Często można spotkać się z twierdzeniem, że historia wieży Babel pokazuje Boga karzącego ludzi za to, że kierując się pychą, postanowili wznieść wieżę sięgającą samego nieba, żeby przez to pokazać, iż są równi Bogu. Niektórzy nawet uważają, że Bóg obawiał się, że ludzie wspólnymi siłami będą mogli zrobić, co tylko zechcą. I dlatego, aby im to uniemożliwić, pomieszał im język i udaremnił budowę wieży. Czy jednak tekst Biblii daje jakiekolwiek podstawy do takiej interpretacji?

W 11 rozdziale Księgi Rodzaju czytamy, że kiedy ludzie dotarli do wielkiej równiny między dwiema rzekami, postanowili zbudować miasto, wybudować bardzo wysoką wieżę i uczynić się sławnymi po to, żeby się „nie rozproszyli po powierzchni całej ziemi” (zob. pierwszą część tego artykułu). Wszyscy chcieli zamieszkać razem w jednej, zbudowanej z cegły i smoły, zatłoczonej metropolii, ale za to z okazałą i widoczną z daleka wieżą. I w ten sposób jawnie przeciwstawili się poleceniu Boga, które otrzymała rodzina Noego po potopie, aby ludzie wypełnili swoim potomstwem ziemię:

(Rdz 9:1—7) 1 I Bóg błogosławił Noego i jego synów, i powiedział im: Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, i napełniajcie ziemię. (...) 7 Wy zaś bądźcie płodni i rozmnażajcie się; rozradzajcie się na ziemi i rozmnażajcie się na niej.

Z dalszej części 11 rozdziału dowiadujemy się, że Bóg postanowił sprawdzić „osobiście” co dzieje się na równinie w Szinear (wyróżnienia w cytowanych wersetach moje):

(Rdz 11:5) A PAN zstąpił, aby zobaczyć miasto i wieżę, które synowie ludzcy budowali.

(Gen 11:5 KJV 1900) And the Lord came down to see the city and the tower, which the children of men builded.

Oczywiście nie musiał zstępować na ziemię, bo ze swojej siedziby widzi wszystko bardzo dokładnie:

(Ps 33:13–15) 13 PAN patrzy z nieba, widzi wszystkich synów ludzkich. 14 Z miejsca, w którym przebywa, spogląda na wszystkich mieszkańców ziemi. 15 Ukształtował serce każdego z nich, przygląda się wszystkim ich czynom.

Jednak Bóg postanowił przyjrzeć się „z bliska” przedsięwzięciu ludzi. W większości komentarzy przeczytamy, że zdanie „A PAN zstąpił, aby zobaczyć miasto i wieżę” to tylko taka metafora czy też antropomorfizm. Ale jeśli porówna się ten opis z opowieścią z 18 rozdziału Księgi Rodzaju o wizycie Boga u Abrahama:

(Rdz 18:1–2, 20–22, 33) 1 Potem PAN ukazał mu się na równinie Mamre, a on [Abraham — red.] siedział u wejścia do swego namiotu w najgorętszej porze dnia. 2 I podniósł swe oczy, i zobaczył, że naprzeciwko niego stanęli trzej mężczyźni. Gdy ich ujrzał, pobiegł od wejścia do namiotu na ich spotkanie i skłonił się do ziemi. (…) 20 Potem PAN powiedział: Ponieważ okrzyk Sodomy i Gomory jest wielki i ich grzech jest bardzo ciężki; 21 Zstąpię teraz i zobaczę, czy postępują według tego okrzyku, który doszedł do mnie. A jeśli nie, dowiem się. 22 Wtedy ci mężczyźni [aniołowie — red.] odwrócili wzrok i poszli stamtąd do Sodomy, ale Abraham jeszcze stał przed PANEM. (…) 33 Gdy PAN skończył rozmowę z Abrahamem, odszedł. Abraham zaś wrócił do siebie.

to można przypuszczać, że w krainie Szinear Bóg uczynił podobnie — w towarzystwie aniołów wmieszał się w tłum budowniczych, żeby się przekonać „naocznie” jak się rzeczy mają. Być może tak było, tekst biblijny oczywiście tego wprost nie mówi.

Po tej „osobistej inspekcji” Bóg wydał osąd o tym, co zobaczył:

(Rdz 11:6) I PAN powiedział: Oto lud jest jeden i wszyscy mają jeden język, a jest to dopiero początek ich dzieła. Teraz nic nie powstrzyma ich od wykonania tego [wszystkiego — hebr. słowo khol pominięte w tłumaczeniu], co zamierzają uczynić.

(Gen 11:6 KJV 1900) And the Lord said, Behold, the people is one, and they have all one language; and this they begin to do: and now nothing will be restrained from them, which they have imagined to do.

