Poniżej zamieszczam dodatkowe informacje, które uzupełniają artykuł o królowej niebios (tutaj część 1, część 2 i część 3 tego tekstu).

Postscriptum 1

W Objawieniu Świętego Jana, w rozdziale 12, jest opisany wielki cud (znak) na niebie:

(Ap 12:1) I ukazał się wielki cud na niebie: Kobieta ubrana w słońce i księżyc pod jej nogami, a na jej głowie korona z dwunastu gwiazd.

Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że jest to opis jakiejś kolejnej „królowej niebios” — mamy kobietę na niebie, słońce, księżyc i koronę z gwiazd. Ale nie ma tutaj mowy o jakimkolwiek kulcie, tym bardziej bałwochwalczym, ani o godności królewskiej, która tej kobiecie miałaby się należeć. Nie ma więc ona nic wspólnego z omawianymi wcześniej pogańskimi kultami bogini matki-królowej. Z drugiej strony, owa kobieta nie jest Marią, matką Jezusa Chrystusa, ani też nie reprezentuje Kościoła (w sensie zgromadzenia chrześcijan), jak to często można przeczytać w rozmaitych komentarzach — dalsze wersety tego rozdziału nie pozwalają na takie interpretacje:

(Ap 12:2–17) 2 A była brzemienna i krzyczała w bólach porodowych i w mękach rodzenia. 3 I ukazał się inny cud na niebie: Oto wielki rudy smok mający siedem głów i dziesięć rogów, a na jego głowach siedem koron. 4 A jego ogon wlókł trzecią część gwiazd nieba i zrzucił je na ziemię. I stanął smok przed kobietą, która właśnie miała urodzić, aby gdy tylko urodzi, pożreć jej dziecko. 5 I urodziła syna — mężczyznę, który będzie rządził wszystkimi narodami laską żelazną. I porwane zostało jej dziecko do Boga i do jego tronu; 6 A kobieta uciekła na pustynię, gdzie ma miejsce przygotowane przez Boga, aby ją tam żywiono przez tysiąc dwieście sześćdziesiąt dni. (…) 13 A gdy smok zobaczył, że został zrzucony na ziemię, zaczął prześladować kobietę, która urodziła mężczyznę. 14 I dano kobiecie dwa skrzydła wielkiego orła, aby poleciała na pustynię, na swoje miejsce, gdzie jest żywiona przez czas i czasy, i połowę czasu, z dala od węża. 15 I wyrzucił wąż ze swojej paszczy za kobietą wodę jak rzekę, aby ją rzeka porwała. 16 Lecz ziemia przyszła kobiecie z pomocą i otworzyła ziemia swą gardziel, i pochłonęła rzekę, którą smok wyrzucił ze swojej paszczy. 17 I rozgniewał się smok na kobietę, i odszedł, aby walczyć z resztą jej potomstwa, z tymi, którzy zachowują przykazania Boga i mają świadectwo Jezusa Chrystusa.

Kobieta — cud, który zobaczył Jan na niebie — reprezentuje naród żydowski. Nie ma tutaj miejsca na pełne uzasadnienie tej interpretacji. Pozostawiam Ci, szanowny czytelniku, to zagadnienie do osobistego przestudiowania. Weź do ręki Biblię i porównaj opis z 12 rozdziału Apokalipsy z następującymi fragmentami: Rdz 37:9–10, Oz 2:14–23, Pwt 32:11, Iz 26:17, Iz 54:1–6, Iz 66:7–10, Jr 3:1–14, Mi 4:10, Mi 5:2–3. Wnioski wyciągnij sam.

Postscriptum 2

Jeżeli masz, szanowny czytelniku, wątpliwości co do poprawności tłumaczenia hebrajskiego melekheth hashshamayim (z Księgi Jeremiasza) na królowa niebios w („protestanckiej”) Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej, poniżej podaję jak zostały te słowa przetłumaczone w polskich (i nie tylko) tłumaczeniach Biblii:
- w Biblii Brzeskiej (1563): królowa niebieska
- w Biblii Gdańskiej (1632/1881): królowa niebieska
- w Biblii Jakuba Wujka (1599): królowa niebieska
- w tłumaczeniu Izaaka Cylkowa (1883): królowa nieba
- w Biblii Warszawskiej (tzw. „Brytyjce”, 1975): królowa niebios
- w Biblii Poznańskiej (1975): „królowa niebios” Isztar
- w Biblii Tysiąclecia (1965/2005): królowa nieba
- w literackim przekładzie EIB (2018): królowa niebios
- w Biblii Ekumenicznej (2018): królowa niebios
- w Douay-Rheims Bible (1610): queen of heaven
- w Tanakh (1917): queen of heaven
- w King James Version (1611/1900): queen of heaven
- w International Standard Version (2011): Queen of Heaven
- w Bible Louis Segond (1910): la reine du ciel
- w Biblia Reina Valera (1602/1960): la reina del cielo
- w Rosyjskim Przekładzie Synodalnym (1876/1956): bogini nieba (богини неба)
- w Wulgacie Klementyńskiej (ok. 405/1598): regina caeli
- w Nova Vulgata Bibliorum Sacrorum Editio (1986): regina caeli

Postscriptum 3

Świątynia Artemidy Efeskiej została, przynajmniej częściowo, zniszczona w roku 268 przez Gotów, a ostatecznie „zamknięta” w pierwszej połowie V wieku.

W roku 431, po wymianie listów pomiędzy Cyrylem Aleksandryjskim i Nestoriuszem oraz po kontrowersyjnych obradach tzw. Soboru Efeskiego, biskupi kościoła katolickiego ogłosili, że Maria, matka Jezusa Chrystusa „święta Dziewica jest Bogarodzicą”, czyli Matką (która zrodziła) Boga. Dla uczczenia orzeczenia Soboru w Efezie w Rzymie, na jednym z siedmiu wzgórz zwanym Esquilino, została zbudowana Bazylika Matki Bożej Większej (Basilica Papale Santa Maria Maggiore).

Ponad 1000 lat później, papież Sykstus IV w encyklice Cum Praeexcelsa, z 1476 roku, nazwał Marię „Królową niebios”. Papież Pius IX, w bulli Ineffabilis Deus, z roku 1854, stwierdził, że Pan ustanowił Marię „królową nieba i ziemi, a wyniesiona ponad wszystkie chóry aniołów i zastępy świętych, stojąc po prawicy Jednorodzonego Syna swego Pana naszego Jezusa Chrystusa, najprzemożniej wyprasza wszystko swymi matczynymi błaganiami i czego szuka, znajduje, czyli nigdy nie zawodzi.”

W roku 1954 papież Pius XII, swoją encyklikę Ad Caeli Reginam (Do Niebios Królowej), z 1954 roku, zaczął słowami:

Do Niebios Królowej zasyłał lud chrześcijański korne modły i zbożne pienia już od pierwszych wieków chrześcijaństwa, czy to w chwilach radosnych uniesień, czy zwłaszcza wśród ciężkich udręk światowych i nigdy go nie zawodziła nadzieja pokładana w Matce Boskiego Króla, Jezusa Chrystusa i nigdy w nim wiara nie słabła, że Bogarodzica Dziewica Maryja włada po macierzyńsku całym tu światem, jak w szczęśliwości niebieskiej dzierży koronę królewskiej chwały.

W podsumowaniu rozdziału pierwszego tejże encykliki, o godności Marii w starożytnej tradycji kościoła (katolickiego - red.) i w encyklikach papieskich, można przeczytać:

Z tych oraz przelicznych innych świadectw, przekazanych tradycją, czerpiąc naukę, mianowali teologowie katoliccy Najświętszą Maryję Pannę Królową Wszechrzeczy stworzonych. Królową świata i Panią wszechświata. Także i Najwyżsi Pasterze Kościoła uważali za swój obowiązek zatwierdzić i poprzeć swoją zachętą i czcią pobożność wiernych chrześcijan wobec Niebiańskiej Królowej i Matki.

I dalej:

Tak tedy z pomników starożytnego chrześcijaństwa, z modłów liturgicznych, z wrodzonego wiernym zmysłu pobożności, z dzieł sztuki zebraliśmy głosy, świadczące, że Bogarodzicy Dziewicy przysługuje godność królewska.

W całej encyklice Piusa XII nie jest przywołany ani jeden werset z Biblii na potwierdzenie tych wywodów o specjalnej królewskiej godności Marii, matki Jezusa Chrystusa. Nie można było tego zrobić, bo takich wersetów w tekście Biblii po prostu niema.

Postscriptum 4

Maria, matka Jezusa, jest wspomniana w Nowym Testamencie w 74 wersetach, w sposób bezpośredni i pośredni w sumie 148 razy. W jedynym wersecie, w którym jest równocześnie mowa o oddawaniu czci, Mateusz wyraźnie zaznacza, że mędrcy pokłonili się tylko Jezusowi:

(Mt 2:11) Kiedy weszli do domu, zobaczyli dziecko z Marią, jego matką, i upadłszy, oddali mu pokłon, potem otworzyli swoje skarby i ofiarowali mu dary: złoto, kadzidło i mirrę.

Łukasz zapisał, że sama Maria zapowiedziała jak będą ją nazywać kolejne pokolenia ludzi:

(Łk 1:48) (…) Oto bowiem wszystkie pokolenia będą mnie odtąd nazywać błogosławioną.

Błogosławiona (gr. makarizo) oznacza z greckiego dosłownie „uznana za szczęśliwą” lub „uznana za mającą szczęście”, ale nie „uznana za królową”.

Ostatnia* wzmianka o Marii znajduje się w pierwszym rozdziale Dziejów Apostolskich:

(Dz 1:14) Ci wszyscy trwali jednomyślnie w modlitwie i prośbach razem z kobietami, z Marią, matką Jezusa, i jego braćmi.

Nie znajdziemy w Biblii ani jednej informacji o tym, że ktokolwiek prosił Marię, aby wstawiła się za nim u Syna — ani przed Jego śmiercią, ani po Jego zmartwychwstaniu — ani też, aby ktoś oddawał jej cześć lub też modlił się do niej. O niczym takim nie wspomina również Jan, który otrzymał od samego Jezusa „specjalne” zadanie:

John 19:26–27 26 Gdy więc Jezus zobaczył matkę i ucznia, którego miłował, stojącego obok, powiedział do swojej matki: Kobieto, oto twój syn. 27 Potem powiedział do ucznia: Oto twoja matka. I od tej godziny uczeń ten wziął ją do siebie.

Pod koniec życia Jan otrzymał objawienie Pana Jezusa, który pokazał mu całą przyszłość chrześcijan oraz wydarzenia poprzedzające i towarzyszące powrotowi Chrystusa na ziemię. Jan oglądał wszystko z perspektywy nieba, gdzie widział też tron Boga i to, co się wokół niego działo. Co istotne, obok tronu nie zobaczył Marii, matki Jezusa, ani żadnej „królowej niebios”, ani też jakiejkolwiek innej postaci kobiecej. Wato zauważyć, że słowa matka Jan użył w księdze Apokalipsy tylko jeden raz („matka nierządnic i obrzydliwości ziemi” — Ap 17:5), tak samo jak słowa królowa („[ja, Babilon, wielka nierządnica] zasiadam jak królowa…” — Ap 18:7).

