi, do której idziesz, by ją posiąść. 22 PAN uderzy cię suchotami, febrą, zapaleniem, silną gorączką, mieczem, suszą i pleśnią, które będą cię prześladować, aż zginiesz. (…) 27 PAN dotknie cię wrzodem egipskim, hemoroidami, świerzbem i liszajem, z których nie zdołasz się wyleczyć.

* * *
Około 400 lat po śmierci Mojżesza król Dawid, pomimo sprzeciwu swoich podwładnych, zarządził spis ludności, którego celem było najprawdopodobniej oszacowanie siły militarnej kraju***:

(2 Sm 24:2–9) 2 Król powiedział do Joaba, dowódcy wojska, który był z nim: Przebiegnij teraz wszystkie pokolenia Izraela od Dan aż do Beer-Szeby i policzcie lud, abym poznał jego liczbę. (…) 8 A gdy obeszli całą ziemię, przybyli do Jerozolimy po upływie dziewięciu miesięcy i dwudziestu dni. 9 I Joab podał królowi liczbę spisanej ludności. A w Izraelu było osiemset tysięcy dzielnych wojowników dobywających miecz, mężczyzn Judy było zaś pięćset tysięcy.

Kiedy Dawid otrzymał sprawozdanie ze spisu, sam przyznał, że bardzo zgrzeszył, ale było już za późno. Co prawda Bóg pozwolił mu wybrać karę (król wybrał zarazę, licząc na miłosierdzie Boga), jednak był ona nieodwołalna:

(2 Sm 24:15–16) 15 PAN zesłał więc na Izraela zarazę [hebr. dever] od rana do ustalonego czasu [trzy dni — red.]. Umarło z ludu od Dan do Beer-Szeby siedemdziesiąt tysięcy mężczyzn. 16 A gdy Anioł wyciągnął rękę nad Jerozolimą, aby ją zniszczyć, wtedy PAN użalił się nad tym nieszczęściem i powiedział do Anioła, który niszczył lud: Dosyć, powstrzymaj rękę. A Anioł PANA był przy klepisku Arawny Jebusyty.

Nie będziemy tu wnikać, dlaczego spis ludności był tak poważnym grzechem, bo nie jest to tematem tego artykułu. Ale zobacz, szanowny czytelniku, co zostało zapisane w 1 wersecie tego rozdziału, który to werset celowo wcześniej pominąłem:

(2 Sm 24:1) Wtedy znowu zapłonął gniew PANA przeciw Izraelowi, gdy szatan pobudził Dawida przeciwko nim, mówiąc: Idź, policz Izraela i Judę.

Jest to, jak sądzę, jeden z trudniejszych do zrozumienia wersetów w całej Biblii.

Po pierwsze, dlaczego „gniew Pana zapłonął przeciw Izraelowi”? W tym miejscu nie jest to napisane. Ale w wielu innych fragmentach biblijnego tekstu można znaleźć to samo stwierdzenie razem z przyczyną Bożego gniewu, na przykład w Księdze Sędziów:

(Sdz 2:11–14) 11 I synowie Izraela czynili to, co złe w oczach PANA, i służyli Baalom; 12 I opuścili PANA, Boga swoich ojców, który wyprowadził ich z ziemi Egiptu, i poszli za cudzymi bogami, za bogami okolicznych narodów, i oddawali im pokłon, i tak pobudzili PANA do gniewu. 13 Opuścili PANA, a służyli Baalowi i Asztartom. 14 Wtedy zapłonął gniew PANA przeciw Izraelowi, (…)

(Sdz 3:7–8) 7 I synowie Izraela czynili to, co złe w oczach PANA: zapomnieli o PANU, swym Bogu, i służyli Baalom i gajom. 8 Wtedy zapłonął gniew PANA przeciw Izraelowi (…)

(Sdz 10:6–7) 6 A synowie Izraela znowu czynili to, co złe w oczach PANA, służąc Baalom i Asztartom, bogom Syrii, bogom Sydonu, bogom Moabu, bogom synów Ammona i bogom filistyńskim, a opuścili PANA i nie służyli mu. 7 Dlatego gniew PANA zapłonął przeciw Izraelowi (…)

Można więc przyjąć, że i tym razem Żydzi odwrócili się od prawdziwego Boga i oddawali się różnym formom bałwochwalstwa, które przecież było surowo zabronione i zakaz ten był zapisany jako drugie z dziesięciu przykazań, które Bóg dał Izraelowi na Górze Synaj:

(Wj 20:3–5) 3 Nie będziesz miał innych bogów przede mną. 4 Nie będziesz czynił sobie żadnego rzeźbionego posągu ani żadnej podobizny czegokolwiek, co jest w górze na niebie, co jest nisko na ziemi ani co jest w wodach pod ziemią. 5 Nie będziesz oddawał im pokłonu ani nie będziesz im służył, bo ja jestem PAN, twój Bóg, Bóg zazdrosny, nawiedzający nieprawość ojców na synach do trzeciego i czwartego pokolenia tych, którzy mnie nienawidzą;

Na dodatek nadgorliwość tłumaczy Biblii Gdańskiej (i redaktorów Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej)**** zaciemnia bardzo istotny aspekt działania Boga w świecie. Chodzi o to, że w oryginale, w wersecie tym, nie ma słowa szatan — zostało ono tutaj dodane, tyle, że przynajmniej zaznaczono to kursywą… Niemniej jednak nie ma go w tekście hebrajskim. Werset ten powinien brzmieć: „Wtedy znowu zapłonął gniew PANA przeciw Izraelowi, gdy pobudził Dawida przeciwko nim, mówiąc: Idź, policz Izraela i Judę.” Słowo szatan zostało w tym wierszu wstawione najprawdopodobniej z uwagi na to, że w Pierwszej Księdze Kronik, która opisuje to samo wydarzenie, czytamy:

(1 Krn 21:1) Wtedy szatan powstał przeciwko Izraelowi i pobudził Dawida, aby policzył Izraela.

Jak to w takim razie rozumieć? Kto w końcu pobudził Dawida, żeby zarządził ten spis, Bóg czy szatan? Czyżby różne fragmenty Biblii były ze sobą sprzeczne? Niektórzy tak uważają, ale nie jest to prawdą. Wystarczy zajrzeć do Księgi Hioba:

(Hi 1:12) Wtedy PAN powiedział do szatana: Oto wszystko, co ma, jest w twojej mocy, tylko na niego nie wyciągaj ręki. I szatan odszedł sprzed oblicza PANA.

albo do Pierwszej Księgi Samuela:

(1 Sm 16:14) Lecz Duch PANA opuścił Saula i zaczął go trapić zły duch od PANA.

lub też do Pierwszej Księgi Królewskiej:

(1 Krl 22:19–22) 19 (…) Widziałem PANA siedzącego na swoim tronie, a wszystkie zastępy niebieskie stojące po jego prawicy i lewicy. 20 I PAN zapytał: Kto zwiedzie Achaba, aby wyruszył do Ramot-Gilead i poległ tam? (…) 21 Wtedy wystąpił duch i stanął przed PANEM, mówiąc: Ja go zwiodę. (…) 22 (…) Wyjdę i będę duchem kłamliwym w ustach wszystkich jego proroków. PAN mu powiedział: (…) Idź i tak uczyń.

czy wreszcie do listu Pawła do Tesaloniczan:

(2 Tes 2:9–12) 9 Niegodziwiec przyjdzie za sprawą szatana, z całą mocą, wśród znaków i fałszywych cudów; 10 Wśród wszelkiego zwodzenia nieprawości wobec tych, którzy giną, ponieważ nie przyjęli miłości prawdy, by zostali zbawieni. 11 Dlatego Bóg zsyła im silne omamienie, tak że uwierzą kłamstwu; 12 Aby zostali osądzeni wszyscy, którzy nie uwierzyli prawdzie, ale upodobali sobie niesprawiedliwość.

Co z przytoczonych fragmentów wynika? Otóż to Bóg jest Panem całego wszechświata, sprawuje sprawiedliwą władzę nad wszystkimi, tak nad ludźmi, jak i nad stworzeniami duchowymi, rozkazuje im — albo też pozwala im na różne działania — i wykonują Jego polecenia. Nic nie dzieje się bez Jego woli i Jego wiedzy, nic nie jest wynikiem ślepego losu, ani jedna śmierć nie jest przypadkowa. Przypomnij sobie co — między innymi — powiedział Jezus, kiedy rozsyłał swoich dwunastu apostołów:

(Mt 10:29–30) 29 Czy nie sprzedają dwóch wróbli za pieniążek? A jednak żaden z nich nie spadnie na ziemię bez woli waszego Ojca. 30 Nawet wszystkie włosy na waszej głowie są policzone.

W tym miejscu, szanowny czytelniku, mógłbyś sobie pomyśleć, że skoro tak, to wszystko już jest z góry — przez Boga — zaplanowane i postanowione: kto ma umrzeć w młodości, a kto dożyć sędziwego wieku, kto ma być grzesznikiem, a kto świętym, kto się będzie cieszył zdrowiem, kto będzie kaleką, kto przeżyje bez uszczerbku dwie wojny i siedem rządów, a kogo zabije jakaś zaraza, itd. „Co komu pisane, to go nie minie”, jak mówi znane powiedzenie. Na szczęście, to też nie jest prawdą. Weź do ręki Biblię i czytaj, a dowiesz się, jak Bóg osobiście działa w świecie i jak człowiek osobiście na działania i słowa Boga może odpowiedzieć, a także jak człowiek podejmuje własne decyzje, a potem często żałuje swojego nieposłuszeństwa prawu Bożemu (albo swojej głupoty), ale dopiero wtedy, gdy spotyka się z bolesnymi konsekwencjami swojego postępowania.