Co było złego w tym, że ludzie będą w stanie osiągnąć zamierzone cele? Otóż złe były właśnie te cele: pragnienia, zamierzenia i wytwory ich wyobraźni (w KJV: imagination). Bóg zresztą wiedział o tym już od bardzo dawna:

(Rdz 6:5) A gdy PAN widział, że wielka jest niegodziwość ludzi na ziemi i wszystkie zamysły i myśli ich serca były tylko złe po wszystkie dni;

(Gen 6:5 KJV 1900) And God saw that the wickedness of man was great in the earth, and that every imagination of the thoughts of his heart was only evil continually.

(Rdz 8:21) (…) i PAN powiedział w swoim sercu: Nie będę więcej przeklinał ziemi z powodu człowieka, bo myśl serca człowieka jest zła od jego młodości. (…)

(Gen 8:21 KJV 1900) (…) and the Lord said in his heart, I will not again curse the ground any more for man’s sake; for the imagination of man’s heart is evil from his youth; (…)

Gdyby ludziom udało się te zamierzenia bez przeszkód realizować, doprowadziłoby to bardzo szybko do jeszcze większego zła, absurdalnej wiary w nieskończone możliwości (samo)rozwoju i potęgę zjednoczonej ludzkości, ślepej pychy, a w końcu całkowitego zapomnienia o prawdziwym Bogu i zwrócenia się w stronę totalnego bałwochwalstwa, o czym wspominał Salomon (w X wieku przed Chrystusem), pisząc ogólnie o człowieku:

(Koh 7:29) Oto to tylko odkryłem: Bóg stworzył człowieka prawego, ale oni szukali rozlicznych wymysłów.

(Eccl 7:29 KJV 1900) Lo, this only have I found, that God hath made man upright; but they have sought out many inventions.

i o czym, 1000 lat później, mówił Paweł w swoim liście do Rzymian, pisząc o poganach:

(Rz 1:21–23) 21 Dlatego że poznawszy Boga, nie chwalili go jako Boga ani mu nie dziękowali, lecz znikczemnieli w swoich myślach i zaćmiło się ich bezrozumne serce. 22 Podając się za mądrych, zgłupieli; 23 I zamienili chwałę niezniszczalnego Boga na podobieństwo obrazu zniszczalnego człowieka, ptaków, czworonożnych zwierząt i gadów.

Mojżesz w Księdze Powtórzonego Prawa przestrzegał Izraelitów, żeby nie zapomnieli — kiedy już osiądą w ziemi obiecanej ich ojcom — kto jest źródłem ich powodzenia:

(Pwt 8:11–18) 11 Strzeż się, byś nie zapomniał PANA, swego Boga, i nie zaniedbał jego przykazań, jego praw i jego nakazów, które ci dziś nakazuję; 12 Aby — gdy najesz się do syta, pobudujesz piękne domy i zamieszkasz w nich; 13 I kiedy twoje bydło i owce rozmnożą się, przybędzie ci srebra i złota oraz wszystko, co będziesz miał, powiększy się; 14 Twoje serce nie uniosło się i abyś nie zapomniał PANA, swego Boga, (…) 17 Abyś nie mówił w swym sercu: Moja moc i siła mojej ręki zdobyły mi to bogactwo; 18 Ale pamiętaj PANA, swego Boga, gdyż to on daje ci siłę do zdobywania bogactwa, (…)

i żeby czasem nie przyszło im do głowy aroganckie zlekceważenie Boga, życie „po swojemu” i oddawanie czci bałwanom:

(Pwt 29:16–19) 16 Wy bowiem wiecie, jak mieszkaliśmy w ziemi Egiptu i jak przechodziliśmy wśród narodów, które minęliśmy; 17 I widzieliście ich obrzydliwości i posągi z drewna i kamienia, ze srebra i złota, które są u nich. 18 Niech nie będzie wśród was mężczyzny ani kobiety, ani rodziny, ani pokolenia, których serce odwróciłoby się dziś od PANA, naszego Boga, by iść i służyć bogom tych narodów i żeby nie było wśród was korzenia wydającego żółć i piołun; 19 Który gdy usłyszy słowa tego przekleństwa, pobłogosławi sobie w sercu, mówiąc: Będę miał pokój, chociaż będę postępował według zdania mego serca, (…)

(Deut 29:19 KJV 1900) And it come to pass, when he heareth the words of this curse, that he bless himself in his heart, saying, I shall have peace, though I walk in the imagination of mine heart, (…)

Wróćmy jednak do wydarzeń w krainie Szinear. Bóg widząc co się dzieje i do czego „zdolny” jest człowiek, postanowił pomieszać ludziom język, co doprowadziło do takiego zamieszania, że ludzie nie potrafiąc się porozumieć, porzucili budowę miasta (przynajmniej na jakiś czas) i rozeszli się w różnych kierunkach po całej ziemi:

(Rdz 11:7–8) 7 Zstąpmy więc i pomieszajmy tam ich język, aby jeden nie zrozumiał języka drugiego. 8 I tak PAN rozproszył ich stamtąd po całej powierzchni ziemi; i przestali budować miasto.