* Nie licząc wersetu z Listu do Galacjan: „Lecz gdy nadeszła pełnia czasu, Bóg posłał swego Syna, zrodzonego z kobiety, zrodzonego pod prawem;” (Ga 4:4)

Szanowni czytelnicy Do lektury kolejnych tekstów zapraszamy na naszą stronę pod adresem: jan1248.pl. Materiały, które znajdują się już na tym blogu, są dostępne również na nowej stronie, w dziale Artykuły.

• Ilustracja pochodzi z: The pictorial history of Palestine, and the Holy Land, including a complete history of the Jews. by John Kitto, London: Charles Knight and Co., 1844.
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.

Do poczytania

• Abramowiczówna, Z. (1965). Słownik grecko-polski. T. 4. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
• Baron, A., & Pietras, H. (2002). Dokumenty soborów powszechnych. Tekst grecki, łaciński, polski. T. 1, Nicea I, Konstantynopol I, Efez, Chalcedon, Konstantynopol II, Konstantynopol III, Nicea II (325-787). Kraków: Wydawnictwo WAM; Księża Jezuici.
• Barry, J. D., Mangum, D., Brown, D. R., Heiser, M. S., Custis, M., Ritzema, E., … Bomar, D. (2012, 2016). Faithlife Study Bible. Bellingham, WA: Lexham Press.
• Barry, J. D., Bomar, D., Brown, D. R., Klippenstein, R., Mangum, D., Sinclair Wolcott, C., … Widder, W. (Eds.). (2016). In The Lexham Bible Dictionary. Bellingham, WA: Lexham Press.
• Barton, B., Comfort, P., Osborne, G., Taylor, L. K., & Veerman, D. (2001). Life Application New Testament Commentary. Wheaton, IL: Tyndale.
• Benko, S. (1993). The virgin goddess. Studies in the pagan and Christian roots of Mariology. Leiden: Brill.
• Black, J. A., & Green, A. (1992). Gods, demons, and symbols of ancient Mesopotamia. An illustrated dictionary. London: Published by British Museum Press for the Trustees of the British Museum.
• Civil, M., Gelb, I. J., Oppenheim, A. L., Reiner, E. (Eds.). (1971). The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago. Vol. 8. Chicago, Illinois: Oriental Institute - J. J. Augustin Verlagsbuchhandlung: Gluckstadt, Germany.
• Day, J. (2002). Yahweh and the gods and goddesses of Canaan. London - New York: Sheffield Academic Press.
• Keown, G. L., Scalise, P. J., Smothers, T. G. (1995). Word Biblical Commentary, Volume 27: Jeremiah 26-52. Dallas, Texas: Word Books.
• Binger, T. (1997). Asherah. Goddesses in Ugarit, Israel and the Old Testament. Sheffield: Sheffield Academic Press.
• Freedman, D. N., Herion, G. A., Graf, D. F., Pleins, J. D., & Beck, A. B. (Eds.). (1992). In The Anchor Yale Bible Dictionary. New York: Doubleday.
• Fruchtenbaum, A. G. (2003). The footsteps of the Messiah. A study of the sequence of prophetic events (Rev. ed.). Tustin, CA: Ariel Ministries.
• De Grummond, N. T. (1996). An encyclopedia of the history of classical archaeology. Westport, Conn.: Greenwood Press.
• Hallo, W. W., & Younger, K. L. (2003). The context of scripture. Canonical compositions, monumental inscriptions, and archival documents from the biblical world. Leiden-Boston: Brill.
• Irwin, B. P. (1999). Baal and Yahweh in the Old Testament: a fresh examination of the biblical and extra-biblical data. Toronto.
• Leeming, D. A. (2010). Creation myths of the world. An encyclopedia (2nd ed.). Santa Barbara, Calif.: ABC-CLIO.
• Lumbroso, G. (2018). Yochanan (John) Presents the Revelation of Yeshua the Messiah. Clarksville, MD: Lederer Books: A Division of Messianic Jewish Publishers.
• Louw, J. P., & Nida, E. A. (1996). Greek-English lexicon of the New Testament: based on semantic domains (electronic ed. of the 2nd edition.). New York: United Bible Societies.
• Orr, J., Nuelsen, J. L., Mullins, E. Y., & Evans, M. O. (Eds.). (1915). In The International Standard Bible Encyclopaedia (Vol. 1–5). Chicago: The Howard-Severance Company.
• Pinch, G. (2002). Handbook of Egyptian mythology. Santa Barbara, Calif. - Oxford: ABC-CLIO.
• Pritchard, J. B. (1969). Ancient Near Eastern texts relating to the Old Testament (3rd ed.). Princeton: Princeton University Press.
• Shepherd, T. J. (1880). In The Westminster Bible Dictionary. Philadelphia: Presbyterian Board of Publication.
• Stern, D. H. (2004). Komentarz żydowski do Nowego Testamentu (tłum. A. Czwojdrak). Warszawa: „Vocatio”.
• Toorn, K. van der, Becking, B., & Horst, P. W. van der (1999). Dictionary of deities and demons in the Bible (DDD) (2nd extensively rev. ed.). Leiden-Boston-Koln: Brill; Eerdmans.
• Vos, H. F. (1999). Nelson’s new illustrated Bible manners & customs: how the people of the Bible really lived. Nashville, TN: T. Nelson Publishers.
• Walvoord, J. F., & Zuck, R. B., Dallas Theological Seminary. (1985). The Bible Knowledge Commentary: An Exposition of the Scriptures. Wheaton, IL: Victor Books.

Pod koniec pierwszego stulecia Apostoł Jan przebywał na Patmos, wyspie u wybrzeży obecnej Turcji, około 100 km od Efezu. Tam otrzymał objawienie Jezusa Chrystusa, który polecił mu zapisać to, co zobaczył i to, co ma się wydarzyć w przyszłości — w dniu Pańskim. Jedną z rzeczy, którą Jan zobaczył, była wielka nierządnica (w tłumaczeniu Biblii Króla Jakuba jest ona nazwana bardziej dosadnie):

(Ap 17:1–6) 1 I przyszedł jeden z siedmiu aniołów, którzy mieli siedem czasz, i odezwał się do mnie, mówiąc mi: Chodź, pokażę ci sąd nad wielką nierządnicą, która siedzi nad wieloma wodami; 2 Z którą nierząd uprawiali królowie ziemi, a mieszkańcy ziemi upili się winem jej nierządu. 3 I zaniósł mnie w duchu na pustynię. I zobaczyłem kobietę siedzącą na szkarłatnej bestii pełnej imion bluźnierstwa, mającej siedem głów i dziesięć rogów. 4 A kobieta była ubrana w purpurę i szkarłat i przyozdobiona złotem, drogimi kamieniami i perłami. Miała w swej ręce złoty kielich pełen obrzydliwości i nieczystości swego nierządu. 5 A na jej czole wypisane było imię: Tajemnica, wielki Babilon, matka nierządnic i obrzydliwości ziemi. 6 I zobaczyłem kobietę pijaną krwią świętych i krwią męczenników Jezusa. A gdy ją zobaczyłem, zdumiałem się bardzo.

(Rev 17:1 KJV 1900) And there came one of the seven angels which had the seven vials, and talked with me, saying unto me, Come hither; I will shew unto thee the judgment of the great whore that sitteth upon many waters:

Cokolwiek reprezentuje ta nierządnica, jej opis przypomina wygląd pogańskich bogiń, których posągi niejednokrotnie były ubierane w ozdobne szaty/suknie. Tak było między innymi z posągiem Ateny, której szatę (peplos) — tkaną przez kobiety z zamożnych rodzin — ofiarowywano w trakcie uroczystej procesji podczas najważniejszego w Atenach święta, zwanego Wielkie Panatenaje. Posąg Iuno Caelestis w Kartaginie był okryty niezwykle kosztowną, bogato dekorowaną i podziwianą przez wszystkich purpurową szatą. Zdobiona była haftami przedstawiającymi najprawdopodobniej znaki zodiaku, kwiaty i brzoskwinie. Zresztą inne boginie (i bogów) również przedstawiano w szatach pokrytych astralnymi symbolami (np. Marduka — patrona miasta Babilon, Mitrę — perskiego boga słońca, Attisa — małżonka swojej matki Kybele, Afrodytę, czy Artemidę Efeską). Poza tym boginie często przedstawiano jako siedzące/stojące na lwie lub też w towarzystwie groźnych dzikich zwierząt (np. Kybele, perską Anahitę, Isztar, Kadesz/Aszerę, hinduistyczną Parwati/Durgę*).

Spójrzmy teraz na imię nierządnicy. W polskim tłumaczeniu mamy: „wielki Babilon, matka nierządnic i obrzydliwości ziemi”. Tłumaczenie to jest oczywiście jak najbardziej poprawne, ale gubi pewną sugestię, która prawdopodobnie była oczywista dla chrześcijan zamieszkujacych Azję Mniejszą i czytających Apokalipsę po grecku. Otóż w oryginale kolejność wyrazów jest nieco inna. Ponadto w greckim tekście nie pisano przecinków. Jeśli zatem przetłumaczy się ten fragment dosłownie, wyraz po wyrazie, zachowując rodzaje gramatyczne, otrzymamy: Babilon ta wielka ta matka tych nierządnic i tych obrzydliwości tej ziemi [gr. Babylon (rodz. żeński) he megale (r. żeński.) he meter (r. żeński.) ton pornon kai ton bdelygmaton tes ges]. A więc czytając „między wierszami” mamy tu aluzję do Wielkiej Matki, pogańskiej bogini czczonej przez ludzi od bardzo dawna. Tłumaczenie Biblii Króla Jakuba — pomimo przecinka — zachowuje tę dwuznaczność:

(Rev 17:5 KJV 1900) 5 And upon her forehead was a name written, MYSTERY, BABYLON THE GREAT, THE MOTHER OF HARLOTS AND ABOMINATIONS OF THE EARTH.

Podobne tłumaczenie, tym razem nawet bez przecinków, znajdziemy w Complete Jewish Bible:

(Rev 17:5 CJB) On her forehead was written a name with a hidden meaning, BAVEL THE GREAT MOTHER OF WHORES AND OF THE EARTH’S OBSCENITIES.

Zresztą nierządnica w swojej pysze sama siebie nazywa królową:

(Ap 18:7) Ile sama się rozsławiła i pławiła się w przepychu, tyle zadajcie jej udręki i smutku, bo mówi w swoim sercu: Zasiadam jak królowa, nie jestem wdową i nie zaznam smutku.

Opis Jana nawiązuje zatem do kultu Wielkiej Matki Kybele, który był znany również z seksualnych rytuałów (prostytucji sakralnej). Ale nierząd w Biblii oznacza dwie rzeczywistości: cielesną, czyli seks bez małżeństwa, zdradę/cudzołóstwo i prostytucję oraz duchową, czyli oddawanie czci komukolwiek innemu niż prawdziwemu Bogu. W cytowanym fragmencie Apokalipsy mamy zawarte oba aspekty.