Z drugiej strony, prawdą jest, że niektórych wydarzeń i tak nie zrozumiemy, a pewne rzeczy — z którymi się w życiu spotykamy — i tak będą nam się wydawać bezsensowne. Ale czy myślisz, szanowny czytelniku, że Bóg o tym nie wie?

(Iz 55:8–9) 8 Moje myśli bowiem nie są waszymi myślami ani wasze drogi nie są moimi drogami, mówi PAN; 9 Ale jak niebiosa są wyższe niż ziemia, tak moje drogi przewyższają wasze drogi, a moje myśli — wasze myśli.

* (1) wody zmienione w krew, (2) żaby, (3), wszy, (4) muchy, (5) zaraza, (6) wrzody, (7) grad i ogień, (8) szarańcza, (9) ciemność, (10) śmierć pierworodnych

** W UBG, w tym wersecie, tłumaczenie hebr. devareikha (rzeczownik dever w liczbie mnogiej + zaimek) jest bardzo nieprecyzyjne „O śmierci [hebr. mimmaweth], będę twoją śmiercią [hebr. devareikha]!”; w KJV, Tanakh (1917 oraz 1985) i Complete Jewish Bible - słowo to jest przetłumaczone jako „plagi” (ang. plagues).

*** Pomimo, że za czasów Dawida państwo żydowskie było zjednoczone, już wtedy był widoczny podział na dwie części: 10 pokoleń zamieszkujacych część północną kraju (nazywane Izrael lub Efraim) oraz 2 pokolenia — Juda i Benjamin — zamieszkujące część południową (nazywane Juda).

**** Wśród kilkunastu polskich tłumaczeń Biblii, które mam przed sobą (od Biblii Brzeskiej z 1563 roku po Biblię Ekumeniczną z 2018 roku), tylko Biblia Gdańska i oparte na niej UBG i DBG mają dodane słowo „szatan” w tym wersecie. W King James Bible oczywiście tego dodanego słowa również nie ma.

(część 3 tutaj)

• Ilustracja pochodzi z: The Illuminated Bible, containing the Old and New Testaments, translated out of the original tongues, and with the former translations diligently compared and revised . . . embellished with sixteen hundred historical engravings by J. A. Adams, more than fourteen hundred of which of which are from original designs by J. G. Chapman. New-York, Harper & Brothers, Publishers, 82 Cliff-Street, 1846.
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.

Wielka plaga w Atenach — V wiek przed Chrystusem (zmarło około 90 tys. ludzi, tj. 1/4 ówczesnej populacji Aten); zaraza Antoninów — II wiek (zmarło, jak się szacuje, od 5 do 10 milionów ludzi); dżuma Justyniana — VI-VIII wiek (w sumie zmarło prawdopodobnie nawet 100 mln ludzi na całym świecie, w tym prawie połowa ludności Europy); czarna śmierć — XIV wiek (zmarło, według różnych szacunków, od 75 do 200 mln ludzi, w tym być może nawet 3/4 populacji Europy); grypa „hiszpanka” — XX wiek (zmarło, według różnych szacunków, od 20 do 100 mln ludzi na całym świecie, w tym 550 tys. w USA)… Wymieniłem tylko najbardziej zabójcze zarazy w historii ludzkości. Ich lista — i to zapewne niepełna — z okresu ostatnich 3 tysięcy lat zawiera prawie 600 pozycji. Sądzisz, że były to tylko przypadkowe wydarzenia „potwierdzające” powszechnie dziś przyjętą teorię ewolucji, zgodnie z którą najsłabsi muszą zginąć? Czy też może był to po prostu skutek braku higieny i niedostatecznej wiedzy medycznej ówczesnych społeczeństw?

A czy w Biblii znajdziemy coś na ten temat? Owszem, w tekście Pisma Świętego jest wielokrotnie mowa o plagach i zarazach, które dziesiątkowały ludność, tak naród żydowski, jak i narody pogańskie. Owe tragiczne, przynajmniej z ludzkiego punktu widzenia, wydarzenia zostały zapisane na kartach Biblii, ale nie dla zaspokojenia naszej próżnej ciekawości, czy też z powodu poczucia obowiązku hebrajskiego urzędnika-kronikarza, lecz dla przykładu i napomnienia. Zobacz, co napisał Paweł w Pierwszym Liście do Koryntian (wyróżnienia w cytowanych wersetach moje):

(1 Kor 10:1–11) 1 Nie chcę, bracia, żebyście nie wiedzieli, że wszyscy nasi ojcowie byli pod obłokiem i wszyscy przeszli przez morze; (…) 5 Lecz większości z nich nie upodobał sobie Bóg. Polegli bowiem na pustyni. 6 A to stało się dla nas przykładem, żebyśmy nie pożądali złych rzeczy, jak oni pożądali. 7 Nie bądźcie więc bałwochwalcami, jak niektórzy z nich, jak jest napisane: Usiadł lud, aby jeść i pić, i wstali, aby się bawić. 8 Nie dopuszczajmy się też nierządu, jak niektórzy z nich się dopuszczali i padło ich jednego dnia dwadzieścia trzy tysiące; 9 I nie wystawiajmy na próbę Chrystusa, jak niektórzy z nich wystawiali i poginęli od wężów; 10 Ani nie szemrajcie, jak niektórzy z nich szemrali i zostali wytraceni przez niszczyciela. 11 A to wszystko przydarzyło się im dla przykładu i zostało napisane dla napomnienia nas, których dosięgnął kres czasów.

O jakich to wydarzeniach z historii Izraela wspomniał Paweł w tym fragmencie swojego listu? Pierwsze z nich to historia złotego cielca,* którego Żydzi postanowili czcić zamiast Boga. A działo się to u podnórza góry Synaj, w tym samym czasie, w którym Bóg rozmawiał z Mojżeszem:

(Wj 24:12; 32:1–6,35) 24:12 Wtedy PAN powiedział do Mojżesza: Wstąp do mnie na górę i bądź tam, a dam ci kamienne tablice, prawo i przykazania, które napisałem, abyś ich nauczał. (…) 32:1 A gdy lud widział, że Mojżesz opóźnia swoje zejście z góry, zebrał się przed Aaronem i mówił do niego: Wstań, zrób nam bogów, którzy by szli przed nami, bo nie wiemy, co się stało z Mojżeszem, tym mężem, który nas wyprowadził z ziemi Egiptu. 2 Wtedy Aaron (…) 4 (…) uczynił (…) odlanego cielca. I powiedzieli: Oto są twoi bogowie, Izraelu, którzy cię wyprowadzili z ziemi Egiptu. 5 Widząc to, Aaron zbudował przed nim ołtarz i zawołał: Jutro będzie święto PANA [hebr. JHWH]. 6 A nazajutrz wstali wcześnie rano, ofiarowali całopalenia i przynieśli ofiary pojednawcze. I lud usiadł, aby jeść i pić, i wstał, aby się bawić. (…) 35 PAN ukarał [hebr. wayyiggoph, dosł. uderzył lub dotknął plagą] więc lud za to, że zrobił cielca, którego sporządził Aaron.

(Ex 32:35 KJV 1900) And the Lord plagued the people, because they made the calf, which Aaron made.

Drugie z wydarzeń dotyczy rozpusty i bałwochwalstwa, którego dopuścili się Izraelici, w miejscu o poetyckiej nazwie Łąki Akacji — ostatnim „przystanku” przed przekroczeniem Jordanu i wejściem do ziemi obiecanej im przez Boga:

(Lb 25:1–8) 1 Potem Izrael zamieszkał w Szittim i lud zaczął uprawiać nierząd z córkami Moabu. 2 One zapraszały lud do ofiar swoich bogów. A lud jadł i oddawał pokłon ich bogom. 3 I Izrael przyłączył się do Baal-Peora, i PAN bardzo rozgniewał się na Izraela. (…) 8 (…) I plaga [hebr. maggephah] wśród synów Izraela została powstrzymana.

W powyższych dwóch fragmentach, plaga — którą Bóg zesłał na Izraelitów — nie jest sprecyzowana. Niemniej jednak w obu przypadkach jest ona przedstawiona jako Boża kara, która spowodowała śmierć dużej liczby ludzi.

Trzecie, wspomniane przez Pawła wydarzenie, to bunt Izraelitów przeciwko Bogu, Mojżeszowi, trudom długotrwałej wędrówki i mannie, którą Bóg zsyłał Żydom przez wszystkie lata ich pobytu na pustyni, i którą jedli zamiast chleba pieczonego ze zboża:

(Lb 21:5–6) 5 Lud zaczął więc mówić przeciw Bogu i Mojżeszowi: Dlaczego wyprowadziliście nas z Egiptu, abyśmy pomarli na tej pustyni? Bo nie ma chleba ani wody, a nasza dusza obrzydziła sobie ten cienki chleb. 6 Zesłał więc PAN na lud węże jadowite, które go kąsały; i pomarło wiele osób z Izraela.

Zwróć uwagę, że Paweł w swoim liście do Koryntian (wiersz 9) napisał, iż Żydzi wystawiali wtedy na próbę Chrystusa (!) (zob. też nieprzytoczony wyżej wiersz 4 tego rozdziału). Do tego wydarzenia odwołał się też sam Pan Jezus, gdy tłumaczył Nikodemowi kto ma życie wieczne:

(J 3:14–15) 14 A jak Mojżesz wywyższył węża na pustyni, tak musi być wywyższony Syn Człowieczy; 15 Aby każdy, kto w niego wierzy, nie zginął, ale miał życie wieczne.