W ten sposób Bóg doprowadził do tego, że ludzie wykonali w końcu polecenie dane Noemu — rozproszyli się i zaczęli zaludniać ziemię. Ale równocześnie przeszkodził im w szybkim pogrążeniu się we własnych złych zamysłach oraz dał im miejsce i czas na zwrócenie się z powrotem do Niego. Wspomniał o tym Paweł, kiedy oburzony widokiem Aten całkowicie oddanych bałwochwalstwu, wygłaszał mowę na Areopagu:

(Dz 17:24–27) 24 Bóg, który stworzył świat i wszystko na nim, ten, który jest Panem nieba i ziemi, nie mieszka w świątyniach zbudowanych ręką. 25 Ani nie jest czczony rękoma ludzkimi tak, jakby czegoś potrzebował, ponieważ sam daje wszystkim życie i oddech, i wszystko. 26 I z jednej krwi uczynił wszystkie narody ludzkie, żeby mieszkały na całej powierzchni ziemi, określiwszy czasy wcześniej wyznaczone i zamierzone granice ich zamieszkania; 27 Żeby szukali Pana, (…)

Bóg zatem raczej wyświadczył ludziom przysługę, niż ich ukarał, przypomniał swoje polecenie i obietnicę, którą dał Noemu, a także błogosławieństwo i przymierze, które jej towarzyszyło oraz znak tego przymierza — tęczę — której widok ludzie postanowili przesłonić wytworem własnych rąk: budynkami, murami miasta i wielką wieżą…

Tę krótką historię o pomieszaniu języka i rozproszeniu ludzi na cały świat Mojżesz podsumował stwierdzeniem:

(Rdz 11:9) Dlatego nazwano je Babel [hebr. bavel], bo tam PAN pomieszał [hebr. balal] język całej ziemi. I stamtąd PAN rozproszył ich po całej powierzchni ziemi.

Zauważ, że „Babel” to nie nazwa wieży, ale miejsca/miasta, w którym ją zbudowano. Dlatego też tytuł tego artykułu brzmi: „Wieża (w) Babel”. Samo słowo „Babel”, według słowników, pochodzi od hebr. „blbl” i oznacza „pomieszanie”. Zdaniem niektórych rabinów jest złożeniem „ba+bel”, co dosłownie miałoby znaczyć „przyszło pomieszanie”. Natomiast według późniejszych mieszkańców Babilonu, jest to złożenie „bab+il” i oznacza „bramę boga”. W Biblii hebrajskie słowo „bavel” jest przetłumaczone jako Babel tylko dwa razy — w 10 i 11 rozdziale Księgi Wyjścia. W pozostałych miejscach starego Testamentu zostało ono przetłumaczone na Babilon (257 razy) lub Babilończycy (dosłownie: synowie Babilonu, 3 razy).

Babilon znika z kart biblijnej historii na wiele stuleci i powraca jako złowieszcza potęga polityczna, militarna i religijna dopiero w Drugiej Księdze Królewskiej (czyli, chronologicznie rzecz ujmując, na przełomie VIII i VII wieku przed Chrystusem):

(2 Krl 17:31) 24 Potem król Asyrii sprowadził ludzi z Babilonu, z Kuta, z Awwa i z Chamat, i z Sefarwaim i osiedlił ich w miastach Samarii zamiast synów Izraela. Oni zaś posiedli Samarię i mieszkali w jej miastach. (…) 29 Jednakże każdy naród czynił sobie własnych bogów i stawiał ich w domach wyżyn, (…) 30 Babilończycy zrobili Sukkot-Benota, a ludzie z Kuta zrobili Nergala, a ludzie z Chamat zrobili Aszimę. 31 Awwici zrobili Nibchaza i Tartaka, a Sefarwaici palili swoje dzieci w ogniu dla Adrameleka i Anameleka, bogów Sefarwaim.

(2 Krl 20:16–18) 16 (…) Izajasz powiedział do Ezechiasza [króla Judy — red.]: Słuchaj słowa PANA. 17 Oto przyjdą dni, kiedy wszystko, co jest w twoim domu i co zgromadzili twoi ojcowie aż do tego dnia, zostanie zabrane do Babilonu. Nic nie pozostanie, mówi PAN. 18 Z twoich synów, którzy będą pochodzić od ciebie i których spłodzisz, zabiorą niektórych i będą eunuchami w pałacu króla Babilonu.

Nieco więcej o dalszych wydarzeniach związanych z wojnami Żydów z Babilonem możesz poczytać tutaj.

Nowym Testamencie Babilon jest wspomniany 19 razy, z czego 18 razy w Objawieniu świętego Jana. Co ciekawe, jedna światowa, bałwochwalcza religia i jeden światowy system ekonomiczny ostatnich lat przed powrotem Chrystusa są nazwane właśnie Babilon (więcej o Babilonie w Apokalipsie tutaj).