Dalej anioł wyjaśnił Janowi:

(Ap 17:15–18) 15 I powiedział do mnie: Wody, które widziałeś, nad którymi siedzi nierządnica, to ludy, tłumy, narody i języki. (…) 18 A kobieta, którą zobaczyłeś, to wielkie miasto, które króluje nad królami ziemi.

Babilon-nierządnica reprezentuje równocześnie miejsce i system** — w tym wypadku jedną światową bałwochwalczą religię i jeden światowy system ekonomiczny — panujące nad narodami ziemi w ostatnich latach/dekadach przed powrotem Chrystusa. Szersze omówienie tego tematu znacznie przekracza ramy niniejszego tekstu. Jeśli chcesz się dowiedzieć kogo/co konkretnie symbolizuje „wielki Babilon, matka nierządnic i obrzydliwości ziemi”, weź do ręki Biblię i czytaj.

Zapowiedziany sąd nad Babilonem znajdujemy w rozdziale 18 Objawienia Świętego Jana:

(Ap 18:1–8) 1 Potem zobaczyłem innego anioła zstępującego z nieba, (…) 2 I zawołał potężnie donośnym głosem: Upadł, upadł wielki Babilon, metropolia. (…) 3 Gdyż wszystkie narody piły wino zapalczywości jej nierządu, a królowie ziemi uprawiali z nią nierząd i kupcy ziemi wzbogacili się na jej wielkim przepychu. (…) 5 Jej grzechy bowiem dosięgły aż do nieba i wspomniał Bóg na jej nieprawości. (…) 8 Dlatego w jednym dniu przyjdą na nią jej plagi, śmierć, smutek i głód i zostanie spalona ogniem, bo mocny jest Pan Bóg, który ją osądzi. 9 I będą płakać, i lamentować nad nią królowie ziemi, którzy uprawiali z nią nierząd i pławili się w przepychu, gdy zobaczą dym jej pożaru. (…) 11 A kupcy ziemi będą płakać i lamentować nad nią, bo już nikt nie będzie kupował ich towaru; 12 Towaru złota, srebra, drogich kamieni, (…) 13 (…) niewolników i dusz ludzkich. (…) 15 Ci, którzy tym handlowali i wzbogacili się na niej, będą stać z daleka z powodu strachu przed jej męką, płacząc i lamentując w słowach: 16 Biada, biada tobie, wielkie miasto, ubrane w bisior, purpurę i szkarłat, przyozdobione złotem, drogimi kamieniami i perłami; 17 Bo w jednej godzinie przepadło tak wielkie bogactwo; (…)

Chwila refleksji nad powyższym cytatem i fragmentami z Księgi Jeremiasza (zob. pierwszą część artykułu) pozwala dostrzec pewną istotną zmianę: bałwochwalstwo, które kiedyś miało głównie charakter obrzędów religijnych, po kilku tysiącach lat stało się (stanie się) raczej kultem bogactwa i pieniędzy. Żydom z czasów Jeremiasza zależało na wypełnianiu ślubów i paleniu kadzidła swojej królowej niebios. Ludzie, którzy będą lamentować po zniszczeniu Babilonu-nierządnicy-systemu, będą płakać z powodu utraconej możliwości dalszego zarabiania pieniędzy i z powodu tego, że przepadło wielkie bogactwo. Ale nie wolno przy tym zapominać, że — jak napisał Paweł — „chciwość jest bałwochwalstwem” (Gal 3:5).

Wielu ludzi, wielu rządzących ulegnie urokowi tej nierządnicy. A całe narody, wyznające nieco różniące się od siebie odłamy tego kultu, zostaną przez nią doprowadzone do takiego stanu zamroczenia i szaleństwa („upici”), że będą prześladować i brutalnie mordować ludzi wiernych Bogu, którzy nie zechcą się poddać temu systemowi. Jak zapisał Jan, „matka nierządnic” będzie pijana „krwią świętych i krwią męczenników Jezusa”. Apokalipsa, jako księga prorocza (zob. Reveletion 22:19), dotyczy głównie przyszłości, ale prześladowania tych, którzy uwierzyli Jezusowi nie skończyły się po śmierci Nerona (w 68 r.), ani po edykcie Konstantyna Wielkiego (w 313 r.), ani po soborze trydenckim (w XVI w.), ani też po powstaniu ONZ (w 1945 r.), ale trwały i będą trwać aż do powrotu Chrystusa. Prześladowanie ludzi ufających Bogu nie zaczęło się też od cesarzy rzymskich, ale trwa od czasów sprawiedliwego Abla po dzień dzisiejszy. Ta anty-Boża religia Babilonu, wielkiej matki nierządnic, nie pojawi się pod koniec dziejów, ale trwa już od bardzo dawna i nie słabnie, a przybiera na sile, by osiągnąć swój szczytowy punkt na krótko przed powrotem Chrystusa na ziemię. Jan, w ostatnich wersetach rozdziału 18 podsumowuje sąd nad tym symbolicznym Babilonem (wyróżnienia w cytowanych wersetach moje):

(Ap 18:20–24) 20 Raduj się nad nim niebo oraz święci apostołowie i prorocy, bo Bóg pomścił na nim waszą krzywdę. 21 A jeden potężny anioł podniósł kamień, wielki jak kamień młyński, i wrzucił go do morza, mówiąc: Tak gwałtownie będzie zrzucony Babilon, wielkie miasto, i już go nie znajdą. 22 I głosu harfiarzy, śpiewaków, flecistów i trębaczy nie będzie już słychać w tobie, i żaden rzemieślnik jakiegokolwiek rzemiosła już się nie znajdzie w tobie, i odgłosu kamienia młyńskiego już się w tobie nie usłyszy. 23 I światło lampy nie zabłyśnie już w tobie, i głosu oblubieńca i oblubienicy nie będzie już słychać w tobie, bo twoi kupcy byli możnowładcami ziemi, bo twoimi czarami zostały zwiedzione wszystkie narody. 24 W nim też znaleziono krew proroków i świętych, i wszystkich zabitych na ziemi.

Na koniec rozważań o królowej niebios pozwolę sobie na jeszcze jedną interesującą, jak sądzę, dygresję. Otóż greckie słowo przetłumaczone w wersecie 23 powyższego fragmentu na „czary” to farmakeia. Słowo to oznacza przede wszystkim używanie pewnych mikstur/narkotyków/leków i rzucanie czarów oraz trucicielstwo, stąd ogólny sens — czary i czarnoksięstwo. Słowo o rdzeniu „farmakon” pojawia się w Biblii tylko 5 razy (z czego 4 razy w Apokalipsie). Zacytuję tylko jeden fragment:

(Ap 9:20–21) 20 A pozostali ludzie, którzy nie zostali zabici przez te plagi, nie pokutowali od uczynków swoich rąk, tak by nie oddawać pokłonu demonom i bożkom złotym, srebrnym, miedzianym, kamiennym i drewnianym, które nie mogą ani widzieć, ani słyszeć, ani chodzić. 21 I nie pokutowali od swoich morderstw ani od swoich czarów, ani od swego nierządu, ani od swoich kradzieży.

Jak się zapewne — szanowny czytelniku — domyślasz, od tego greckiego rdzenia pochodzi współczesny termin „farmakologia”. Tę informację pozostawiam bez dalszego komentarza…


* * *
Wielki Babilon istnieje wszędzie tam, gdzie jest diabelskie kłamstwo, podstęp i oszustwo oraz bunt przeciw Bogu. Tak działo się w wielu starożytnych miastach/królestwach — w Babilonie, Egipcie, Tyrze, Niniwie, Rzymie… Tak dzieje się do dziś w różnych miejscach na ziemi, także w wielu krajach uchodzących za chrześcijańskie. Matka nierządnic i obrzydliwości ziemi reprezentuje „uwodzicielski” charakter każdego bałwochwalczego systemu, który używa wszystkich dostępnych sposobów — religijnych, politycznych, ekonomicznych i militarnych — by osiągnąć zadowolenie, dobrobyt i przewagę nad innymi, ale na własnych bezbożnych warunkach. Tak przedstawiali to prorok Jeremiasz, pisząc o kulcie królowej niebios, Łukasz — opisując zamieszki w Efezie, a także Jan — w Apokalipsie. Przy czym, kiedy Jan zobaczył i na polecenie Boga opisał jaki los czeka „wielki Babilon, matkę nierządnic i obrzydliwości ziemi”, zapisał również ostrzeżenie dla wszystkich czytających jego Księgę Objawienia:

(Ap 18:4) I usłyszałem inny głos z nieba, który mówił: Wyjdźcie z niej, mój ludu, abyście nie byli uczestnikami jej grzechów i aby was nie dotknęły jej plagi.

* Współcześnie przedstawiana hinduistyczna bogini Parwati (zresztą, o tysiącu innych imion), siedząca na lwie lub tygrysie, do złudzenia przypomina opis wielkiej nierządnicy z Apokalipsy.
** Podobnie jak współczesny termin „Wall Street”.

(część 4 tutaj)

• Ilustracja pochodzi z: The pictorial history of Palestine, and the Holy Land, including a complete history of the Jews. by John Kitto, London: Charles Knight and Co., 1844.
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Cytaty oznaczone (KJV 1900) pochodzą z The Holy Bible: King James Version. (2009). (Electronic Edition of the 1900 Authorized Version). Bellingham, WA: Logos Research Systems, Inc.
• Cytaty oznaczone (CJB) pochodzą z: Stern, D. H. (1998). Complete Jewish Bible: an English version of the Tanakh (Old Testament) and B’rit Hadashah (New Testament) (1st ed.). Clarksville, MD: Jewish New Testament Publications.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG, KJV i CJB tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.

Jeremiasz podał trzy elementy towarzyszące kultowi królowej niebios: palenie kadzidła, wylewanie ofiar z płynów i przygotowywanie placków (zob. pierwszą część tego artykułu). Trzeci z tych elementów jest ważną wskazówką do identyfikacji tajemniczej królowej niebios. Otóż hebrajskia nazwa tych wypieków kawwanim, to słowo zapożyczone z języka akadyjskiego: kamanu. Z kolei kamanu oznaczało rozmaite ciastka/bułeczki słodzone miodem albo figami, składane w ofierze między innymi mezopotamskiej bogini Isztar. Ponadto, w odnalezionych tekstach akkadyjskich, Isztar jest nazywana „Królową Nieba”, „Królową Nieba i Gwiazd”, „Królową Nieba i Ziemi” oraz „Władczynią Nieba i Ziemi”. Także w pismach z okresu Nowego Państwa Egiptu, Isztar jest nazywana „Panią Nieba”.

Bogini Isztar była już czczona przez Sumerów pod imieniem Inana. Głównym miejscem jej kultu była świątynia o nazwie E-ana (Dom Nieba) w Erech. Bogini ta była więc bez wątpienia związana z kultami astralnymi. Isztar była najważniejszą boginią starożytnej Mezopotamii, boginią seksu i wojny, żeńską odpowiedniczką/żoną najważniejszego bóstwa kananejskiego — Baala. Warto dodać, że jej kultowi często towarzyszyły, delikatnie mówiąc, niemoralne obrzędy.