Jeśli nie znasz, szanowny czytelniku, całości tych historii, sięgnij po Biblię, przeczytaj 21 rozdział z Księgi Liczb, 3 rozdział z Ewangelii według Jana i sam wyciągnij z tej lektury wnioski.

Ostatnia z historii narodu Izraela, o której wspomniał w swoim liście Paweł, dotyczy wydarzeń przedstawionych w 14 lub 16 rozdziale Księgi Liczb. Rozdział 14 opowiada o karze, jaka spotkała mężczyzn, którzy przekonali lud Izraela, że nie da się zdobyć ziemi obiecanej im przez Boga:

(Lb 14:2–37) 2 I wszyscy synowie Izraela szemrali przeciwko Mojżeszowi i Aaronowi; i całe zgromadzenie mówiło do nich: Obyśmy pomarli w ziemi Egiptu albo na tej pustyni! 3 Po co PAN prowadzi nas do tej ziemi? Abyśmy padli od miecza? (…) 11 I PAN powiedział do Mojżesza: Jak długo ten lud będzie mnie drażnić? Jak długo nie będzie mi wierzyć pomimo tych wszystkich znaków, które wśród nich uczyniłem? 12 Uderzę ich zarazą [hebr. dever] i wydziedziczę, (…) 36 Wtedy mężczyźni, których Mojżesz wysłał na wyszpiegowanie ziemi, a po powrocie pobudzili całe zgromadzenie do szemrania przeciwko niemu, rozpuszczając złą wieść o tej ziemi; 37 (…) pomarli przed PANEM wskutek plagi [hebr. maggephah].

Osobiście skłaniam się ku temu, że Paweł miał na myśli dramatyczne wydarzenia towarzyszące buntowi Koracha, przedstawione w rozdziale 16 (tutaj cytuję tylko ostatnie wersety tego długiego rozdziału):

(Lb 16:44–50) 44 I PAN powiedział do Mojżesza: 45 Wyjdźcie spośród tego zgromadzenia, a zniszczę je w mgnieniu oka; i upadli na twarz. 46 Potem Mojżesz powiedział do Aarona: Weź kadzielnicę, włóż w nią ogień z ołtarza, nałóż też kadzidła i pójdź szybko do zgromadzenia, i zrób przebłaganie za nich, bo już wyszedł gniew od PANA i już zaczęła się plaga [hebr. negeph]. 47 Aaron wziął więc kadzielnicę, jak mu rozkazał Mojżesz, i pobiegł w środek zgromadzenia, a oto już zaczęła się plaga [hebr. negeph] wśród ludzi; nałożył kadzidła i dokonał przebłagania za lud. 48 I Aaron stał między umarłymi i żywymi i plaga [hebr. maggephah] została powstrzymana. 49 Tych, co umarli od tej plagi [hebr. maggephah], było czternaście tysięcy siedemset, (…) 50 Potem Aaron wrócił do Mojżesza przed wejście do Namiotu Zgromadzenia, a plaga [hebr. maggephah] została zatrzymana.

Z przywołanych przez Pawła wydarzeń z historii narodu żydowskiego jasno wynika, że plagi są częścią sądu i kary zsyłanej przez Boga na narody, rodziny i poszczególnych ludzi, za bałwochwalstwo oraz — mówiąc najogólniej — za bunt i nieposłuszeństwo jego słowu. Bóg zresztą osobiście przestrzegł lud Izraela:

(Kpł 26:15–16) 15 I jeśli wzgardzicie moimi ustawami, i wasza dusza będzie się brzydzić moimi sądami, tak że nie wykonacie wszystkich moich przykazań i złamiecie moje przymierze; 16 To i ja z wami tak postąpię: Dotknę was przerażeniem, wycieńczeniem i gorączką, (…) 21 A jeśli będziecie postępować na przekór mnie i nie zechcecie mnie słuchać, to przydam wam siedem razy więcej plag [hebr. makkah] za wasze grzechy.

a jakiś czas później przypomniał Izraelitom, że to On dotknął plagami Egipt:

(Joz 24:5) I posłałem Mojżesza i Aarona, i ukarałem Egipt plagami [hebr. wa’eggoph], które uczyniłem pośród niego. Potem wyprowadziłem was.

* * *
W Starym Testamencie jest opisana historia o tym, jak Filistyni zabrali do siebie arkę przymierza jako trofeum wojenne i co działo się w każdym z miast, w którym ją ustawili:

(1 Sm 5:6–12) 6 Lecz ręka PANA zaciążyła nad mieszkańcami Aszdodu i niszczyła ich. Ukarał ich wrzodami — zarówno Aszdod, jak i jego okolice. 9 A gdy ją przenieśli, ręka PANA powstała przeciwko miastu [Gat — red.] i dotknęła je wielkim uciskiem. Pokarała mieszkańców miasta, od najmniejszego do największego, i pojawiły się u nich wrzody (…). 10 Wysłali więc arkę Boga do Ekronu. (…) Ekronici zawołali: Przynieśli do nas arkę Boga Izraela, aby zgładzić nas i nasz lud. 11 (…) i powiedzieli: Odeślijcie arkę Boga Izraela, (…) aby nie zabiła nas i naszego ludu. W całym mieście panował bowiem śmiertelny strach i bardzo zaciążyła tam ręka Boga. 12 A mieszkańcy, którzy nie umarli, byli dotknięci wrzodami. I krzyk miasta wznosił się ku niebu.

(1 Sam 5:9–11 KJV 1900) 9 (…) the hand of the Lord was against the city with a very great destruction: (…) 11 (…) for there was a deadly destruction throughout all the city; the hand of God was very heavy there.

Jakkolwiek by nie tłumaczyć bezpośredniej przyczyny opisanych dolegliwości, tekst Biblii jednoznacznie wskazuje samego Boga jako ostateczną przyczynę sprawczą śmiertelnej choroby szerzącej się przez 7 miesięcy wśród Filistynów.

Gdy Filistyni oddali arkę Izraelitom, ludzie mieszkający w Bet-Szemesz (co znaczy: Dom Słońca), nie okazali należnego szacunku arce i pogwałcili jasne zakazy zapisane w Księdze Liczb (zob. rozdział 4 w tej księdze) wystawiając arkę na publiczny widok, dotykając jej i zaglądając do środka — spotkała ich za to surowa kara z ręki Boga:

(1 Sm 6:19) Lecz PAN wytracił spośród ludzi z Bet-Szemesz, ponieważ zaglądali do arki PANA, zabił z ludu pięćdziesiąt tysięcy siedemdziesiąt osób. I lud ich opłakiwał, ponieważ PAN zadał ludowi wielką klęskę.

A przecież Bet-Szemesz było jednym z 48 miast należących do Lewitów, którzy z racji swojej służby w Przybytku, powinni dokładnie wiedzieć, co zrobić z arką i jak się wobec niej zachować:

(Lb 1:53) Lecz Lewici rozbiją obóz wokół Przybytku Świadectwa, aby gniew nie spadł na zgromadzenie synów Izraela. Lewici będą pełnić straż przy Przybytku Świadectwa.

* Żydzi , mieszkając ponad cztery stulecia w Egipcie, niewątpliwie byli zaznajomieni z tamtejszymi kultami i bóstwami. Jest raczej pewne, że znali egipskiego boga Apisa, najsłynniejszego ze świętych byków Egipcjan, którego posąg stał w mieście Memfis i był tam czczony od czasów Pierwszej Dynastii (ponad 3000 lat przed Chrystusem). Według Egipcjan, Apis reprezentował Ptaha, boga-stworzyciela, był jego wyrocznią, objawiał moc jego stwórczego słowa, które dawało światu pokarm i życie.

(część 2 tutaj)

Postscriptum

Zauważyłeś, szanowny czytelniku, co powiedział Aaron, gdy postawił przed ludem Izraela odlanego z ich kosztowności cielca? Gdy zobaczył, że Żydzi zaakceptowali złoty posąg i orzekli, że to są bogowie, którzy wyprowadzili ich z Egiptu? Powtórzę ten werset jeszcze raz:

(Wj 32:5) Widząc to, Aaron zbudował przed nim [cielcem — red.] ołtarz i zawołał: Jutro będzie święto PANA [hebr. JHWH].

Aaron zadecydował i ogłosił, że co prawda ofiara będzie składana przed złotym bykiem, ale w ten sposób odbędzie się święto na cześć prawdziwego Boga JHWH.