Postscriptum

A co stało się z wieżą w Babel? Biblia mówi, że ludzie porzucili (dalszą) budowę miasta, ale o porzuceniu budowy wieży nie wspomina (por. werset 8 wyżej). Tymczasem gramatyka zdania i czas* użyty w wersecie 5 do czasownika tłumaczonego na polski jako „budowali” (hebr. banu) sugeruje, że wieża była ukończona.** Wygląda więc na to, że po prostu została porzucona. Jest prawdopodobne, że ogromny ziggurat — Wieża Belusa (czy też Zeusa Bala, zwana również Etemenanki - co znaczy ‘Dom Fundamentu Ziemi i Nieba’) — ze świątynią na szczycie, o którym pisał Herodot (w V wieku przed Chrystusem), był „odrestaurowaną” przez Nabopolassara i Nabuchodonozora (na przełomie VII i VI w.) starodawną wieżą z Babel, ale nie sposób tego dowieść. Być może oryginalną budowlę zburzył już Sargon Wielki, prawie 2 tysiąclecia wcześniej…

* Qal, qatal — określa czynność zakończoną.
** Ponadto hebrajskie słowo „asher”, niezależne od liczby, rodzaju i przypadku, można w tym zdaniu przetłumaczyć zarówno w liczbie mnogiej — „które” (czyli miasto i wieżę), jak i w liczbie pojedynczej — „którą” (czyli wieżę).

Szanowni czytelnicy Do lektury kolejnych tekstów zapraszamy na naszą stronę pod adresem: jan1248.pl. Materiały, które znajdują się już na tym blogu, są dostępne również na nowej stronie, w dziale Artykuły.

• Ilustracja pochodzi z: The Illuminated Bible, containing the Old and New Testaments, translated out of the original tongues, and with the former translations diligently compared and revised . . . embellished with sixteen hundred historical engravings by J. A. Adams, more than fourteen hundred of which of which are from original designs by J. G. Chapman. New-York, Harper & Brothers, Publishers, 82 Cliff-Street, 1846.
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Cytaty oznaczone (KJV 1900) pochodzą z The Holy Bible: King James Version. (2009). (Electronic Edition of the 1900 Authorized Version). Bellingham, WA: Logos Research Systems, Inc.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG i KJV tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.

Do poczytania

• Barry, J. D., Bomar, D., Brown, D. R., Klippenstein, R., Mangum, D., Sinclair Wolcott, C., … Widder, W. (Eds.). (2016). In The Lexham Bible Dictionary. Bellingham, WA: Lexham Press.
• Bullinger, E. W. (1898). Figures of speech used in the Bible. London; New York: Eyre & Spottiswoode; E. & J. B. Young & Co.
• Carasik, M. (Ed.). (2018). Genesis: Introduction and Commentary. (M. Carasik, Trans.). Philadelphia: The Jewish Publication Society.
• Freedman, D. N., Herion, G. A., Graf, D. F., Pleins, J. D., & Beck, A. B. (Eds.). (1992). In The Anchor Yale Bible Dictionary. New York: Doubleday.
• Fruchtenbaum, A. G. (2008). Ariel’s Bible commentary: the book of Genesis (1st ed.). San Antonio, TX: Ariel Ministries.
• Gesenius, W., & Robinson, E. (1854). A Hebrew and English lexicon of the Old Testament, including the Biblical Chaldee (5th ed.). Boston: Crocker and Brewster.
• Haines, L., Peisker, A. D., & Hanke, H. A. (1967). Genesis-Deuteronomy (Vol. 1:1). Grand Rapids, MI: William B. Eerdmans Publishing Company.
• Köhler, L., Baumgartner, W., & Stamm, J. J. (2008). Wielki słownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu. T. 1, Słownik hebrajsko-polski (K. Madaj & i inni, Trans. P. Dec Ed.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Vocatio”.
• Köhler, L., Baumgartner, W., & Stamm, J. J. (2008). Wielki słownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu. T. 2, Słownik hebrajsko-polski, słownik aramejsko-polski (K. Madaj & i inni, Trans. P. Dec Ed.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Vocatio”.
• Kutz, K. V., & Josberger, R. L. (2018). Learning Biblical Hebrew: Reading for Comprehension: An Introductory Grammar. Bellingham, WA: Lexham Press.
• M’Clintock, J., & Strong, J. (1891–1894). In Cyclopædia of Biblical, Theological, and Ecclesiastical Literature (Vol. I–X). New York: Harper & Brothers, Publishers.
• Mathews, K. A. (1996). Genesis 1-11:26 (Vol. 1A). Nashville: Broadman & Holman Publishers.
• Orr, J., Nuelsen, J. L., Mullins, E. Y., & Evans, M. O. (Eds.). (1915). In The International Standard Bible Encyclopaedia (Vol. 1–5). Chicago: The Howard-Severance Company.
• Sarna, N. M. (1989). Genesis. Philadelphia: Jewish Publication Society.
• Swanson, J. (1997). Dictionary of Biblical Languages with Semantic Domains : Hebrew (Old Testament) (electronic ed.). Oak Harbor: Logos Research Systems, Inc.
• Waterfield, R. (2008). Herodotus. The Histories. Oxford University Press.
• Zowczak, M. (2013). Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej (wyd. 2). Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