Zatem „królowa niebios” z Księgi Jeremiasza to starodawna bogini Isztar? I tak , i nie. Archeologowie od lat debatują nad tym pytaniem i podają różne propozycje: Isztar, Shapash/Szemesz, Aszera/Athirat/Qudshu, Anat, Astarte/Ashtoreth. Zresztą we wspomnianych wyżej tekstach z okresu Nowego Państwa (w listach z Amarny) tytuł „Pani Nieba” odnosi się również do Aszery, Anat i Astarte. Z kolei w pismach ugaryckich bogini Anat jest nazywana „Panią Wysokiego Nieba”. Badacze zdają się nie zauważać, że tak naprawdę są to różne imiona tej samej postaci, bogini, królowej i matki, która była czczona prawie od początku dziejów ludzkości, i której w różnych regionach nadawano rozmaite atrybuty i nazwy:
• Kybele/Kubaba, czczona jako Wielka Matka (łac. Magna Mater, lub w pełnym brzmieniu rzymskim: Mater Deum Magna Idaea — Wielka Idajska Matka Bogów), identyfikowana z innymi „boginiami matkami” o imionach: Reja, Agdistis, Ma, Bellona, Demeter (bogini rolnictwa i zbiorów);
• Neit (jej imię znaczy m.in. „przerażająca”), egipska bogini matka, nazywana w sanktuarium w Sais „wielką matką, która zrodziła boga słońca Ra, kiedy jeszcze nie było porodów”, w okresie Nowego Państwa sugerowano, że jest „Matką i Ojcem wszystkich rzeczy”, w okresie późniejszym uznano ją także za opiekunkę zmarłych;
• Artemida (ze słynną świątynią w Efezie), bogini dziewica, identyfikowana z: Dianą, Naneą, Anaitis/Anahitą, Bendis, Bastet/Ailuros (bogini kot);
• Atena (o przydomkach: Pallas — panna, Parthenos — dziewica, Polias — opiekunka miasta, Promachos — walcząca na przedzie), którą sami Grecy identyfikowali z ugarycką Anat i egipską Neit;
• Tanit/Tinnit (u Rzymian Iuno/Dea Caelestis — Junona/Bogini Niebiańska) w Kartaginie, odpowiednik fenickiej Astarte;
• Afrodyta/Wenus/Urania (gr. ouranos — niebo), z sanktuarium w Koryncie (nazywanym „miastem Afrodyty”), mająca przymioty wspólne z sumeryjską Inaną, akkadyjską Isztar, czy fenicką Astarte;
• Izyda/Iszet, często przedstawiana jako matka z dzieckiem na rękach, tj. ze spłodzonym w „przedziwny” sposób boskim synem Horusem, utożsamiona z Hathor, w okresie późniejszym przez Greków utożsamiona z innymi boginiami Egiptu, a w końcu ze wszystkimi ówcześnie znanymi boginiami od Grecji po Anatolię, Babilonię, Abisynię… itd.

Na potwierdzenie tego, że cały czas chodzi o tę samą „królową niebios” ukrytą pod różnymi imionami, pozwolę sobie zacytować tylko jeden fragment starożytnego tekstu — modlitwę Lucjusza z Przemian Apulejusza (dzieło pochodzi prawdopodobnie z II wieku):

Królowo niebios, czy ty jesteś dobroczynną Ceres, matką owoców, która ucieszona z odnalezionej córki, nauczyłaś dzikie żołędzie zastąpić lepszem pożywieniem i zamieszkałaś ziemię Eleusis; czy jesteś Wenus niebieską, która w zaraniu świata połączyłaś wzajemną miłością płci rozdzielone i utrwaliłaś istnienie rodzaju ludzkiego, czczona w świątnicy pafijskiej, od morza otoczonej; czy jesteś siostrą Feba [siostra Apolla, czyli Artemida — red.], która śpiesząc z pomocą rodzącym kobietom, wychowałaś tyle narodów, czczona w sławnym Efezie; czy jesteś Prozerpiną o trojakiej twarzy, władczynią życia zagrobowego, czczoną w rozmaite sposoby: bogini święta, zastępczyni słońca, opiekunko roślin, jakąkolwiek jest postać twoja, jakiebądź imię i jakie obrzędy (…)
Na prośby twoje przychodzę Lucyuszu! Jestem naturą, rodzicielką świata, władczynią elementów, źródłem wieków, królową cieni, twarzą bogów i bogiń. Wolą moją rządzę świetlanymi szczytami niebios, uzdrawiającym powiewem morza, żałobnem milczeniem podziemi. Jedno jest bóstwo moje, choć postać, nazwy i kult różne. U Frygijczyków nazywają mnie matką bogów pessinuncką, u Attyków Minerwą cekropską, u Cypryjczyków Wenerą pafijską; u Kreteńczyków Dyaną Diktyńską, u Sycylijczyków stygijską Prozerpiną, u Eleuzynów Cererą; nazywają mnie Junoną, Belloną, inni Hekatą, tamci Ramnuzyą ci zaś, którzy wschodzącego słońca pierwsi są promieniami ogrzani, Etyopowie, Aryowie, Egipcyanie, bogaci w starożytną naukę, nazywają mnie prawdziwem imieniem Izydy i czczą najwłaściwszymi obrzędami.
[Apulejusza „Metamorfozy” czyli powieść o złotym ośle. Rozebrał i objaśnił Maksymilian Kawczyński. Akademia Umiejętności: Kraków 1900, s. 43—44]



Nie sposób tutaj prześledzić w większym zakresie historii bałwochwalczego kultu królowej nieba — wielkiej matki. Jeśli jesteś zainteresowany, w ostatniej części artykułu będzie garść dość obszernych pozycji literatury.

Wróćmy jednak do tekstu biblijnego. Podczas gdy Żydzi uparcie oddawali cześć pogańskiej bogini, Daniel zapisał wyznanie króla Babilonu, który — po wielu wydarzeniach w swoim życiu — oddał cześć prawdziwemu Bogu (wyróżnienia w cytowanych wersetach moje):

(Dn 4:37) A teraz ja, Nabuchodonozor, chwalę, wywyższam i wysławiam Króla niebios [hebr. melekh shemayya], którego wszystkie dzieła są prawdą, a jego ścieżki sprawiedliwością, a tych, którzy postępują w pysze, może on poniżyć.

Bogu, który zna serce człowieka, i który przez proroka Jeremiasza kilkadziesiąt lat wcześniej powiedział:

(Jr 27:4–7) 4 (…) Tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela. (…) 5 Ja uczyniłem ziemię, człowieka i zwierzęta, które są na powierzchni ziemi, swoją wielką mocą i wyciągniętym ramieniem, i daję temu, który w moich oczach ma upodobanie. 6 A teraz dałem te wszystkie ziemie do rąk Nabuchodonozora, króla Babilonu, mego sługi; oddałem mu nawet zwierzęta polne, aby mu służyły. 7 Dlatego będą mu służyły te wszystkie narody, jego synowi i synowi jego syna, (…)

W Biblii odnajdujemy zatem z jednej strony prawdziwego, jedynego Boga, Króla niebios i Pana zastępów, który nie pozwala na kult jakichkolwiek innych bożków:

(Wj 20:3–5) 3 Nie będziesz miał innych bogów przede mną. 4 Nie będziesz czynił sobie żadnego rzeźbionego posągu ani żadnej podobizny czegokolwiek, co jest w górze na niebie, co jest nisko na ziemi ani co jest w wodach pod ziemią. 5 Nie będziesz oddawał im pokłonu ani nie będziesz im służył, bo ja jestem PAN, twój Bóg, Bóg zazdrosny, nawiedzający nieprawość ojców na synach do trzeciego i czwartego pokolenia tych, którzy mnie nienawidzą;

A z drugiej strony ludzi, którzy wolą jednak czcić demony/diabły pod postacią pięknych, seksownych kobiet albo władczych, wielkich matek (zob. też artykuł Zastępy, czyli…). I dlatego królowa niebios z Księgi Jeremiasza nie jest konkretną boginią, czczoną przez ludy zamieszkujące Azję. Wygląda na to, że prorok nie podał jej imienia celowo. W ten sposób powiedział, że Bóg nie życzy sobie, aby jego wybrany lud oddawał cześć jakiejkolwiek „królowej niebios”, bez względu na to, jakie ludzie wymyślą jej imię, jakie nadadzą przymioty, jaki wystawią posąg i jaki wymalują obraz.

Jak wspomniałem wyżej, termin „królowa niebios” występuje w Biblii tylko pięć razy. Ale, jak też pokazałem wyżej, termin ten dotyczył w zasadzie każdej pogańskiej bogini. Tak więc za każdym razem, gdy czytamy w biblijnym tekście o kulcie Asztarte (np. Sdz 2:13), Aszimy (2 Krl 17:30) czy Diany/Artemidy (Dz 19), mamy do czynienia z boginią — panią niebios, czczoną pod różnymi imionami i różnymi materialnymi wyobrażeniami.

* * *
W latach pięćdziesiątych pierwszego wieku, kiedy Paweł przebywał w Efezie i przez ponad dwa lata nauczał „tak że wszyscy mieszkańcy Azji usłyszeli słowo Pana Jezusa, zarówno Żydzi, jak i Grecy” (Acts 19:10), i kiedy wielu ludzi, którzy uwierzyli, publicznie spaliło swoje księgi o sztukach magicznych (ich wartość w sumie oszacowano na 50 tys. srebrników — tj. około 40 tys. „dniówek”):

(Dz 19:23–34) 23 (…) doszło do niemałych rozruchów z powodu tej drogi [nauki chrześcijan — red]. 24 Bo pewien złotnik, imieniem Demetriusz, który wyrabiał ze srebra świątyńki Diany, zapewniał rzemieślnikom niemały zarobek. 25 Zebrał ich i innych, zajmujących się podobnym rzemiosłem, i powiedział: Mężowie, wiecie, że nasz dobrobyt płynie z tego rzemiosła. 26 Widzicie też i słyszycie, że ten Paweł nie tylko w Efezie, ale prawie w całej Azji przekonał i odwiódł wielu ludzi, mówiąc, że nie są bogami ci, którzy rękami ludzkimi są uczynieni. 27 Należy więc obawiać się nie tylko tego, że nasze rzemiosło zostanie zlekceważone, ale też że świątynia wielkiej bogini Diany, czczonej w całej Azji i w całym świecie, zostanie poczytana za nic i zostanie zniszczony jej majestat. 28 Gdy to usłyszeli, ogarnął ich gniew i zaczęli krzyczeć: Wielka jest Diana Efeska! 29 I całe miasto napełniło się wrzawą. (…) Porwawszy (…) towarzyszy podróży Pawła, jednomyślnie ruszyli do teatru. (…) 34 (…) i wszyscy wołali przez około dwie godziny: Wielka jest Diana Efeska!