Jeszcze raz przypomnę, że rozmaite wydarzenia z historii narodu Izraelskiego zostały zapisane — między innymi — dla przykładu i napomnienia dla nas. Wydaje Ci się, że to, co zrobił Aaron, wydarzyło się tylko raz, parę tysięcy lat temu i nas nie dotyczy? Nie znasz nikogo, kto zamiast cierpliwie czekać na powrót Pana Jezusa Chrystusa i dbać o powierzonych mu ludzi, stawia przed nimi różne, niejednokrotnie złote przedmioty kultu? Nie znasz nikogo, kto widząc (i wiedząc o tym), że ludzie wolą czcić rzeczy, które można zobaczyć i dotknąć, niż prawdziwego Boga, którego nie widać (bo jest duchem) pozwala na składanie darów tym materialnym wytworom? Na pewno nie znasz nikogo, kto twierdzi, że przez cześć pewnych rzeczy ludzie oddają cześć Bogu? Naprawdę nie znasz nikogo, kto odbiera chwałę Bogu, utrzymując, że różne wydarzenia dzieją się za przyczyną „cudownych” przedmiotów? Pomyśl nad tym, proszę. A jeśli, to co napisałem gorszy Cię, zastanów się w co i komu wierzysz. Głęboko i długo się zastanów…

• Ilustracja pochodzi z: The Illuminated Bible, containing the Old and New Testaments, translated out of the original tongues, and with the former translations diligently compared and revised . . . embellished with sixteen hundred historical engravings by J. A. Adams, more than fourteen hundred of which of which are from original designs by J. G. Chapman. New-York, Harper & Brothers, Publishers, 82 Cliff-Street, 1846.
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Cytaty oznaczone (KJV 1900) pochodzą z The Holy Bible: King James Version. (2009). (Electronic Edition of the 1900 Authorized Version). Bellingham, WA: Logos Research Systems, Inc.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG i KJV tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.

Najbardziej prawdopodobna chronologia zdarzeń związanych z narodzeniem Pana Jezusa jest oparta na listopadowym terminie służby Zachariasza w świątyni. Argumenty za przyjęciem takiego przebiegu wydarzeń i dodatkowe informacje historyczne znajdziesz, szanowny czytelniku, w drugiej części tego artykułu. Aby uniknąć niejasności wynikających z przyjętego aktualnie systemu kalendarzowego, przy określaniu roku zamiast „przed Chrystusem” będę używał określenia „przed naszą erą” (p.n.e.).

Ewangelista Mateusz zaczyna historię o narodzeniu Jezusa w ten sposób:

(Mt 1:18) A z narodzeniem Jezusa Chrystusa było tak: Gdy Maria, jego matka, została zaślubiona Józefowi, zanim się zeszli, okazało się, że jest brzemienna z Ducha Świętego.

Historia ta, która rozpoczęła się w połowie 5 roku przed naszą erą, potoczyła się bardzo szybko. Oto kolejność wydarzeń opisanych w Ewangeliach wpleciona w fakty znane z zachowanych dokumentów pozabiblijnych:

• początek lata roku 5 p.n.e. — Gabriel oznajmia Marii, że pocznie i urodzi Syna Bożego:

(Łk 1:31–33) 31 Oto poczniesz w swym łonie i urodzisz syna, któremu nadasz imię Jezus. 32 Będzie on wielki i będzie nazwany Synem Najwyższego, a Pan Bóg da mu tron jego ojca Dawida. 33 I będzie królował nad domem Jakuba na wieki, a jego królestwu nie będzie końca.

• kilka dni później — Maria udaje się z wizytą do domu Zachariasza w Judei
• koniec lata roku 5 p.n.e. — przychodzi na świat Jan Chrzciciel
• początek marca roku 4 p.n.e. — z powodu ogłoszonego spisu podatkowego, Józef i Maria jadą do Betlejem, tam też rodzi się Jezus:

(Łke 2:6–7) 6 A gdy tam byli, nadszedł czas porodu. 7 I urodziła swego pierworodnego syna, owinęła go w pieluszki i położyła w żłobie, gdyż nie było dla nich miejsca w gospodzie.

• tego samego dnia/nocy, pasterze przebywający ze stadami w polu (nie był to raczej środek zimy…), wyruszają pośpiesznie do Betlejem, żeby sprawdzić osobiście co się tam wydarzyło, po czym rozpowiadają co widzieli i co usłyszeli od anioła po całej okolicy:

(Łk 2:8–17) 8 A byli w tej okolicy pasterze przebywający w polu i trzymający straż nocną nad swoim stadem. 9 I oto stanął przy nich anioł Pana, (…) 10 I powiedział do nich anioł: (…) 11 Dziś (…) w mieście Dawida narodził się wam Zbawiciel, którym jest Chrystus Pan. (…) 15 (…) pasterze mówili między sobą: Chodźmy aż do Betlejem i zobaczmy to, co się wydarzyło, a co Pan nam oznajmił. 16 Spiesząc się więc, przyszli i znaleźli Marię, Józefa i niemowlę leżące w żłobie. 17 A ujrzawszy, rozgłosili to, co zostało im powiedziane o tym dziecku.

• następnego dnia, zanim jeszcze wieści o narodzinach oczekiwanego przez Izraela Mesjasza dotarły do Jerozolimy (z Betlejem do stolicy jest tylko 8 km), w Jerozolimie pojawiają się mędrcy ze Wschodu i wypytują o nowego króla Żydów, czym wywołują poruszenie i trwogę w całym mieście:

(Mt 2:1–3) 1 A gdy Jezus urodził się w Betlejem w Judei za dni króla Heroda, oto mędrcy ze Wschodu przybyli do Jerozolimy i pytali: 2 Gdzież jest ten król Żydów, który się urodził? Widzieliśmy bowiem jego gwiazdę na Wschodzie i przyjechaliśmy, aby oddać mu pokłon. 3 Gdy król Herod to usłyszał, przeraził się, a z nim cała Jerozolima.

• w tym samym dniu król Herod pospiesznie zwołuje uczonych w Piśmie i wysyła przybyłych mędrców do Betlejem, aby odnaleźli dziecko:

(Mt 2:7–8) 7 Wtedy Herod wezwał potajemnie mędrców i dowiadywał się dokładnie o czas ukazania się gwiazdy. 8 A posyłając ich do Betlejem, powiedział: Jedźcie i wypytajcie się dokładnie o to dziecko, (…)

• w tym czasie Józef z Marią i Jezusem przenoszą się (z miejsca przeznaczonego dla zwierząt) do jakiegoś bardziej odpowiedniego pomieszczenia (greckie słowo oikia oznacza budynek mieszkalny służący jednej lub wielu rodzinom)
• jeszcze tego samego dnia, być może pod wieczór, mędrcy znajdują Jezusa i oddają mu cześć (użyty tu grecki czasownik proskyneo oznacza w Nowym Testamencie oddawanie czci Bogu), a następnego dnia wracają do swojego kraju, omijając Jerozolimę:

(Mt 2:11–12) 11 Kiedy weszli do domu [gr. eis ten oikian], zobaczyli dziecko z Marią, jego matką, i upadłszy, oddali mu pokłon [gr. prosekynesan], potem otworzyli swoje skarby i ofiarowali mu dary: złoto, kadzidło i mirrę. 12 Lecz będąc ostrzeżeni przez Boga we śnie, aby nie wracali do Heroda, powrócili do swojej ziemi inną drogą.

• kolejnej nocy anioł Pana nakazuje Józefowi ucieczkę wraz z rodziną do Egiptu, co też Józef bezzwłocznie czyni (z Betlejem do wschodniej granicy Egiptu jest około 270 km):

(Mt 2:13–14) 13 A gdy oni odeszli, oto anioł Pana ukazał się we śnie Józefowi i powiedział: Wstań, weź dziecko oraz jego matkę i uciekaj do Egiptu, i zostań tam, aż ci powiem. Herod bowiem będzie szukał dziecka, aby je zabić. 14 Wstał więc, wziął w nocy dziecko oraz jego matkę i uciekł do Egiptu.

• w ciągu kilku dni Herod orientuje się, że wysłani przez niego mędrcy nie wrócą ze szczegółowymi informacjami o nowym królu Żydów, wydaje zatem rozkaz wymordowania wszystkich dzieci (na wszelki wypadek nie tylko noworodków) w Betlejem, oraz — jeśli rozumieć tekst Biblii dosłownie — w promieniu kilkunastu kilometrów (Rama jest oddalone od Betlejem o 17 km):

(Mt 2:16–18) 16 Wówczas Herod, widząc, że został oszukany przez mędrców, bardzo się rozgniewał i kazał zabić wszystkie dzieci, które były w Betlejem i całej okolicy, w wieku do dwóch lat, stosownie do czasu, o którym się dokładnie dowiedział od mędrców. 17 Wtedy wypełniło się to, co zostało powiedziane przez proroka Jeremiasza: 18 Słychać głos w Rama, lament, płacz i wielkie zawodzenie. Rachel opłakuje swoje dzieci i nie daje się pocieszyć, bo już ich nie ma.

• 11 marca król Herod, z uwagi na zły stan zdrowia, przenosi się do Jerycha
• ósmego dnia po narodzinach, prawdopodobnie jeszcze w drodze do Egiptu, Jezus zostaje obrzezany zgodnie z Prawem (zob. Kpł 12,3):

(Łk 2:21) A gdy minęło osiem dni i należało obrzezać dziecko, nadano mu imię Jezus, (…)

• 25 marca Herod rozkazuje zabić swojego najstarszego syna Antypatera
• 30 marca Herod umiera
• 31 marca — 1 kwietnia ogromny orszak pogrzebowy przemierza drogę z Jerycha do Herodium (ok. 36 km) w tempie około półtora km/h; żałoba trwa kolejne 7 dni
• 9 kwietnia jest Święto Paschy, Żydzi wzniecają bunt w Jerozolimie, wojsko wysłane przez Archelausa krwawo tłumi rozruchy (trzy tysiące zabitych)
• 11 kwietnia Archelaus — syn Heroda — bezzwłocznie wyrusza do Rzymu, aby dotrzeć do cesarza, zanim ten otrzyma informacje o zamieszkach w Judei, i oficjalnie uzyskać tron po ojcu
• w tym czasie Józef i Maria z Jezusem wracają z Egiptu do ojczyzny (wygląda na to, że Herod nie był jedyną osobą, która chciała śmierci Mesjasza — wskazuje na to liczba mnoga w 20 wierszu):

(Mt 2:19–21) 19 A gdy Herod umarł, oto anioł Pana ukazał się we śnie Józefowi w Egipcie; 20 I powiedział: Wstań, weź dziecko oraz jego matkę i idź do ziemi izraelskiej. Umarli bowiem ci, którzy czyhali na życie dziecka. 21 Wstał więc, wziął dziecko oraz jego matkę i przybył do ziemi izraelskiej.