Kiedy przeglądałem różne materiały źródłowe dotyczące historii tzw. „Wieży Babel” — począwszy od bardzo starej literatury rabinicznej po współczesne wielotomowe komentarze do tekstu biblijnego — nie sądziłem, że natknę się na tyle dziwnych pomysłów, domysłów, sugestii oraz interpretacji tego krótkiego fragmentu Biblii. Ale największym zaskoczeniem (w negatywnym sensie) okazały się przypisy w polskich wydaniach Pisma Świętego. Pozwolę sobie zacytować fragmenty kilku z nich:

„Folklorystyczne to opowiadanie ma wyjaśnić przyczynę różnorodności narodów i języków. Oto ludzkość po potopie oddala się coraz bardziej od Boga, dążąc do przekroczenia granic jej zakreślonych. Gigantyczna budowla jest ucieleśnieniem tych niezdrowych dążeń. (…). Karą za rosnącą pychę jest rosnące nieporozumienie między narodami. (…)”

„Czy wyrażenie jedna mowa stoi w sprzeczności z tablicą narodów (rozdz. 10), która suponuje istnienie wielu narzeczy i odrębnych języków? Tylko w przypadku, gdyby Autor myślał o całym znanym mu świecie. Jednakże wyrażenie: cała ziemia może się też odnosić jedynie do pewnego terytorium, na którym niegdyś — zgodnie ze starożytną tradycją — ludzie mówili jednym językiem. (…) Ponieważ przy tym zamierzają oni utwierdzić kult obcych bóstw, a nie Jahwe — Stwórcy świata (wynika to ze słowa Babel w w. 9; (…)”

„jednym językiem – może to być aluzja do polityki któregoś z ówczesnych imperiów, które w celu konsolidacji państwa próbowało narzucić podległym sobie ludom własny język. wypalajmy – technologia wypalania cegieł pojawiała się pod koniec IV w. przed Chr. (…) Autor biblijny w celu przekazania orędzia Boga konstruuje swoją opowieść prawdopodobnie na podstawie pewnych wydarzeń historycznych. (…)”

Nie podaję, z których wydań pochodzą te „wyjaśnienia”. Nie będę tutaj dyskutował z ich autorami ani też ich poprawiał. Chociaż pozwolę sobie sprostować jeden rażący błąd — wypalana cegła jest znana ludzkości od około 6 tysięcy lat.*

Za każdym razem kiedy czytam komentarze podobne do cytowanych wyżej (czyli: każde wyjaśnienie jest dobre, aby tylko podważało Słowo Boże), przypomina mi się wypowiedź Jezusa z Ewangelii według Jana:

(J 5:46–47) 46 Bo gdybyście wierzyli Mojżeszowi, wierzylibyście i mnie, gdyż on pisał o mnie. 47 Jeśli jednak nie wierzycie jego pismom, jakże uwierzycie moim słowom?

Zostawmy więc te banialuki uczonych doktorów, dla których tekst Biblii jest tylko zbiorem starożytnych, uszkodzonych i pełnych błędów manuskryptów, bez dalszego komentarza i zobaczmy co Mojżesz zapisał w 11 rozdziale Księgi Rodzaju:

(Rdz 11:1–9) 1 Na całej ziemi był jeden język i jedna mowa. 2 A gdy wędrowali od wschodu, znaleźli równinę w ziemi Szinear i tam mieszkali. 3 I mówili jeden do drugiego: Chodźcie, zróbmy cegły i wypalmy je w ogniu; i mieli cegłę zamiast kamienia, a smołę zamiast zaprawy. 4 Potem powiedzieli: Chodźcie, zbudujmy sobie miasto i wieżę, której szczyt sięgałby do nieba, i uczyńmy sobie imię, abyśmy się nie rozproszyli po powierzchni całej ziemi. 5 A PAN zstąpił, aby zobaczyć miasto i wieżę, które synowie ludzcy budowali. 6 I PAN powiedział: Oto lud jest jeden i wszyscy mają jeden język, a jest to dopiero początek ich dzieła. Teraz nic nie powstrzyma ich od wykonania tego, co zamierzają uczynić. 7 Zstąpmy więc i pomieszajmy tam ich język, aby jeden nie zrozumiał języka drugiego. 8 I tak PAN rozproszył ich stamtąd po całej powierzchni ziemi; i przestali budować miasto. 9 Dlatego nazwano je Babel, bo tam PAN pomieszał język całej ziemi. I stamtąd PAN rozproszył ich po całej powierzchni ziemi.