Artemida Efeska, zwana przez Rzymian Dianą, to imię nadane przez mieszkańców Efezu Anatolijskiej Wielkiej Matce Kybele, która według wierzeń była matką innych bogów, pierwszych ludzi oraz całej dzikiej natury. W sanktuarium w Pessinus we Frygii Kybele była czczona w postaci wielkiego czarnego kamienia (meterorytu?), podobnie było też w Efezie (niestety oryginalny kamień/posąg nie został zachowany):

(Dz 19:35) Wtedy sekretarz miejski uspokoił tłum i powiedział: Mężowie efescy, kto z ludzi nie wie, że miasto Efez jest opiekunem świątyni wielkiej bogini Diany i jej posągu, który spadł od Jowisza?

Acts 19:35 (KJV 1900) And when the townclerk had appeased the people, he said, Ye men of Ephesus, what man is there that knoweth not how that the city of the Ephesians is a worshipper of the great goddess Diana, and of the image which fell down from Jupiter?

Sława Diany Efeskiej była tak duża, że miasto stało się najważniejszym ośrodkiem jej kultu. Świątynia Artemidy, którą widział w Efezie Paweł, była budowana ponad 200 lat i z powodu swojej niezwykłej okazałości została zaliczona do siedmiu cudów starożytnego świata (obok Wielkiej Piramidy w Gizie, czy 33-metrowego posągu Heliosa na Rodos). Zbudowana z marmuru, wspierana na 127 osiemnastometrowych kolumnach, skrywała wewnątrz starodawny posąg bogini oraz skarbiec. Świątynia ta była też instytucją finansową podobną do współczesnych banków, która — wedle powszechnej wówczas opinii — była najbezpieczniejszym miejscem w całej Azji do przechowywania różnych depozytów, z czego korzystali zarówno królowie i władcy, jak i osoby prywatne.

Podsumujmy dramatyczne wydarzenia opisane przez Łukasza w Dziejach Apostolskich. Zauważ, szanowny czytelniku, kto wywołał zamieszki w całym mieście — byli to ludzie czerpiący z kultu religijnego potężne zyski. Tekst biblijny nie pozostawia wątpliwości co do ich intencji. „Obraza” wielkiej bogini była tylko pretekstem do podburzenia tłumu — chodziło najzwyczajniej w świecie o pieniądze, o duże pieniądze. Z drugiej strony, wydarzenie to pokazuje jak łatwo ludzi religijnych sprowokować — doprowadzając nawet do rozruchów — by stanęli w obronie ich religijnej tradycji (czytaj: świątyni wielkiej bogini i jej majestatu).

(część 3 tutaj)

• Ilustracja pochodzi z: The pictorial history of Palestine, and the Holy Land, including a complete history of the Jews. by John Kitto, London: Charles Knight and Co., 1844.
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Cytaty oznaczone (KJV 1900) pochodzą z The Holy Bible: King James Version. (2009). (Electronic Edition of the 1900 Authorized Version). Bellingham, WA: Logos Research Systems, Inc.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG i KJV tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.

Około 2600 lat temu prorok Jeremiasz stał w bramie Świątyni, zbudowanej przez króla Salomona, w Jerozolimie i wołał:

(Jr 7:2–11) 2 (…) Słuchajcie słowa PANA, wy wszyscy z Judy, którzy wchodzicie do tych bram, aby oddać PANU pokłon. 3 Tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Poprawcie swoje drogi i czyny, a sprawię, że będziecie mieszkać w tym miejscu. 4 Nie pokładajcie swojej nadziei w słowach kłamliwych, mówiąc: Świątynia PANA, Świątynia PANA, to jest Świątynia PANA! (…) 9 Czy będziecie kraść, zabijać, cudzołożyć, przysięgać fałszywie, palić kadzidło Baalowi, iść za innymi bogami, których nie znacie; 10 A potem — przychodzić i stawać przede mną w tym domu, który nazwany jest moim imieniem, (…) 11 Czy ten dom, (…) jest w waszych oczach jaskinią zbójców? Oto ja to widzę, mówi PAN.

Zacytowany początek mowy Jeremiasza był wtedy skierowany tylko do Żydów, ale — jak wyjaśnia Paweł w Liście do Tymoteusza — całe Pismo (a miał na myśli raczej Stary Testament) jest „pożyteczne do nauki, do strofowania, do poprawiania, do wychowywania w sprawiedliwości” (1 Tym 3:16). Dlatego też dziś wersety te są dla wszystkich, a czytając je, można się poczuć trochę niekomfortowo, prawda…?

Zostawmy na razie tę dygresję i zobaczmy, co Bóg miał jeszcze Jeremiaszowi do powiedzenia (wyróżnienia w cytowanych wersetach moje):

(Jer 7:16–18) 16 Ty więc nie módl się o ten lud i nie zanoś za niego ani wołania, ani modlitwy i nie nalegaj na mnie, bo cię nie wysłucham. 17 Czyż sam nie widzisz, co robią w miastach Judy i na ulicach Jerozolimy? 18 Synowie zbierają drwa, ojcowie rozniecają ogień, a ich żony ugniatają ciasto, aby robić placki dla królowej niebios i wylewać ofiary z płynów innym bogom, aby mnie do gniewu pobudzać.

I dalej:

(Jr 7:30–31) 30 Synowie Judy bowiem czynili zło przed moimi oczami, mówi PAN; ustawili swoje obrzydliwości w tym domu, który jest nazwany moim imieniem, aby go zbezcześcić. 31 Ponadto zbudowali wyżyny Tofet, która jest w dolinie syna Hinnom, aby palić swoich synów i swoje córki w ogniu, (…)

Dlatego też prorok, na polecenie Boga, w dalszej części mowy zapowiedział straszliwą karę:

(Jr 7:20, 32–33) 20 Dlatego tak mówi Pan BÓG: Oto mój gniew i moja zapalczywość zostaną wylane na to miejsce, na ludzi i na zwierzęta, na drzewa polne i na owoce ziemi; rozpalą się i nie zgasną. (…) 32 Dlatego oto nadchodzą dni, mówi PAN, gdy to już nie będzie nazywać się Tofet ani Doliną Syna Hinnom, lecz Doliną Rzezi; i będą grzebać zmarłych w Tofet, bo nie będzie innego miejsca. 33 I trupy tego ludu będą pokarmem dla ptactwa na niebie i zwierząt na ziemi, a nikt ich nie spłoszy.

I tak się też stało. Po ponad 20 latach zmagań i wojen o władzę nad ziemią Judy i Jerozolimą, pomiędzy Żydami, Egipcjanami i Chaldejczykami — począwszy od bitwy pod Karkemisz, poprzez kolejne deportacje mieszkańców Judy do Babilonu oraz bunt Sedekiasza — Nabuchodonozor, król Babilonu, obległ Jerozolimę i w roku 586 przed Chrystusem zdobył miasto, splądrował i spalił Świątynię, zabił synów Sedekiasza na jego oczach, wymordował wszystkich dostojników Judy, Sedekiaszowi wyłupił oczy, zakuł go w łańcuchy, i zabrał do Babilonu. „A tych, którzy ocaleli od miecza, król uprowadził do Babilonu, tam byli niewolnikami jego i jego synów” (2 Krn 36:20).

Po tych wydarzeniach część ocalałych Żydów, sprzeciwiając się słowu Boga — o które sami wcześniej prosili (!) — uciekła do Egiptu zabierając ze sobą również Jeremiasza (całą tę historię możesz poznać czytając Drugą Księgę Królewską, Drugą Księgę Kronik i Księgę Jeremiasza). Ale Bóg ich tam nie zostawił samym sobie i przez proroka skierował do nich kolejne słowa, które bynajmniej nie były słowami pocieszenia:

(Jr 44:1–10) 1 Słowo, które doszło do Jeremiasza o wszystkich Żydach mieszkających w ziemi Egiptu, (…) 2 Tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Wy widzieliście wszystkie nieszczęścia, które sprowadziłem na Jerozolimę i na wszystkie miasta Judy, (…) 3 Z powodu ich niegodziwości, którą popełniali, (…) 8 (…) pobudzacie mnie do gniewu uczynkami swoich rąk, paląc kadzidło innym bogom w ziemi Egiptu, (…) 9 Czy zapomnieliście o niegodziwości waszych ojców, o niegodziwości królów Judy, o niegodziwości ich żon, o waszej niegodziwości i o niegodziwości waszych żon, których się dopuszczały w ziemi Judy i na ulicach Jerozolimy? 10 Po dziś dzień nie ukorzyli się ani się nie boją, ani nie postępują według mojego prawa i moich ustaw, (…)

Ludzie, kryjący się w Egipcie przed wojną i głodem, dali Jeremiaszowi hardą odpowiedź:

(Jr 44:15–19) 15 Wtedy wszyscy mężczyźni, którzy wiedzieli, że ich żony paliły kadzidło innym bogom, wszystkie kobiety stojące w wielkiej gromadzie i cały lud, który mieszkał w ziemi Egiptu, w Patros, odpowiedzieli Jeremiaszowi: 16 Co do słowa, które mówiłeś do nas w imię PANA, nie usłuchamy cię. 17 Ale na pewno wypełnimy każde słowo, które wyjdzie z naszych ust: będziemy spalać kadzidło królowej niebios i wylewać dla niej ofiary z płynów, jak dotąd czyniliśmy, my i nasi ojcowie, nasi królowie i nasi książęta, w miastach Judy i na ulicach Jerozolimy. Wtedy bowiem najadaliśmy się chleba, było nam dobrze i nic złego nas nie spotkało. 18 Lecz odkąd przestaliśmy palić kadzidło królowej niebios i składać jej ofiary z płynów, brakuje nam wszystkiego i giniemy od miecza i głodu. 19 A gdy paliliśmy kadzidło królowej niebios i wylewaliśmy dla niej ofiary z płynów, czy bez zgody naszych mężów czyniliśmy placki ku jej czci i składaliśmy jej ofiary z płynów?

Za to wszystko co robili i jak odnieśli się do mowy proroka, według słów samego Boga, przyszło im ponieść surową karę:

(Jr 44:20–28) 20 Wtedy Jeremiasz powiedział do całego ludu: do mężczyzn i kobiet (…) 25 Tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Wy i wasze żony wypowiadaliście to własnymi ustami i spełnialiście to swoimi rękami, mówiąc: Na pewno wypełnimy swoje śluby, które złożyliśmy, aby palić kadzidło królowej niebios i składać jej ofiary z płynów. (…) 26 (…) Oto przysięgam na swoje wielkie imię, mówi PAN, (…) 27 Oto będę czuwał nad nimi ku złemu, a nie ku dobremu. I wszyscy ludzie z Judy, którzy są w ziemi Egiptu, zginą od miecza i głodu, doszczętnie wyginą. 28 I tylko mała liczba ujdzie spod miecza, i powróci z ziemi Egiptu do ziemi Judy, a cała reszta Judy, która weszła do ziemi Egiptu, aby tam przebywać, pozna, czyje słowo się spełni: moje czy jej.