• około 15 kwietnia, zgodnie z Prawem, po 4o dniach od narodzin chłopca, (zob. Kpł 12,2—8) przynoszą Jezusa do Świątyni, a Maria składa ofiarę przepisaną dla najuboższych (Biblia o tym nie wspomina, ale można się domyślać, że złoto ofiarowane im przez mędrców zostało przeznaczone na podróż i pobyt w Egipcie) i wracają do rodzinnego Nazaretu:

(Łk 2:22–39) 22 Gdy też według Prawa Mojżesza minęły dni jej oczyszczenia, przynieśli go do Jerozolimy, aby stawić go przed Panem; (…) 24 I żeby złożyć ofiarę według tego, co zostało powiedziane w Prawie Pana, parę synogarlic albo dwa gołąbki. (…) 39 A gdy wykonali wszystko według prawa Pana, wrócili do Galilei, do swego miasta, Nazaretu.

a Ewangelista Mateusz uzupełnia:

(Mt 2:22–23) 22 Lecz gdy [Józef — red.] usłyszał, że Archelaus króluje w Judei w miejsce Heroda, swego ojca, bał się tam iść. Ale będąc napomniany przez Boga we śnie, odszedł w strony Galilei. 23 A przyszedłszy, mieszkał w mieście zwanym Nazaret, aby się wypełniło to, co zostało powiedziane przez proroków: Będzie nazwany Nazarejczykiem.

* * *

Betlejem

Miejsce urodzenia Pana Jezusa jest w ewangeliach dokładnie określone:

(Mt 2:1) (…) Jezus urodził się w Betlejem w Judei za dni króla Heroda, (…)

Betlejem w Judei jest położone około 8 km na południe od Jerozolimy, na wysokości ponad 700 metrów n.p.m. Miejscowość ta leży na granicy żyznego regionu Bayt-Jala i suchego Bayt-Sahur* przechodzącego w Pustynię Judzką. Betlejem jest bardzo starą miejscowością — pierwsza wzmianka o niej w tekście Biblii znajduje się w Księdze Rodzaju, kiedy żona Jakuba, Rachela, zmarła po urodzeniu Beniamina:

(Rdz 35:19) Tak to umarła Rachela i została pogrzebana na drodze do Efraty, czyli Betlejem.

Z Betlejem pochodził Boaz, przodek króla Dawida, jak i sam Dawid — stąd też miejscowość ta była nazywana „miastem Dawida”. W sumie miasteczko Betlejem jest wspomniane w Biblii 75 razy, ostatni raz w 7 rozdziale Ewangelii według Jana:

(J 7:42) Czyż Pismo nie mówi, że Chrystus przyjdzie z potomstwa Dawida i z miasteczka Betlejem, gdzie mieszkał Dawid?

Werset ten nawiązuje do proroctwa wygłoszonego ponad 700 lat wcześniej przez proroka Micheasza:

(Mi 5:2) Ale ty, Betlejem Efrata, choć jesteś najmniejsze wśród tysięcy w Judzie, z ciebie jednak wyjdzie mi ten, który będzie władcą w Izraelu, (…)

Nazwę Betlejem można przetłumaczyć jako „Dom Chleba” (hebr. beith lachem), przy czym rzeczownik beith oznacza dom w sensie budynku i dom w sensie rodziny, zaś lachem oznacza zarówno chleb — produkt ze zboża, jak i pokarm w sensie ogólnym.

* Region, na terenie którego prawdopodobnie znajdowały się pola Boaza (zajrzyj do Księgi Rut) i obszar gdzie ze swoimi stadami przebywali pasterze (zob. Ewangelię według Łukasza, rozdział 2).

Herod

W całej historii opisanej w Nowym Testamencie, w wielu miejscach pojawia się postać o imieniu Herod. Jednak przedstawione z jej udziałem wydarzenia są niejednokrotnie oddalone od siebie w czasie nawet o kilkadziesiąt lat. Może to doprowadzić nieuważnego czytelnika do konsternacji, ponieważ imię Herod w tekście Nowego Testamentu dotyczy kilku różnych osób (patrz Postscriptum 2). Król Herod, o którym pisał Mateusz na początku swojej ewangelii, to Herod Wielki.

Herod Wielki był synem Antypatera. Antypater zaś był z pochodzenia Idumejczykiem (czyli Edomitą, tj. potomkiem Ezawa) i posiadał tytuł Prokuratora, otrzymany od Cezara. Pomijając historyczne szczegóły oraz militarne i polityczne „działania” Antypatera i jego syna, Herod został w końcu mianowany przez Senat Rzymski królem Żydów, a w 37 roku p.n.e. zdobył Jerozolimę i przejął oficjalnie władzę nad swoim królestwem, obejmującym wówczas Judeę, Samarię, Idumeę, Gaglileę i Pereę.* Co prawda pod koniec II wieku przed Chrystusem Idumejczycy zostali siłą „nawróceni” na judaizm przez Jana Hirkana I — zatem Herod był w pewnym sensie Żydem — jednak rodowici Izraelici nigdy króla Heroda nie zaakceptowali (ani też jego rodaków) i traktowali go jako niepożądanego cudzoziemca, a przy tym heretyka i tyrana, który przywłaszczył sobie tron Dawida, a na dodatek był w pełni oddany Rzymowi.

Herod Wielki był znany z dwóch rzeczy. Pierwsza z nich to rozmach projektów architektonicznych. Odbudował miasto Samarię w stylu greckim (z wielką pogańską świątynią dedykowaną cesarzowi) i nadał mu nazwę Sebaste (na cześć cesarza Augusta). Wybudował miasto-port o nazwie Cezarea Nadmorska (Caesarea Maritima)**, które dzięki kontaktom handlowym i kulturalnym złączyło silniej Palestynę z Imperium Rzymskim. Wzniósł szereg twierdz obronnych, pełniących też rolę pałaców (oraz więzień): najbardziej znane to Masada*** i Herodium. W Jerychu (20 km na północny-wschód od Jerozolimy) wybudował kompleks trzech pałaców, które służyły mu za rezydencję zimową. W Jerozolimie wybudował twierdzę Antonia, w której przebywał rzymski garnizon (przynajmniej w czasach Jezusa i apostoła Pawła) oraz rozpoczął renowację, rozbudowę i gruntowną przebudowę Świątyni — prace rozpoczęły się ok. roku 19 p.n.e., a zakończyły dopiero 80 lat później, wiele lat po śmierci Heroda. Ten projekt Heroda był podziwiany nawet przez Żydów, jednak kilka lat po zakończeniu prac Rzymianie pod wodzą Tytusa Flawiusza (w roku 70) zburzyli Świątynię kompletnie****, tak jak zapowiedział to Jezus 40 lat wcześniej:

(Łk 21:5–6) 5 A gdy niektórzy mówili o świątyni, że jest ozdobiona pięknymi kamieniami i darami, powiedział: 6 Przyjdą dni, w których z tego, co widzicie, nie zostanie kamień na kamieniu, który by nie był zwalony.

Druga rzecz, z której zasłynął król Herod, to brutalność: krwawo tłumił wszelkie zamieszki, skazywał na śmierć nawet członków swojej własnej rodziny. Z powodu kłótni rodzinnych oraz intryg (zarówno prawdziwych jak i domniemanych), a także obsesyjnego strachu przed utratą tronu, Herod rozkazał zabić swoją ukochaną żonę Mariamme I, jej rodziców, a w końcu i dwóch synów, których mu urodziła — Aleksandra i Arystobula. Na kilka dni przed śmiercią Heroda, na jego polecenie został stracony jego najstarszy syn, Antypater (II). Herod ostatecznie swoje królestwo podzielił pomiędzy trzech innych synów: Archelausa, Antypasa (II) i Filipa (II).

Herod Wielki umarł w swoim pałacu zimowym w Jerychu wiosną 4 roku przed Chrystusem.

* W roku 23 przed Chrystusem otrzymał od Oktawiana Augusta Itureę, Bataneę (Baszan) i Auranitis (Hauran), a trzy lata później — Gaulanitis (Golan), Panias (Cezarea Filipowa) i Ulathę.
** To miasto, leżące ok. 36 km na północny-wschód od Samarii (Sebaste), nad brzegiem Morza Śródziemnego, pod skróconą nazwą Cezarea, jest wspomniane w tekście Dziejów Apostolskich 19 razy. Nie należy go mylić z miejscowością Cezarea Filipowa, która jest położona w głębi kraju, ok. 40 km na północ od Jeziora Galilejskiego.
*** Twierdza Masada, posadowiona na zachodnim brzegu Morza Martwego, na wysokiej, wznoszącej się kilkaset metrów powyżej otoczenia skale, była tak dobrze zaprojektowana i wyposażona, że podczas ostatniej rebelii Izraela przeciwko Rzymowi (w latach 66—73), Żydzi bronili się tam przez trzy lata.
**** Tak zwana „Ściana Płaczu” w Jerozolimie, nie należała do budynku samej Świątyni, lecz są to — przynajmniej częściowo — pozostałości muru, który służył do podtrzymania powiększonej prze Heroda powierzchni Wzgórza Świątynnego.