Zwrot „cała ziemia” (hebr. khol-ha’arets), który znajdziemy w 142 wersetach Starego Testamentu, ma różne znaczenia: dosłowne (np. Rdz 1:26,29), przenośne (np. 1 Sam 14,25), czasem dotyczy terytorium (np. Joz 11:16,23), a czasem gruntu (np. Sdz 6:37—40). W zacytowanym wyżej rozdziale, podobnie jak w wielu innych miejscach, „cała ziemia” oznacza wszystkich mieszkańców ziemi. Taka figura stylistyczna nazywa się metonimia (a po polsku: zamiennia)**. Nie ma co do tego wątpliwości, ponieważ dokładniej przetłumaczony werset ten brzmi „I była cała ziemia jednego języka i jednej mowy”***. Identyczne znaczenie ma ten zwrot chociażby w Pierwszej Księdze Królewskiej:

(1 Krl 10:24) I cała ziemia pragnęła zobaczyć Salomona, aby słuchać jego mądrości, którą Bóg włożył w jego serce.

Zatem pierwszy wiersz 11 rozdziału informuje, że chodzi o wszystkich ludzi bez ograniczenia do jakiegoś tylko terytorium — zresztą gdyby autor sugerował ograniczony terytorialnie zasięg, przedstawione w tym rozdziale wydarzenia nie miałyby większego sensu. Z kolei w wersetach 4 i 8 zwrot „cała ziemia” oczywiście ma znaczenie dosłowne. Natomiast w wersecie 9 zwrot ten występuje dwa razy: za pierwszym razem dotyczy ludzi, a za drugim ma znaczenie dosłowne. Wystarczy uważnie czytać ze zrozumieniem, prawda?

W zwrocie „jeden język” (hebr. saphah echath) słowo przetłumaczone tutaj jako język oznacza dosłownie ‘wargi’ (albo ‘brzeg’), natomiast — „jedna mowa” (hebr. devarim achadim) to dosłownie ‘jedne słowa’. Można zatem powiedzieć, że wszyscy ludzie w ten sam sposób formowali dźwięki i mieli ten sam zasób słów.


Równina w kraju Szinear to najprawdopodobniej terytorium położone w obecnym Iraku, na południe od Bagdadu, pomiędzy rzekami Eufrat i Tygrys. Przypuszczalnie nazwa Szinear oznacza Kraj Dwóch Rzek. Kraina ta nie posiada kamienia w ilości pozwalającej na konstrukcję dużych budowli czy miast, natomiast bogata jest w materiał do wyrobu cegieł oraz naturalne pokłady płynnej smoły ziemnej. Ludzie dysponując trwałym i dającym ogromne możliwości budowlane materiałem (nie zapominaj, że cegłę stosuje się do dziś, a ogromne zamki i strzeliste katedry były budowane właśnie z cegły) postanowili zrobić trzy rzeczy: zbudować miasto, zbudować wieżę i „uczynić sobie imię”.

Przede wszystkim, to nie miało być pierwsze miasto w historii ludzkości, bo przecież pierwsze miasto — prawie dwa tysiąclecia wcześniej — zbudował Kain i nadał mu nazwę Henoch (w oryginalnym brzmieniu hebrajskim: chanokh):

(Rdz 4:17) I Kain obcował ze swoją żoną, a ona poczęła i urodziła Henocha. Zbudował też miasto i nazwał je imieniem swego syna — Henoch.

Po drugie, wieża której szczyt „sięgałby nieba” (hebr. vashshamayim) w zamierzeniu miała być po prostu bardzo wysoka, tak że patrząc z dołu miałoby się wrażenie, że jej wierzchołek jest „gdzieś w niebie” — dziś mówimy na takie budynki drapacze chmur. To hebrajskie sformułowanie znajdziemy jeszcze w 40 innych wersetach Starego Testamentu. Dotyczy ono rzeczy, które są bardzo wysokie lub znajdują się bardzo wysoko (w atmosferze, a nawet ponad nią) lub też miejsce, gdzie mieszka Bóg (tak jest np. w Ps 2:4). Kolejny raz w tekście Biblii to samo sformułowanie — tym razem przetłumaczone „na niebie” — znajdziemy wśród Dziesięciu Przykazań, a dokładnie mówiąc w przykazaniu drugim:

(Wj 20:4–5) 4 Nie będziesz czynił sobie żadnego rzeźbionego posągu ani żadnej podobizny czegokolwiek, co jest w górze na niebie [hebr. bashshamayim], co jest nisko na ziemi ani co jest w wodach pod ziemią. 5 Nie będziesz oddawał im pokłonu ani nie będziesz im służył, (…)

i po raz kolejny w Księdze Powtórzonego Prawa:

(Pwt 1:28) (…) Nasi bracia napełnili nasze serca strachem, gdy mówili: Ten lud jest wyższy i roślejszy od nas, miasta są wielkie i obwarowane aż do nieba [hebr. bashshamayim], (…)

Sformułowanie „wieża której szczyt sięgałby nieba” to klasyczna językowa hiperbola**** i nie ma potrzeby doszukiwać się tu jakichkolwiek metafor, sugerujących że ludzie chcieli wybudować wieżę tak wysoką, aby dostać się za jej pomocą do nieba, tj. do siedziby samego Boga. Przecież ówcześni ludzie nie byli głupcami, przywędrowali z Gór Ararat (gdzie wylądowała arka po potopie), których najwyższy szczyt przekracza 5000 metrów n.p.m. Niewątpliwie zdawali sobie sprawę, że i z takiej wysokości „do nieba” się fizycznie nie dostaną. A nawet gdyby wpadli na tak naiwny pomysł, żeby za pomocą wysokiej wieży zdobyć niebo, raczej wróciliby w góry i tam rozpoczęli budowę.