Po tym dość długim — ale koniecznym — wprowadzeniu, przejdźmy do tematu tego artykułu. Zauważ, szanowny czytelniku, że o ile w pierwszej mowie Jeremiasza Bóg wytyka mieszkańcom królestwa Judy wiele strasznych grzechów, wsród których jest między innymi „rodzinny” i niewinnie wyglądający kult jakiejś królowej niebios, to ostra dyskusja proroka z uciekinierami w Egipcie w zasadzie koncentrowała się tylko wokół kultu królowej niebios, z pominięciem bałwochwalczego kultu innych bożków oraz łamaniem pozostałych przykazań. Kim zatem była ta „królowa nieba”, na której tak bardzo zależało Żydom, i której kult powodował tak wielki gniew Boga?

Odpowiedź na to pytanie nie jest prosta, niemniej jednak identyfikacja tej postaci jest w pewnym sensie możliwa. W tekście Biblii termin „królowa niebios” (hebr. melekheth hashshamayim) znajdziemy tylko w Księdze Jeremiasza — wszystkie pięć wystąpień mamy w zacytowanych wyżej fragmentach. Czy wynika z tego, że tylko na przełomie siódmego i szóstego wieku przed Chrystusem mieszkańcy Judy oddawali cześć tej bogini? Otóż, nie. Ale żeby się o tym przekonać, trzeba tym razem sięgnąć do źródeł pozabiblijnych — do badań archeologicznych.



(część 2 tutaj)

• Ilustracja pochodzi z: The pictorial history of Palestine, and the Holy Land, including a complete history of the Jews. by John Kitto, London: Charles Knight and Co., 1844.
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.

(Ap 14:6–7) 6 I zobaczyłem innego anioła lecącego środkiem nieba, który miał ewangelię wieczną [gr. euangelion aionion], aby ją zwiastować mieszkańcom ziemi, wszystkim narodom, plemionom, językom i ludom; 7 Mówiącego donośnym głosem: Bójcie [gr. fobethete] się Boga i oddajcie mu chwałę, bo przyszła godzina jego sądu. Oddajcie pokłon temu, który stworzył niebo i ziemię, morze i źródła wód.

W 14 rozdziale Księgi Objawienia św. Jana (czyli Apokalipsy) natrafiamy na anioła, który głosi ewangelię całkiem odmienną od tej, którą głosił Paweł. Nie ma tu przecież mowy ani o śmierci Chrystusa za grzechy, ani o zmartwychwstaniu. Czy zatem, zgodnie ze słowami Pawła: „Lecz choćbyśmy nawet my albo anioł z nieba głosił wam ewangelię inną od tej, którą wam głosiliśmy, niech będzie przeklęty” (więcej o tym tutaj), anioł ten powinien być przeklęty? A co w takim razie z Apostołami, którzy rozesłani przez Jezusa do miejscowości zamieszkanych przez Żydów, głosili ewangelię królestwa? I co z tymi, którzy będą to robić ponownie, głosząc ewangelię królestwa, ale tym razem po całym świecie, i na świadectwo wszystkim narodom? (więcej o tym tutaj) Czy ci wszyscy według Pawła też powinni być przeklęci? Zastanawiałeś się nad tym kiedykolwiek? Przecież w Biblii jest napisane, że oni wszyscy głosili EWANGELIĘ. To w końcu ile jest tych ewangelii, jedna czy więcej? Jeżeli nie znasz odpowiedzi, to znajdziesz ją w podsumowaniu. A na razie zobaczmy jaką treść będzie miała ta ewangelia zwiastowana przez anioła.

Po pierwsze, „Bójcie się Boga i oddajcie mu chwałę”. Wiele osób, w tym duża grupa poważanych teologów i biblistów, uważa że Boga nie trzeba się bać. Twierdzą, że za każdym razem, gdy czytamy w Biblii o baniu się i strachu (ang. fear), chodzi jedynie o pełne szacunku zaufanie (ang. reverential trust). Nawet znaczenie polskiego zwrotu „bojaźń Boża” (który znajdziemy w Biblii ponad 70 razy)* wprowadza w błąd, bo w słowniku języka polskiego czytamy, że jest to: „postawa uznania wielkości, mocy i świętości Boga w porównaniu z niedoskonałością i grzesznością ludzką”; ale już samo słowo „bojaźń” znaczy: „stan, w którym jakaś osoba się boi” (Wielki Słownik Języka Polskiego (online). Instytut Języka Polskiego PAN [dostęp: 6 lipca 2020 r.])** Z całym szacunkiem dla autorytetów stojących za tymi definicjami, w tekście Biblii słowa „bać się” i „strach”, niezależnie od tego czy dotyczą Boga czy kogokolwiek/czegokolwiek innego, oznaczają ‘bać się’ i ‘strach’. Pełniejsza analiza tego wątku niestety znacznie przekracza ramy niniejszego krótkiego tekstu. Pozwolę sobie zacytować tylko trzy krótkie fragmenty (wyróżnienia w cytowanych wersetach moje):

(Łk 1:11–13) 11 Wtedy ukazał mu się anioł Pana stojący po prawej stronie ołtarza kadzenia. 12 I przeraził się Zachariasz na jego widok, i ogarnął go strach [gr. fobos]. 13 Lecz anioł powiedział do niego: Nie bój się [gr. me fobou], Zachariaszu, bo twoja modlitwa została wysłuchana. (…)

(Łk 12:4–5) 4 A mówię wam, moim przyjaciołom: Nie bójcie się [gr. fobethete] tych, którzy zabijają ciało, a potem już nic więcej nie mogą zrobić. 5 Ale pokażę wam, kogo macie się bać. Bójcie się [gr. fobethete] tego, który, gdy zabije, ma moc wrzucić do ognia piekielnego. Doprawdy, mówię wam, tego się bójcie [gr. fobethete].

(2 Kor 5:10–11) 10 Wszyscy bowiem musimy stanąć przed trybunałem Chrystusa, aby każdy otrzymał zapłatę za to, co czynił w ciele, według tego, co czynił, czy dobro, czy zło. 11 Wiedząc zatem o tym strachu [gr. fobon] Pańskim, przekonujemy ludzi; (…)

(2 Cor 5:11 KJV 1900) Knowing therefore the terror of the Lord, we persuade men; (…)

Po drugie: „oddajcie mu [Bogu] chwałę”. Dlaczego to takie istotne? Ponieważ przez proroka Izajasza, już kilka tysięcy lat temu, Bóg powiedział:

(Iz 42:8) Ja, PAN, to jest moje imię, a mojej chwały nie oddam innemu ani mojej czci — rzeźbionym posągom.

Po trzecie: „bo przyszła godzina jego sądu”. Jeżeli chcesz się dowiedzieć kogo i co Bóg osądzi (tzn. wyda sprawiedliwy wyrok, który bezwzględnie i natychmiast zostanie wykonany), weź do ręki Biblię i sprawdź sam. Apokalipsa nie jest grubą księgą, można ją przeczytać w jeden wieczór.

I wreszcie po czwarte: „Oddajcie pokłon temu, który stworzył niebo i ziemię, morze i źródła wód”. Doskonałym komentarzem do tego wersetu jest fragment z pierwszego rozdziału Listu do Rzymian, w którym Paweł pisał, że ludzie w swojej głupocie i nikczemności zamiast Bogu Stwórcy oddają cześć temu, co On stworzył (więcej o stworzeniu według Biblii tutaj):

(Rz 1:18–25) 18 Gniew Boży bowiem objawia się z nieba przeciwko wszelkiej bezbożności i niesprawiedliwości ludzi, którzy zatrzymują prawdę w niesprawiedliwości. 19 Ponieważ to, co można wiedzieć o Bogu, jest dla nich jawne, gdyż Bóg im to objawił. 20 To bowiem, co niewidzialne, to znaczy jego wieczna moc i bóstwo, są widzialne od stworzenia świata przez to, co stworzone, po to, aby oni byli bez wymówki. 21 Dlatego że poznawszy Boga, nie chwalili go jako Boga ani mu nie dziękowali, lecz znikczemnieli w swoich myślach i zaćmiło się ich bezrozumne serce. 22 Podając się za mądrych, zgłupieli; 23 I zamienili chwałę niezniszczalnego Boga na podobieństwo obrazu zniszczalnego człowieka, ptaków, czworonożnych zwierząt i gadów. 24 Dlatego też Bóg wydał ich nieczystości przez pożądliwości ich serc, aby hańbili swoje ciała między sobą. 25 Oni to zamienili prawdę Bożą w kłamstwo i czcili stworzenie, i służyli jemu raczej niż Stwórcy, który jest błogosławiony na wieki. Amen.

Zatem w treści wiecznej ewangelii mamy strach, oddanie chwały Bogu, sąd i pokłon przed Stworzycielem. Ale ewangelia to przecież jest „dobra nowina”, a tutaj… Jeżeli nie wiesz dlaczego to wszystko, co będzie obwieszczał anioł (być może już całkiem niedługo), to dobra nowina, to wygląda na to, że jesteś — szanowny czytelniku — w poważnych tarapatach.

Podsumowanie

Słowo „ewangelia” w Biblii oznacza „dobrą nowinę”. Ale też ewangelia nie zawsze dotyczy tej samej dobrej nowiny. Mamy zatem ewangelię królestwa (więcej tutaj), która była głoszona w czasie gdy Jezus razem ze swoimi uczniami przemierzał ziemie zamieszkane przez Żydów, i która będzie głoszona ponownie wszystkim narodom pod koniec tego świata. Mamy ewangelię łaski Bożej (więcej tutaj), która mówi o śmierci Chrystusa za nasze grzechy, o Jego pogrzebaniu i zmartwychwstaniu według Pisma, i która była, jest i będzie głoszona przez chrześcijan dopóki Kościół Boga jest na ziemi. I to właśnie w tym czasie, jeśli ktokolwiek (nawet anioł z nieba) będzie treść tej ewangelii przekręcał albo głosił jakąkolwiek inną dobrą nowinę - twierdząc, że jest to ewangelia Chrystusa — jak z całą mocą wyraził się Paweł: „niech będzie przeklęty”. Mamy wreszcie wieczną ewangelię, którą będzie obwieszczał anioł wszystkim mieszkańcom ziemi w czasie tzw. wielkiego ucisku.

Każda z tych ewangelii ma swój czas i swoją treść, ale wszystkie mają jedną wspólną cechę — każda z nich jest „dobrą nowiną” tylko dla tych ludzi, którzy uwierzyli, wierzą lub uwierzą w to, co mówi Bóg i wezmą to sobie do serca.

* Zwrot „bojaźń Boża” jest głęboko zakorzeniony w tradycji polskich tłumaczeń Biblii i znajdziemy go chyba we wszystkich polskich tłumaczeniach, pochodzących tak ze środowiska katolickiego, jak i protestanckiego, od XVI do XXI wieku.

** W „starym” słowniku Lindego (z 1854 r.) w zasadzie podobnie: bojaźń — „banie się, lękanie się”; ale bojaźń boża — „banie się boga, czczenie boga, bogobojność”.