Kalendarz

Jak zapewne zauważyłeś, szanowny czytelniku, napisałem, że Herod umarł w 4 roku przed Chrystusem, a kilka akapitów wcześniej zacytowałem werset z Ewangelii według Mateusza, gdzie mamy zapisane, że Jezus urodził się za panowania króla Heroda. O co więc tu chodzi? Czy Ewangelista się pomylił? A może zapiski historiografów o śmierci Heroda są błędne?

Otóż w pierwszej połowie VI wieku, na polecenie papieża Jana I, scytyjski mnich Dionizjusz Mały wyznaczał daty kolejnych Świąt Wielkanocnych. Przy okazji tych obliczeń postanowił zastąpić aleksandryjski system datowania, który u podstawy miał początek panowania Dioklecjana, ponieważ nie chciał, aby kalendarz stale upamiętniał cesarza, który na początku IV wieku rozpętał krwawe prześladowania chrześcijan. Mnich przyjął zatem, że Era Chrześcijańska rozpoczęła się w roku 754 od założenia miasta Rzym (łac. anno urbis conditae — AUC), a 25 grudnia poprzedniego roku (753 AUC), urodził się Pan Jezus. Nie wiadomo jednak na jakiej podstawie ustalił tę datę. Wszystko wskazuje na to, że Dionizjusz popełnił w swoich obliczeniach błąd. Z porównania wielu źródeł historycznych, a także wypowiedzi tzw. Ojców Kościoła z pierwszych wieków chrześcijaństwa wynika, że Dionizjusz ustalając datę narodzin Mesjasza najwyraźniej „pomylił się” o około 4 lata.

Konsekwencją w nazewnictwie było zastąpienie łacińskiej nazwy Anno Diocletiani (roku Dioklecjana), związanej z tzw. Erą Męczenników, zwrotem Anno Domini (czyli roku Pańskiego, w skrócie z łac. — A.D.). Do powszechnego zastosowania tego nowego kalendarza chrześcijańskiego przyczynił się dopiero anglosaski benedyktyn, Beda Czcigodny, na przełomie VII i VIII wieku. Współcześnie, tak w publikacjach naukowych jak i popularnych (szczególnie tych autorów, którzy nie chcą nawet wspominać o istnieniu Jezusa), przyjęły się skróty p.n.e. (przed naszą/nową erą) oraz n.e. (naszej ery), a w języku angielskim skrót B.C. (before Christ) zastąpiono B.C.E. (before common era), zaś A.D. — skrótem C.E. (common era). W publikacjach, w których stosuje się oznaczenia lat „przed Chrystusem” i „po Chrystusie”, terminy te odnoszą się do aktualnie przyjętego systemu kalendarzowego, zatem np. 7 rok przed Chrystusem i 7 rok p.n.e. to ten sam rok. Rzeczywisty rok narodzin Jezusa Chrystusa nie jest więc brany pod uwagę (tym bardziej, że nie wszyscy zgadzają się z prezentowaną w tym artykule chronologią).

Spis podatkowy

W Ewangelii według Łukasza czytamy, że w czasie gdy urodził się Jezus, na terenie Palestyny wszedł w życie dekret o powszechnym spisie podatkowym:

(Łk 2:1–2) 1 A w tych dniach wyszedł dekret cesarza Augusta, aby spisano [gr. apographestai] cały świat [gr. oikoumenen]. 2 A ten pierwszy spis odbył się, gdy Kwiryniusz był namiestnikiem [gr. hegemoneuontos] Syrii.

(Luke 2:1–3 KJV 1900) 1 And it came to pass in those days, that there went out a decree from Caesar Augustus, that all the world should be taxed. 2 (And this taxing was first made when Cyrenius was governor of Syria.)

Nikt nie podważa faktu, że za czasów Augusta Judea była częścią Syrii, prowincji Imperium Rzymskiego, którą to zarządzał prokurator (prefekt). Z dokumentów, które przetrwały do naszych czasów wynika, że Publicus Sulpicius Quirinius był oficjalnym namiestnikiem Syrii dopiero w latach 6—7 n.e. Ponadto, nie ma żadnych zachowanych świadectw o pojedynczym powszechnym spisie w całym cesarstwie w 4 roku p.n.e. Nie ma tutaj niestety miejsca na omówienie wszystkich proponowanych rozwiązań tego problemu. Jak pokazuje historia, odkrycia archeologiczne z czasem potwierdziły wiele wydarzeń zapisanych w Biblii, które były kwestionowane. Dlatego też fakt, że nie dysponujemy pozabiblijnymi historycznymi dokumentami, które taki spis potwierdzają, nie świadczy o tym, że wydarzenia opisane przez Łukasza nie miały miejsca. Jedno natomiast jest pewne: za cesarza Oktawiana Augusta, w ramach reform fiskalnych, ustalano wysokość należnych podatków w całym Imperium.

(Łk 2:3–5) 3 Szli więc wszyscy, aby dać się spisać, każdy do swego miasta. 4 Poszedł też Józef z Galilei, z miasta Nazaret, do Judei, do miasta Dawida, zwanego Betlejem, ponieważ pochodził z domu i z rodu Dawida; 5 Aby dać się spisać z Marią, poślubioną sobie małżonką, która była brzemienna.

Z Nazaretu, miasteczka położonego w Galilei, około 25 km od Jeziora Genezaret, do Betlejem jest około 110 km (w prostej linii). Szacuje się, że podróż ta zajęła Józefowi i Marii przynajmniej trzy dni.

Pory roku

W ziemi Izraela są w zasadzie tylko dwie pory roku: mokra/deszczowa (nazywana zimą) i sucha (nazywana latem). Sezon deszczowy zaczyna się w połowie października, a kończy w marcu. Charakteryzuje się intensywnymi opadami deszczu i gwałtownymi burzami, których natężenie jest największe ma początku i pod koniec tej pory roku. W Biblii te dwa okresy intensywniejszych opadów są nazywane deszcz wczesny i deszcz późny:

(Jk 5:7) Bądźcie więc cierpliwi, bracia, aż do przyjścia Pana. Oto rolnik cierpliwie czeka na cenny plon ziemi, dopóki nie spadnie deszcz wczesny i późny.

Ich intensywność jest tak duża, że często powodują lokalne powodzie. Temperatury w zimie spadają do kilku stopni, rzadko jednak poniżej 4 stopni Celsjusza. Najzimniejszym i najbardziej „mokrym” miesiącem jest styczeń. Na terenach położonych wyżej zima jest jeszcze bardziej dotkliwa, czasem nawet występują opady śniegu. O takiej nieprzyjemnej pogodzie możemy przeczytać w Księdze Ezdrasza, kiedy w drugiej połowie grudnia Żydzi zostali wezwani do Jerozolimy:

(Ezd 10:9) Zgromadzili się więc wszyscy mężczyźni z Judy i Beniamina w Jerozolimie w ciągu trzech dni. Było to w dwudziestym dniu dziewiątego miesiąca [w grudniu — red.]. A cały lud siedział na placu przed domem Bożym, drżąc z powodu tej sprawy i z powodu deszczu.

Wątpliwe jest, że władze rzymskie zarządziły spis ludności, wymagający podróży mieszkańców do miejscowości swoich przodków w grudniu, a więc o tak trudnej porze roku. Tym bardziej, że Żydzi byli traktowani dość szczególnie w Cesarstwie, a ponadto Rzymianie wiedzieli, że łatwo można było Izraelitów sprowokować do buntu i zamieszek. O jednym z takich buntów, związanym zresztą z kolejnym spisem podatkowym zarządzonym w 6 roku n.e., wspomniał w swojej mowie Gamaliel:

(Dz 5:37) Po nim w dniach spisu wystąpił Judasz Galilejczyk i pociągnął za sobą wielu ludzi. (…)

Służba Zachariasza

W Biblii można odnaleźć jeszcze jedną wskazówkę dotyczącą miesiąca, w którym Józef z Marią musieli udać się do Betlejem. Otóż drobiazgowa analiza wydarzeń związanych z narodzinami Jana Chrzciciela pozwala wysnuć interesujące wnioski.

Zachariasz, ojciec Jana, był kapłanem ze zmiany Abiasza:

(Łk 1:5) Za dni Heroda, króla Judei, żył pewien kapłan imieniem Zachariasz, ze zmiany Abiasza. (…)

Każda z 24 zmian służyła w świątyni dwa razy w roku, nie licząc trzech nakazanych przez Boga świąt (Paschy — wiosną, Tygodni — latem, Namiotów — jesienią), kiedy to pielgrzymów w Jerozolimie „obsługiwały” wszystkie zmiany. Zmiana Abiasza, ósma w kolejności służby, wypadała na przełomie maja i czerwca oraz w drugiej połowie listopada (niestety w tym krótkim artykule nie sposób przedstawić argumentów przemawiających za przyjęciem tych miesięcy, więcej na ten temat można znaleźć w podanej na końcu literaturze).