I jeszcze jedno — kiedy Jakubowi śniła się drabina, której „szczyt sięgał nieba”, i która rzeczywiście (we śnie) łączyła ziemię z niebem, w języku hebrajskim mamy inne sformułowanie: maggia’ hashshamaymah. Dosłownie — nie wnikając w szczegóły gramatyczne — brzmi właśnie tak, jak mamy w przekładzie tego wersetu:

(Rdz 28:12) I śniło mu się, że na ziemi stała drabina, a jej szczyt sięgał [hebr. maggia’] nieba. A oto aniołowie Boży wstępowali i zstępowali po niej.

Zauważ, że w opisie wieży, którą postanowili zbudować ludzie w Szinear, słowo sięgałby jest zapisane kursywą, więc słowa tego w oryginalnym tekście hebrajskim nie ma, natomiast przy „drabinie Jakubowej” czasownik „sięgać” w oryginale jest.

Dodam jeszcze, że odnalezione na terenie Babilonu starodawne „wieże” (zwane zigguratami) były ogromnymi budowlami o kształcie schodkowych, stosunkowo smukłych piramid o kwadratowej podstawie (nie przypominały zatem budowli, które obecnie nazywamy wieżami) i osiągały wysokość 100 metrów.

Po trzecie, ludzie chcieli „uczynić sobie imię”. Czyli co? Czyli sami siebie chcieli uczynić sławnymi.***** Użyte tutaj hebrajskie słowo „shem”, które generalnie tłumaczy się jako ‘imię’, oznacza również sławę bądź reputację. Być może ludzie zamarzyli o sławie, jaką posiadali olbrzymi sprzed potopu:

(Rdz 6:4) A w tych dniach byli na ziemi olbrzymi; nawet i potem, gdy synowie Boży zbliżali się do córek ludzkich, a one rodziły im synów. To są mocarze, którzy od dawna byli sławnymi [hebr. hashshem] mężczyznami.

(Gen 6:4 KJV 1900) There were giants in the earth in those days; and also after that, when the sons of God came in unto the daughters of men, and they bare children to them, the same became mighty men which were of old, men of renown.

A może korzeń tego pragnienia sławy sięgał znacznie, znacznie dalej…

(Ez 28:17) Uniosło się twoje serce z powodu twojej piękności, znieważyłeś swoją mądrość z powodu twojego blasku. (…)

(Iz 14:13–14) 13 Ty bowiem mówiłeś w swoim sercu: Wstąpię do nieba, ponad gwiazdy Boga wywyższę swój tron. Zasiądę na górze zgromadzenia, na krańcach północy; 14 Wzniosę się nad szczyty obłoków, będę równy Najwyższemu.

Jeśli nie wiesz, szanowny czytelniku, o kim to pisali prorocy Ezechiel i Izajasz w zacytowanych wersetach, zajrzyj do Biblii i przeczytaj sam oba te rozdziały.

* Zob. chociażby: brick. The Encyclopædia Britannica. (1911). (11th ed.). London - New York: Encyclopædia Britannica, Inc.; brick and tile. Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite. (2015) Chicago: Encyclopædia Britannica; Holden, J. M., & Geisler, N. L. (2013). The popular handbook of archaeology and the Bible. Eugene, Oregon: Harvest House Publishers.
** Jest to figura stylistyczna polegająca na oznaczeniu przedmiotu za pomocą nazwy oznaczającej inny przedmiot związany z poprzednim stosunkiem przyczyny do skutku, części do całości, zawartości do zawierającego itp. (np. „dobre pióro” zamiast „dobry pisarz”, „cała Warszawa” zamiast „wszyscy mieszkańcy Warszawy”).
*** W ten sposób werset ten jest też przetłumaczony w Biblii Króla Jakuba („And the whole earth was of one language, and of one speech.”) oraz w tłumaczeniu Izaaka Cylkowa („I była cała ziemia mowy jednej i wyrażeń nielicznych.”).
**** Jest to zwrot stylistyczny polegający na zamierzonej przesadzie w opisie przedmiotu lub zjawiska (np. morze krwi, oszalały z gniewu).
***** W języku angielskim istnieje idiom make a name („he made a name for himself with his invention” — dzięki swojemu wynalazkowi stał się sławny).

(część 2 tutaj)

• Ilustracja pochodzi z: The Illuminated Bible, containing the Old and New Testaments, translated out of the original tongues, and with the former translations diligently compared and revised . . . embellished with sixteen hundred historical engravings by J. A. Adams, more than fourteen hundred of which of which are from original designs by J. G. Chapman. New-York, Harper & Brothers, Publishers, 82 Cliff-Street, 1846.
• Opracowanie mapy własne w programie Bible Mapper (Copyright © 2005-2015 by David P. Barrett). Mapę zamieszczam na licencji: Creative Commons BY-NC-SA.
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Cytaty oznaczone (KJV 1900) pochodzą z The Holy Bible: King James Version. (2009). (Electronic Edition of the 1900 Authorized Version). Bellingham, WA: Logos Research Systems, Inc.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG i KJV tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.