Postscriptum

Słowo „ewangelia” jest w Biblii użyte jeszcze w jednym znaczeniu, o którym do tej pory nie wspomniałem. Otóż znaczenie terminu „dobra nowina” jest czasem „rozciągnięte” na całą historię o życiu, nauczaniu, śmierci i zmartwychwstaniu Pana Jezusa Chrystusa:

(Mat 26:10–13) 10 Gdy Jezus to zauważył, powiedział im: Dlaczego sprawiacie przykrość tej kobiecie? Przecież dobry uczynek spełniła wobec mnie. (…) 12 Bo ona, wylewając ten olejek na moje ciało, zrobiła to, aby przygotować mnie na mój pogrzeb. 13 Zaprawdę powiadam wam: Gdziekolwiek po całym świecie będzie głoszona ta ewangelia [gr. euangelion], będzie się też opowiadać na jej pamiątkę to, co zrobiła.

Dlatego też Marek rozpoczął swoją relację słowami:

(Mk 1:1) Początek ewangelii [gr. euangeliou] Jezusa Chrystusa, Syna Bożego.

Co prawda z czasem słowo „ewangelia” zaczęło być używane jako tytuł księgi/ksiąg zawierających całą historię dotyczącą „dobrej nowiny”, jednak sam tekst Nowego Testamentu nigdzie nawet nie sugeruje, że słowo „ewangelia” oznacza spisaną książkę, ale zawsze oznacza głoszone słowo, przekazywaną ustnie nowinę.

Szanowni czytelnicy Do lektury kolejnych tekstów zapraszamy na naszą stronę pod adresem: jan1248.pl. Materiały, które znajdują się już na tym blogu, są dostępne również na nowej stronie, w dziale Artykuły.

• Ilustracja pochodzi z: The Illuminated Bible, containing the Old and New Testaments, translated out of the original tongues, and with the former translations diligently compared and revised . . . embellished with sixteen hundred historical engravings by J. A. Adams, more than fourteen hundred of which of which are from original designs by J. G. Chapman. New-York, Harper & Brothers, Publishers, 82 Cliff-Street, 1846.
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Cytaty oznaczone (KJV 1900) pochodzą z The Holy Bible: King James Version. (2009). (Electronic Edition of the 1900 Authorized Version). Bellingham, WA: Logos Research Systems, Inc.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG i KJV tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.

Do poczytania

• Aaron, D. (2012). Understanding your Bible in 15 minutes a day. Minneapolis, MN: Bethany House Publisher.
• Popowski, R. (1997). Wielki słownik grecko-polski Nowego Testamentu. Wydanie z pełną lokalizacją greckich haseł, kluczem polsko-greckim oraz indeksem form czasownikowych (wyd. 3). Warszawa: „Vocatio”.
• Stauffer, D. D., & Ray, A. B. (2018). One book rightly divided. The key to understanding the Bible. Knoxville, TN: McCowen Mills Publishers; LTB Publications.
• Stern, D. H. (2005). Komentarz żydowski do Nowego Testamentu (A. Czwojdrak, tłum.). Warszawa: „Vocatio”.
• Swanson, J. (1997). Dictionary of Biblical Languages with Semantic Domains: Greek (New Testament) (electronic ed.). Oak Harbor: Logos Research Systems, Inc.
• Swanson, J. (1997). Dictionary of Biblical Languages with Semantic Domains: Hebrew (Old Testament) (electronic ed.). Oak Harbor: Logos Research Systems, Inc.

„Chrystus umarł za nasze grzechy, zgodnie z Pismem; został pogrzebany; zmartwychwstał trzeciego dnia, zgodnie z Pismem” — to jest ewangelia łaski Bożej, to jest dobra nowina, którą głoszą chrześcijanie po całym świecie od prawie dwóch tysięcy lat. Ale tak, jak większość ludzi w nią nie uwierzyło przez te dwa tysiąclecia, tak też większość nie wierzy w nią i dziś. Dlaczego tak się dzieje? Bo wielu uważa taką ewangelię za głupoty albo coś oburzającego. Paweł w Pierwszym Liście do Koryntian tłumaczył:

(1 Kor 1:18–29) 18 Mowa o krzyżu bowiem jest głupstwem dla tych, którzy giną, ale dla nas, którzy jesteśmy zbawieni, jest mocą Boga. 19 Bo jest napisane: Wytracę mądrość mądrych, a rozum rozumnych obrócę wniwecz. (…) 21 Skoro bowiem w mądrości Bożej świat nie poznał Boga przez mądrość, upodobało się Bogu przez głupstwo głoszenia zbawić tych, którzy wierzą. 22 Gdyż Żydzi domagają się znaków, a Grecy szukają mądrości. 23 My zaś głosimy Chrystusa ukrzyżowanego, który dla Żydów wprawdzie jest zgorszeniem, a dla Greków głupstwem; (…) 27 Ale Bóg wybrał to, co głupie u świata, aby zawstydzić mądrych, wybrał to, co słabe u świata, aby zawstydzić mocnych. (…) 29 Aby nie chlubiło się przed nim żadne ciało.

Z kolei zdecydowana większość ludzi uważających się za osoby pobożne/religijne nie chce zrozumieć, że prawdziwa ewangelia to dobra nowina o zbawieniu, które jest za darmo, na które nie można sobie w żaden sposób zapracować czy też zasłużyć. Całego dzieła dokonał już Chrystus, umierając na krzyżu za grzechy i zmartwychwstając. I nie chcą tego faktu przyjąć do wiadomości, pomimo jasnej wypowiedzi Piotra na zebraniu Apostołów i starszych w Jerozolimie (na którym był również Paweł), zapisanej przez Łukasza w 15 rozdziale Dziejów Apostolskich:

(Dz 15:7–11) 7 A gdy był wielki spór o to, Piotr powstał i powiedział do nich: Mężowie bracia, wiecie, że Bóg już dawno wybrał mnie spośród was, aby z moich ust poganie usłyszeli słowa ewangelii i uwierzyli. 8 A Bóg, który zna serca, wydał im świadectwo, dając im Ducha Świętego, tak samo jak nam. 9 I nie uczynił żadnej różnicy między nami a nimi, oczyszczając przez wiarę ich serca. 10 Dlaczego więc teraz wystawiacie Boga na próbę, wkładając na kark uczniów jarzmo, którego ani nasi ojcowie, ani my nie mogliśmy udźwignąć? 11 Lecz wierzymy, że przez łaskę Pana Jezusa Chrystusa będziemy zbawieni, tak samo i oni.

Jeżeli uważasz, że powyższa wypowiedź Piotra dotyczyła tylko przestrzegania Prawa Mojżeszowego, to zobacz co napisał Paweł do Rzymian i do Efezjan (wyróżnienia w cytowanych wersetach moje):

(Rz 3:23–28) 23 Wszyscy bowiem zgrzeszyli i są pozbawieni chwały Boga; 24 A zostają usprawiedliwieni darmo, z jego łaski, przez odkupienie, które jest w Jezusie Chrystusie. 25 Jego to Bóg ustanowił przebłaganiem przez wiarę w jego krew, aby okazać swoją sprawiedliwość przez odpuszczenie, w swojej cierpliwości, przedtem popełnionych grzechów; 26 Aby okazać swoją sprawiedliwość w obecnym czasie po to, aby on był sprawiedliwym i usprawiedliwiającym tego, kto wierzy w Jezusa. 27 Gdzież więc jest powód do chluby? Został wykluczony. Przez jakie prawo? Uczynków? Nie, przez prawo wiary. 28 Tak więc twierdzimy, że człowiek zostaje usprawiedliwiony przez wiarę, bez uczynków prawa.

(Ef 2:8–9) 8 Łaską bowiem jesteście zbawieni przez wiarę, i to nie jest z was, jest to dar Boga. 9 Nie z uczynków, aby nikt się nie chlubił.

Przytoczone fragmenty nie pozostawiają żadnych wątpliwości co do tego, że głoszona przez chrześcijan ewangelia, to dobra nowina o zbawieniu, które jest całkowicie za darmo, dla wszystkich, którzy uwierzą.

Zresztą już sam Paweł, pisząc w Liście do Rzymian, że nie wszyscy przyjęli dobrą nowinę, przywołał znamienne proroctwo Izajasza o cierpiącym za grzechy Mesjaszu, które rozpoczyna się słowami „Któż uwierzył naszemu głoszeniu”:

(Rz 10:16) Ale nie wszyscy byli posłuszni ewangelii [gr. euangelio]. Izajasz bowiem mówi: Panie, któż uwierzył naszemu głoszeniu?

(Iz 53:1–6) 1 Któż uwierzył naszemu głoszeniu, a komu jest objawione ramię PANA? 2 Wyrósł bowiem przed nim jak latorośl i jak korzeń z suchej ziemi. (…) 3 Wzgardzony i odrzucony przez ludzi; mąż boleści i doświadczony cierpieniem. (…) 5 Lecz on był zraniony za nasze występki, starty za nasze nieprawości. Kara dla naszego pokoju była na nim, a jego ranami zostaliśmy uzdrowieni. 6 Wszyscy jak owce zbłądziliśmy, każdy z nas zboczył na swą drogę, a PAN włożył na niego nieprawość nas wszystkich.

Poza tym, Apostoła Pawła martwiła nie tylko niewiara wielu, ale też fakt, że ci, którzy już uwierzyli w ewangelię łaski Bożej, zaczęli dość szybko tolerować (i akceptować) jakąś inną ewangelię:

(2 Kor 11:3–4) 3 Lecz boję się, by czasem, tak jak wąż swoją przebiegłością oszukał Ewę, tak też wasze umysły nie zostały skażone i nie odstąpiły od prostoty, która jest w Chrystusie. 4 Gdyby bowiem przyszedł ktoś i głosił innego Jezusa, którego my nie głosiliśmy, albo gdybyście przyjęli innego ducha, którego nie otrzymaliście, albo inną ewangelię [gr. euangelion heteron], której nie przyjęliście, znosilibyście go z łatwością.

Pawła niepokoiło także to, że już za jego życia pojawili się jacyś ludzie, którzy przekręcali ewangelię albo w ogóle głosili jakąś inną dobrą nowinę, próbując odwieść chrześcijan od prawdy i prostoty prawdziwej ewangelii:

(Ga 1:6–9) 6 Dziwię się, że tak szybko dajecie się odwieść od tego, który was powołał ku łasce Chrystusa, do innej ewangelii [gr. heteron euangelion]; 7 Która nie jest inną; są tylko pewni ludzie, którzy was niepokoją i chcą wypaczyć ewangelię Chrystusa. 8 Lecz choćbyśmy nawet my albo anioł z nieba głosił wam ewangelię inną od tej, którą wam głosiliśmy, niech będzie przeklęty. 9 Jak powiedzieliśmy przedtem, tak i teraz znowu mówię: Gdyby wam ktoś głosił ewangelię inną od tej, którą przyjęliście, niech będzie przeklęty.