Tekst Biblii sugeruje, że Jan Chrzciciel został poczęty niedługo po tym (zwrot „po tych dniach”, gr. meta tauta hemeras), jak Gabriel zapowiedział Zachariaszowi, że będzie miał syna:

(Łk 1:13–24) 13 (…) anioł powiedział do niego: Nie bój się, Zachariaszu, bo twoja modlitwa została wysłuchana. Elżbieta, twoja żona, urodzi ci syna, któremu nadasz imię Jan. (…) 23 A gdy skończyły się dni jego posługi, wrócił do swego domu. 24 Po tych dniach Elżbieta, jego żona, poczęła i ukrywała się przez pięć miesięcy, (…)

A z kolejnych wersetów Ewangelii według Łukasza jasno wynika, że Jezus narodził się około 15 miesięcy później:

(Łk 1:26–31) 26 A w szóstym miesiącu Bóg posłał anioła Gabriela do miasta w Galilei, zwanego Nazaret; 27 Do dziewicy zaślubionej mężczyźnie, któremu na imię było Józef, z rodu Dawida; a dziewicy było na imię Maria. (…) 28 Kiedy anioł przyszedł do niej, powiedział: Witaj, obdarowana łaską, Pan jest z tobą. (…) 31 Oto poczniesz w swym łonie i urodzisz syna, któremu nadasz imię Jezus.

Po tej rozmowie z Gabrielem, Maria nie zwlekając (zwrot „w tych dniach”, gr. en tais hemerais), udała się z wizytą do Elżbiety:

(Łk 1:39–40) 39 W tych dniach Maria wstała i poszła z pośpiechem w góry do miasta w Judei. 40 Weszła do domu Zachariasza i pozdrowiła Elżbietę.

Jeśli Zachariasz miał widzenie na początku lata, to podróż Marii do domu Zachariasza wypadłaby w środku zimy, w grudniu, a narodzenie Jezusa — we wrześniu. W tym wypadku długa podróż Marii do Elżbiety w górzystym terenie, być może samotna i piesza (przypominam, że z Nazaretu do Judei jest ponad 100 km), w samym środku zimnej i deszczowej pory roku byłaby wyjątkowo uciążliwa. Ale jeżeli weźmiemy pod uwagę drugą zmianę Abiasza, to podróż Marii do Judei wypadłaby latem (maj/czerwiec), a narodzenie Jezusa — na początku marca. Ta druga możliwość jest znacznie bardziej prawdopodobna, bo wtedy pory roku, w których wypadają opisane wydarzenia, nie „komplikują” całej historii narodzenia Jezusa opowiedzianej w Ewangeliach według Mateusza i Łukasza. Ponadto, termin wiosenny narodzin bardzo dobrze wpasowuje się w wydarzenia znane z historii pozabiblijnej.


* * *

Podsumowanie

Przedstawiona na początku tego artykułu rekonstrukcja wydarzeń związanych z narodzinami Jezusa — oraz ich umiejscowienie w konkretnych realiach historycznych — jest logiczna i zgodna z tym, co zostało zapisane w Biblii. Trzeba jednak pamiętać, że w tekście Biblii nie ma podanej daty narodzin Jezusa: ani roku, ani pory roku, nie mówiąc już o wskazaniu miesiąca. Dlatego też powyższa chronologia i umiejscowienie jej w kalendarzu „świeckim” mogą być mimo wszystko błędne. Można zresztą znaleźć poważne opracowania, których autorzy przekonują, że narodzenie Jezusa miało miejsce dokładnie 25 grudnia, czy że był to rok 6 bądź 2 lub 3 p.n.e. Oczywiście ich wywody mogą być także błędne…

Wróćmy na koniec do samego dnia „Bożego Narodzenia”. W przeciwieństwie do świąt, które Bóg nakazał obchodzić ludowi Izraela, a których terminy zostały dokładnie zapisane przez Mojżesza, w Biblii nie ma ani jednego słowa o tym, że obowiązkiem chrześcijanina jest świętowanie narodzin Pana Jezusa Chrystusa (w Nowym Testamencie nie ma też mowy o jakichkolwiek innych „obowiązkowych” świętach). Oczywiście nie chcę przez to powiedzieć, że Bóg zabrania obchodzić takich świąt. Chrześcijanin jest w tym wypadku wolny i może sam decydować jakie dni chce świętować, jakie uroczyście wspominać, w jakich pościć itd. Jak tłumaczył — i przestrzegał — Paweł w Liście do Kolosan:

(Kol 2:8–19) 8 Uważajcie, żeby was ktoś nie obrócił na własną korzyść przez filozofię i próżne oszustwo, oparte na ludzkiej tradycji, na żywiołach świata, a nie na Chrystusie. 9 Gdyż w nim mieszka cieleśnie cała pełnia Bóstwa. (…) 12 Pogrzebani z nim w chrzcie, w którym też razem z nim zostaliście wskrzeszeni przez wiarę, która jest działaniem Boga, który go wskrzesił z martwych. 13 I was, gdy byliście umarłymi w grzechach i w nieobrzezaniu waszego ciała, razem z nim ożywił, przebaczając wam wszystkie grzechy; (…) 16 Niech więc nikt was nie osądza z powodu jedzenia lub picia, co do święta, nowiu księżyca lub szabatów. (…) 18 Niech nikt, kto ma upodobanie w poniżaniu siebie i kulcie aniołów, nie pozbawia was nagrody, wdając się w to, czego nie widział, i pyszniąc się bezpodstawnie cielesnym sposobem myślenia;

Postscriptum 1

W Biblii znajdziemy drugą miejscowość o nazwie Betlejem, która to należała do pokolenia Zebulona i była położona w północnej części kraju, w Galilei, około 10 km na północny-wschód od Nazaretu:

(Joz 19:10–15) 10 Potem padł trzeci los dla synów Zebulona według ich rodzin, a granica ich dziedzictwa sięgała aż do Sarid. 11 (…) wznosiła się w kierunku morza do Marala, dochodziła do Dabbeszet i ciągnęła się aż do potoku, który jest naprzeciw Jokneam. (…) 15 Obejmowała również Kattat, Nahalal, Szimron, Idala i Betlejem: dwanaście miast wraz z przyległymi do nich wioskami.

Być może z tego Betlejem pochodził Ibsan, o którym wspomina Księga Sędziów, ale nie jest to pewne:

(Sdz 12:8–10) 8 Po nim sądził Izraela Ibsan z Betlejem. (…) 10 Potem Ibsan umarł i został pogrzebany w Betlejem.

Postscriptum 2

Biblia wymienia sześciu władców o imieniu Herod, chociaż nie zawsze imię Herod jest zapisane:

- Herod Wielki, wspomniany w Biblii w 17 wersetach jako Herod,

- Herod Archelaus, syn Heroda Wielkiego, etnarcha Judei, Samarii i Idumei (4 p.n.e. — 6 n.e.), wspomina o nim tylko Mateusz:

(Mt 2:22) Lecz gdy [Józef — red.] usłyszał, że Archelaus króluje w Judei w miejsce Heroda [Wielkiego — red.], swego ojca, bał się tam iść. Ale będąc napomniany przez Boga we śnie, odszedł w strony Galilei.

- Herod Filip (II), syn Heroda Wielkiego, tetrarcha Batanei, Trachonitis, Auranitis i Iturei (4 p.n.e. — 34 n.e.), wspomniany w 3 ewangeliach jako Filip, w sumie 8 razy:

(Mt 14:3) Herod [Antypas — red.] bowiem schwytał Jana, związał go i wtrącił do więzienia z powodu Herodiady, żony swego brata Filipa.

- Herod Antypas (II), syn Heroda Wielkiego, tetrarcha Galilei i Perei (4 p.n.e. — 39 n.e.), wspomniany w Biblii kilkadziesiąt razy jako Herod:

(Łk 9:9) A Herod [Antypas — red.] powiedział: Jana ściąłem. Kim więc jest ten, o którym słyszę takie rzeczy? (…)

- Herod Agryppa (I), syn Arystobula, król Judei (41—44 n.e.), wspominany w 12 rozdziale Dziejów Apostolskich jako Herod:

(Dz 12:1–2) 1 W tym czasie król Herod [Agryppa I — red.] zaczął gnębić niektórych członków kościoła. 2 I zabił mieczem Jakuba, brata Jana.

- Herod Agryppa (II), syn Agryppy I, wspominany w Biblii w 25 i 26 rozdziale Dziejów Apostolskich jako Agryppa:

(Dz 25:13) A po upływie kilku dni przyjechali do Cezarei król Agryppa [II — red.] i Berenike [jego siostra — red.], aby powitać Festusa.

Postscriptum 3

Zacytowane wyżej wersety z Ewangelii Łukasza (Łk 2:1—2) są czasem wykorzystywane w celu podważenia historycznej wiarygodności tekstu Nowego Testamentu. Zwróć uwagę, szanowny czytelniku, na trzy zwroty, które w tych wersetach podałem dodatkowo w oryginalnym brzmieniu greckim. Ponieważ ich sens da się łatwo wypaczyć, bywają wykorzystywane przez ludzi, którzy czytają Biblię tylko po to, żeby szukać w jej tekście domniemanych błędów, sprzeczności i nieścisłości.