Zauważ też, szanowny czytelniku, jak ostra jest w tym miejscu wypowiedź Pawła: „Gdyby wam ktoś głosił ewangelię inną od tej, którą przyjęliście, niech będzie przeklęty” — i powtórzył to dwa razy! Wniosek? Jeśli ktokolwiek głosi inną ewangelię od tej, którą głosił Paweł, i której treść (można by powiedzieć: „esencja”) została zapisana w 15 rozdziale Pierwszego Listu do Koryntian — niech będzie przeklęty. Jeśli ktoś twierdzi, że głosi ewangelię Chrystusa, ale przekręca słowa zapisane przez Pawła, albo cokolwiek do nich dodaje, lub też odejmuje — niech będzie przeklęty. Jeżeli ktoś przyjdzie do Ciebie twierdząc, że głosi Ci ewangelię, sprawdź czy mówi prawdę. Sięgnij do Biblii i porównaj jego słowa ze Słowem Bożym, i nie daj się oszukać.


(część 5 tutaj)

• Ilustracja pochodzi z: The Illuminated Bible, containing the Old and New Testaments, translated out of the original tongues, and with the former translations diligently compared and revised . . . embellished with sixteen hundred historical engravings by J. A. Adams, more than fourteen hundred of which of which are from original designs by J. G. Chapman. New-York, Harper & Brothers, Publishers, 82 Cliff-Street, 1846.
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.

W liście do Galacjan Paweł napisał, że Pismo wcześniej ogłosiło Abrahamowi ewangelię. Czyżby patriarsze Abrahamowi zostało objawione, że Mesjasz umrze za grzechy ludzi, że zostanie pogrzebany i zmartwychwstanie trzeciego dnia? A może chodziło o jakąś inną dobrą nowinę? (o znaczeniu słowa „ewangelia” czytaj tutaj)

Otóż Paweł wyjaśnia, że nowina ta brzmiała „W tobie będą błogosławione wszystkie narody”:

(Ga 3:8) A Pismo, które przewidziało, że Bóg z wiary będzie usprawiedliwiał pogan, wcześniej ogłosiło ewangelię [gr. proeuangelisato] Abrahamowi: W tobie będą błogosławione wszystkie narody.

Jednak odpowiedź na postawione wyżej pytanie nie jest tak prosta, jak mogłoby się na pierwszy rzut oka wydawać. W jakich okolicznościach Abraham usłyszał tę dobrą nowinę po raz pierwszy? Kiedy miał 100 lat, a jego żona Sara — 90, i oboje już nie spodziewali się dziecka:

(Rdz 18:1-18) 1 Potem PAN ukazał mu się [Abrahamowi] na równinie Mamre, (…) 10 Wtedy powiedział PAN: Na pewno wrócę do ciebie za rok o tej porze, a oto twoja żona Sara będzie miała syna. (…) 11 Abraham i Sara byli starzy, w podeszłym wieku. I przestało już u Sary bywać według zwyczaju kobiet. (…) 14 Czy jakakolwiek rzecz jest za trudna dla PANA? W przyszłym roku o tej porze wrócę do ciebie, a Sara będzie miała syna. (…) 17 Wtedy PAN powiedział: (…) 18 Przecież Abraham na pewno rozmnoży się w lud wielki i możny, a w nim będą błogosławione wszystkie narody ziemi.

Po raz drugi obietnica ta została Abrahamowi powtórzona w dniu, w którym na polecenie Boga zamierzał ofiarować na ołtarzu swojego syna Izaaka — tego zapowiedzianego w rozdziale 18 Księgi Rodzaju (wyróżnienia moje). Ten „epizod” z życia Abrahama jest bardzo istotny, dlatego zacytuję go prawie w całości (wyróżnienia w cytowanych wersetach moje):

(Rdz 22:2–18) 2 I Bóg powiedział: Weź teraz swego syna, twego jedynego, którego miłujesz, Izaaka, idź do ziemi Moria i tam złóż go na ofiarę całopalną na jednej górze, o której ci powiem. 3 Abraham wstał więc wcześnie rano, osiodłał swego osła i wziął ze sobą dwóch służących i swego syna Izaaka, narąbał drew na ofiarę całopalną, wstał i poszedł na miejsce, o którym mu Bóg powiedział. (…) 5 Wtedy Abraham powiedział do swoich służących: Zostańcie tu z osłem, a ja i chłopiec pójdziemy tam, oddamy cześć Bogu i wrócimy do was. (…) 7 I Izaak powiedział do swego ojca Abrahama: (…) Oto ogień i drwa, a gdzie jest baranek na ofiarę całopalną? 8 Abraham odpowiedział: Bóg sobie upatrzy baranka na ofiarę całopalną, mój synu. I szli obaj razem. (…) 10 Potem Abraham wyciągnął rękę i wziął nóż, aby zabić swego syna. 11 Lecz Anioł PANA zawołał do niego z nieba: Abrahamie, Abrahamie! (…). 12 Anioł powiedział: Nie podnoś ręki na chłopca i nic mu nie czyń, bo teraz wiem, że boisz się Boga i nie odmówiłeś mi swego jedynego syna. 13 A Abraham podniósł swe oczy i spojrzał, a oto za nim baran zaplątał się rogami w zaroślach. Abraham poszedł więc i wziął barana, i złożył go na ofiarę całopalną zamiast swego syna. 14 I Abraham nadał temu miejscu nazwę: PAN upatrzy. Dlatego po dziś dzień mówią: Na górze PANA będzie upatrzony. 15 Wtedy Anioł PANA ponownie zawołał z nieba na Abrahama: 16 Przysiągłem na siebie samego, mówi PAN: Ponieważ to uczyniłeś i nie odmówiłeś mi swego syna, twego jedynego; 17 Błogosławiąc, będę ci błogosławić, a rozmnażając, rozmnożę twoje potomstwo jak gwiazdy na niebie i jak piasek na brzegu morza; a twoje potomstwo odziedziczy bramy swoich nieprzyjaciół. 18 I w twoim potomstwie [hebr. wezar’akha, liczba pojedyncza] będą błogosławione wszystkie narody ziemi, dlatego że posłuchałeś mojego głosu.

(Gen 22:14-18 KJV 1900) 14 And Abraham called the name of that place Jehovah-jireh: as it is said to this day, In the mount of the Lord it shall be seen. (…) 18 And in thy seed [hebr. wezar’akha, l.poj.] shall all the nations of the earth be blessed; (…)

W kolejnych wersetach trzeciego rozdziału listu do Galacjan Paweł tłumaczył o jakie obiecane błogosławieństwa i o jakiego potomka Abrahama chodziło:

(Ga 3:16) Otóż Abrahamowi i jego potomkowi zostały dane obietnice. Nie mówi: I jego potomkom, jak o wielu, ale jak o jednym: I twemu potomkowi, którym jest Chrystus.

i podsumowuje:

(Gal 3:29) A jeśli należycie do Chrystusa, to jesteście potomstwem [w języku greckim l.poj.] Abrahama, a zgodnie z obietnicą — dziedzicami.

(Gal 3:29 KJV 1900) And if ye be Christ’s, then are ye Abraham’s seed [l.poj.], and heirs according to the promise.

Tak więc mamy tu obietnicę, która co prawda bezpośrednio dotyczyła Izaaka, że wszystkie narody ziemi będą błogosławione, tyle że Izaak w przytoczonym kontekście jest typem (wskazuje na) Chrystusa — nie ma co do tego żadnych wątpliwości. I obietnica ta związana była z wiarą, sprawiedliwością i usprawiedliwieniem. A zatem obietnica w wymiarze duchowym mówiła według Pawła o tym, że poganie którzy uwierzą tak jak Abraham uwierzył, będą usprawiedliwieni. A w wymiarze ziemskim — że będą współdziedzicami ziemi, która została obiecana potomkom Abrahama, Izaaka i Jakuba.

Zauważ, że w historii o ofiarowaniu Izaaka pojawia się góra Pana, baranek, ofiara i nadzieja na zmartwychwstanie. Czyżby jednak Abraham poznał ewangelię łaski Bożej w takiej postaci, jak głosił ją prawie dwa tysiące lat później Paweł? Nie, bo wtedy cały naród Izraela czekałby przez stulecia na Mesjasza, który zostanie zabity jako ofiara dla Boga, po czym zmartwychwstanie:

Genesis 18:19 Znam go [Abrahama] bowiem i wiem, że będzie nakazywał swoim synom i swemu domowi po sobie, aby strzegli drogi PANA oraz czynili sprawiedliwość i sąd (…)

A wiadomo, że tak nie było (zobacz drugą część artykułu). Z drugiej strony wydaje się, że całą przytoczoną wyżej historię z 22 rozdziału Księgi Rodzaju sam Pan Jezus ujął w ten sposób:

John 8:56 Abraham, wasz ojciec, z radością pragnął ujrzeć mój dzień. I ujrzał, i radował się.

Abraham ujrzał dzień Chrystusa w typach* i zapowiedziach. Uradował się, że zamiast swojego syna złożył ostatecznie w ofierze baranka, którego „przygotował” sam Bóg. Ale — jak wynika z Listu do Hebrajczyków — nawet, gdyby Abraham nie został w ostatniej chwili powstrzymany od zabicia Izaaka, nie zawahałby się, bo wierzył, że Bóg może go wskrzesić z martwych:

(Hbr 11:17–19) 17 Przez wiarę Abraham, wystawiony na próbę, ofiarował Izaaka. On, który otrzymał obietnicę [w jęz. gr. l.mnoga], złożył w ofierze jednorodzonego syna; (…) 19 Uważał, że Bóg może nawet wskrzesić z martwych, skąd go też otrzymał na podobieństwo zmartwychwstania.

(Heb 11:17–19 KJV 1900) 17 By faith Abraham, when he was tried, offered up Isaac: and he that had received the promises [l.mn.] offered up his only begotten son, (…) 19 Accounting that God was able to raise him up, even from the dead; from whence also he received him in a figure.

* „Typ” to w teologii biblijnej starotestamentowa zapowiedź wydarzeń, które miały/mają nastąpić później, w czasach Nowego Testamentu. Zapowiedź ta jest przedstawiona w wydarzeniach i osobach opisanych w Starym Testamencie. Czasem zapowiedź taka jest na tyle subtelna, że można ją dostrzec dopiero wtedy, gdy zapowiadana „rzecz” się wydarzy.

Postscriptum

Historia opowiedziana w 22 rozdziale Księgi Rodzaju jest niezwykle bogata w symbole i aluzje do wielu różnych miejsc w Biblii. Zachęcam Cię, szanowny czytelniku, do samodzielnego ich odszukania. Możesz zacząć od Drugiej Księgi Kronik:

(2 Krn 3:1) Wtedy Salomon zaczął budować dom PANA w Jerozolimie na górze Moria, (…)

(część 4 tutaj)

• Ilustracja pochodzi z: The Illuminated Bible, containing the Old and New Testaments, translated out of the original tongues, and with the former translations diligently compared and revised . . . embellished with sixteen hundred historical engravings by J. A. Adams, more than fourteen hundred of which of which are from original designs by J. G. Chapman. New-York, Harper & Brothers, Publishers, 82 Cliff-Street, 1846.
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Cytaty oznaczone (KJV 1900) pochodzą z The Holy Bible: King James Version. (2009). (Electronic Edition of the 1900 Authorized Version). Bellingham, WA: Logos Research Systems, Inc.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG i KJV tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.