- apographo — słowo to oznacza: ‛zarejestrować, zapisać na liście, zadeklarować jako podlegający opodatkowaniu, złożyć deklarację o własnych dobrach’; w KJV czasownik ten przetłumaczono, znacznie pełniej oddając jego sens, zwrotem z użyciem tax, a czasownik tax, jak podaje Oxford English Dictionary, znaczy m.in. ‛oszacować kwotę podatku, grzywny, szkody’;
- oikoumene — (w zwrocie cały świat) oznacza w tym kontekście „świat rzymski”, a konkretnie — mieszkańców Imperium Rzymskiego, podległych cesarzowi (a nie wszystkich w ogóle, na całej ziemi; wystarczy czytać ze zrozumieniem… ewentualnie zajrzeć do dobrego słownika starożytej greki);
- hegemoneuo — (czasownik pochodzący od słowa hegemon), znaczy: ‛przewodzić, dowodzić, kierować, rządzić, być rządcą’; w Nowym Testamencie jest używany tylko w stosunku do namiestników rzymskich; ale hegemon nie jest terminem „technicznym”, oznaczającym konkretne stanowisko rzymskie (tak jak: legat, prefekt, prokurator), tak więc Kwiryniusz mógł pełnić w Syrii jakąś dodatkową rolę kierowniczą obok oficjalnego namiestnika tej prowincji, Publiusza Kwinktyliusza Warusa, w latach 6—4 p.n.e. Obszerne omówienie tego zagadnienia można znaleźć w publikacjach Ramsaya i Robertsona.

Postscriptum 4

Kim byli mędrcy ze Wschodu? Ilu ich było, trzech czy więcej? Byli mędrcami czy królami? Z tego samego kraju czy z różnych krajów? Według tak zwanej tradycji (czyli zazwyczaj niczym niepopartych obrzędów, zwyczajów i legend) mędrców było dwunastu (tradycja wschodnia) lub trzech (tradycja zachodnia); można też wyczytać, że Kacper był królem Indii, Melchior — Persji, a Baltazar — Arabii… itp. Tymczasem Biblia nie wspomina ani o tym ilu ich było, ani słowem nie sugeruje, że byli królami, czy choćby namiestnikami wysłanymi przez jakichś władców do ziemi Izraela. Nie mamy też w tekście Biblii żadnej informacji o ich imionach. Wiadomo za to, że pochodzili z jednego kraju lub niewielkiego regionu — w Ewangelii według Mateusza mamy: „powrócili do swojej ziemi (liczba poj.)”.

Słowo greckie, którego użył Mateusz na ich określenie, to magoi. Znajdziemy je tylko w Ewangelii według Mateusza, gdzie odnosi się tylko do mędrców ze Wschodu, i w 13 rozdziale Dziejów Apostolskich, gdzie dotyczy czarownika Bar-Jezusa/Elimasa. Dlatego też bibliści próbując wyjaśnić kim byli owi mędrcy, sięgnęli do dokumentów pozabiblijnych. A z tych dowiedzieli się, że… Herodot wspominał o klasie Magów — kapłanów Zoroastera w starożytnej Medo-Persji zaangażowanych między innymi w tłumaczenie snów; Filon z Aleksandrii, Tacyt, Swetoniusz i Józef Flawiusz opisywali zakres obowiązków Magów, który obejmował interpretację snów, magię, astrologię i wróżbiarstwo; Plutarch i Strabon pisali, że Magowie byli odpowiedzialni za rytuały i kult, ofiary, modlitwy oraz doradztwo na dworze królewskim. Wydaje się, że te odnalezione w starożytnej literaturze odpowiedzi, kim mogli być owi mędrcy-magowie są nietrafione z prostej przyczyny: jest bardzo mało prawdopodobne, żeby kapłani Zoroastera zajmujący się ponadto magią, astrologią (nie mylić z astronomią) i wróżbiarstwem, oczekiwali na narodzenie Króla-Mesjasza-Boga, i do tego wybrali się w podróż do niestabilnej politycznie ziemi Izraela tylko po to, aby oddać noworodkowi cześć należną Bogu i odjechać.

Znacznie rozsądniej byłoby sięgnąć do samej Biblii i przeszukać jej tekst nieco szerzej, niż tylko ograniczając się do jednego greckiego słowa — magos. Ale to pozostawiam Ci, szanowny czytelniku, do osobistego studium. Znajdź czas na lekturę Biblii (pod koniec roku jest zawsze kilka dni wolnych, prawda?) i zajrzyj do Księgi Rodzaju (rozdział 41), Księgi Wyjścia (rozdział 7), Księgi Estery, a przede wszystkim do Księgi Daniela. To właśnie prorok Daniel, przebywając na dworze królewskim w Babilonie (w VI wieku przed Chrystusem), zapisał precyzyjnie rok, w którym Mesjasz pojawi się w Jerozolimie, w Judei. Być może mędrcy ze Wschodu byli w posiadaniu jego zapisków…

Szanowni czytelnicy Do lektury kolejnych tekstów zapraszamy na naszą stronę pod adresem: jan1248.pl. Materiały, które znajdują się już na tym blogu, są dostępne również na nowej stronie, w dziale Artykuły.

• Ilustracja pochodzi z: A new and complete pronouncing Bible dictionary, containing more Scriptural words than any other work of the kind, compiled from the most authentic sources, designed to promote a better understanding of the Holy Bible, illustrated with nearly four hundred fine engravings: also, a complete concordance of the Old and New Testaments. (1873). Philadelphia: William W. Harding.
• Opracowanie mapy własne w programie Bible Mapper (Copyright © 2005-2015 by David P. Barrett). Mapę zamieszczam na licencji: Creative Commons BY-NC-SA.
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Cytaty oznaczone (KJV 1900) pochodzą z The Holy Bible: King James Version. (2009). (Electronic Edition of the 1900 Authorized Version). Bellingham, WA: Logos Research Systems, Inc.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG i KJV tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.

Do poczytania

• Balz, H. R., & Schneider, G. (1990–). Exegetical dictionary of the New Testament. Grand Rapids, Mich.: Eerdmans.
• Barry, J. D., Bomar, D., Brown, D. R., Klippenstein, R., Mangum, D., Sinclair Wolcott, C., … Widder, W. (Eds.). (2016). In The Lexham Bible Dictionary. Bellingham, WA: Lexham Press.
• Beitzel, B. J., & Lyle, K. A. (Eds.). (2016). Lexham Geographic Commentary on the Gospels. Bellingham, WA: Lexham Press.
• Block, D. I. (1999). Judges, Ruth (Vol. 6). Nashville: Broadman & Holman Publishers.
• Bock, D. L. (1994). Luke. Downers Grove, IL: InterVarsity Press.
• Brannan, R. (Ed.). (2020). Lexham Research Lexicon of the Greek New Testament. Bellingham, WA: Lexham Press.
• Brisco, T. V. (1998). Holman Bible atlas. Nashville, TN: Broadman & Holman Publishers.
• Carpenter, E. E., & Comfort, P. W. (2000). In Holman treasury of key Bible words: 200 Greek and 200 Hebrew words defined and explained. Nashville, TN: Broadman & Holman Publishers.
• Ciecieląg, J. (2002). Polityczne dziedzictwo Heroda Wielkiego. Palestyna w epoce rzymsko-herodiańskiej. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej.
• Clines, D. J. A. (Ed.). (1993–2011). The Dictionary of Classical Hebrew (Vol. I–VIII). Sheffield, England: Sheffield Academic Press; Sheffield Phoenix Press.
• Cross, F. L., & Livingstone, E. A. (Eds.). (2005). In The Oxford dictionary of the Christian Church (3rd ed. rev.). Oxford; New York: Oxford University Press.
• Elwell, W. A., & Beitzel, B. J. (1988). In Baker encyclopedia of the Bible. Grand Rapids, MI: Baker Book House.
• Finegan, J. (1998). Handbook of biblical chronology. Principles of time reckoning in the ancient world and problems of chronology in the Bible (Rev. ed.). Peabody, Mass.: Hendrickson Publishers.
• Floyd Nolen, J. (2004). Chronology of the Old Testament: Solving the Bible's Most Intriguing Mysteries. Green Forest, US: Master Books.
• Freedman, D. N., Herion, G. A., Graf, D. F., Pleins, J. D., & Beck, A. B. (Eds.). (1992). In The Anchor Yale Bible Dictionary. New York: Doubleday.
• Freedman, D. N., Myers, A. C., & Beck, A. B. (2000). In Eerdmans dictionary of the Bible. Grand Rapids, MI: W.B. Eerdmans.
• Fruchtenbaum, A. G. (2006). Ariel’s Bible commentary: the books of Judges and Ruth (1st ed.). San Antonio, TX: Ariel Ministries.
• Josephus, F., & Whiston, W. (1987). The works of Josephus: complete and unabridged. Peabody: Hendrickson.
• Kasdan, B. (2011). Matthew Presents Yeshua, King Messiah: A Messianic Commentary. Clarksville, MD: Messianic Jewish Publishers.
• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S., & McKenzie, R. (1996). A Greek-English lexicon. Oxford: Clarendon Press.
• Losch, R. R. (2008). In All the People in the Bible: An A–Z Guide to the Saints, Scoundrels, and Other Characters in Scripture. Grand Rapids, MI; Cambridge, U.K.: William B. Eerdmans Publishing Company.
• Powell, M. A. (Ed.). (2011). In The HarperCollins Bible Dictionary (Revised and Updated) (Third Edition). New York: HarperCollins.
• Ramsay, W. M. (1915). The bearing of recent discovery on the trustworthiness of the New Testament (2nd ed.). London, New York etc.: Hodder and Stoughton.
• Robertson, A. T. (1920). Luke the historian in the light of research. New York: C. Scribner's sons.
• Stein, R. H. (1992). Luke (Vol. 24). Nashville: Broadman & Holman Publishers.
• Swanson, J. (1997). Dictionary of Biblical Languages with Semantic Domains: Hebrew (Old Testament) (electronic ed.). Oak Harbor: Logos Research Systems, Inc.