Poniżej zamieszczam dodatkowe informacje, które uzupełniają artykuł o królowej niebios (tutaj część 1, część 2 i część 3 tego tekstu).

Postscriptum 1

W Objawieniu Świętego Jana, w rozdziale 12, jest opisany wielki cud (znak) na niebie:

(Ap 12:1) I ukazał się wielki cud na niebie: Kobieta ubrana w słońce i księżyc pod jej nogami, a na jej głowie korona z dwunastu gwiazd.

Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że jest to opis jakiejś kolejnej „królowej niebios” — mamy kobietę na niebie, słońce, księżyc i koronę z gwiazd. Ale nie ma tutaj mowy o jakimkolwiek kulcie, tym bardziej bałwochwalczym, ani o godności królewskiej, która tej kobiecie miałaby się należeć. Nie ma więc ona nic wspólnego z omawianymi wcześniej pogańskimi kultami bogini matki-królowej. Z drugiej strony, owa kobieta nie jest Marią, matką Jezusa Chrystusa, ani też nie reprezentuje Kościoła (w sensie zgromadzenia chrześcijan), jak to często można przeczytać w rozmaitych komentarzach — dalsze wersety tego rozdziału nie pozwalają na takie interpretacje:

(Ap 12:2–17) 2 A była brzemienna i krzyczała w bólach porodowych i w mękach rodzenia. 3 I ukazał się inny cud na niebie: Oto wielki rudy smok mający siedem głów i dziesięć rogów, a na jego głowach siedem koron. 4 A jego ogon wlókł trzecią część gwiazd nieba i zrzucił je na ziemię. I stanął smok przed kobietą, która właśnie miała urodzić, aby gdy tylko urodzi, pożreć jej dziecko. 5 I urodziła syna — mężczyznę, który będzie rządził wszystkimi narodami laską żelazną. I porwane zostało jej dziecko do Boga i do jego tronu; 6 A kobieta uciekła na pustynię, gdzie ma miejsce przygotowane przez Boga, aby ją tam żywiono przez tysiąc dwieście sześćdziesiąt dni. (…) 13 A gdy smok zobaczył, że został zrzucony na ziemię, zaczął prześladować kobietę, która urodziła mężczyznę. 14 I dano kobiecie dwa skrzydła wielkiego orła, aby poleciała na pustynię, na swoje miejsce, gdzie jest żywiona przez czas i czasy, i połowę czasu, z dala od węża. 15 I wyrzucił wąż ze swojej paszczy za kobietą wodę jak rzekę, aby ją rzeka porwała. 16 Lecz ziemia przyszła kobiecie z pomocą i otworzyła ziemia swą gardziel, i pochłonęła rzekę, którą smok wyrzucił ze swojej paszczy. 17 I rozgniewał się smok na kobietę, i odszedł, aby walczyć z resztą jej potomstwa, z tymi, którzy zachowują przykazania Boga i mają świadectwo Jezusa Chrystusa.

Kobieta — cud, który zobaczył Jan na niebie — reprezentuje naród żydowski. Nie ma tutaj miejsca na pełne uzasadnienie tej interpretacji. Pozostawiam Ci, szanowny czytelniku, to zagadnienie do osobistego przestudiowania. Weź do ręki Biblię i porównaj opis z 12 rozdziału Apokalipsy z następującymi fragmentami: Rdz 37:9–10, Oz 2:14–23, Pwt 32:11, Iz 26:17, Iz 54:1–6, Iz 66:7–10, Jr 3:1–14, Mi 4:10, Mi 5:2–3. Wnioski wyciągnij sam.

Postscriptum 2

Jeżeli masz, szanowny czytelniku, wątpliwości co do poprawności tłumaczenia hebrajskiego melekheth hashshamayim (z Księgi Jeremiasza) na królowa niebios w („protestanckiej”) Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej, poniżej podaję jak zostały te słowa przetłumaczone w polskich (i nie tylko) tłumaczeniach Biblii:
- w Biblii Brzeskiej (1563): królowa niebieska
- w Biblii Gdańskiej (1632/1881): królowa niebieska
- w Biblii Jakuba Wujka (1599): królowa niebieska
- w tłumaczeniu Izaaka Cylkowa (1883): królowa nieba
- w Biblii Warszawskiej (tzw. „Brytyjce”, 1975): królowa niebios
- w Biblii Poznańskiej (1975): „królowa niebios” Isztar
- w Biblii Tysiąclecia (1965/2005): królowa nieba
- w literackim przekładzie EIB (2018): królowa niebios
- w Biblii Ekumenicznej (2018): królowa niebios
- w Douay-Rheims Bible (1610): queen of heaven
- w Tanakh (1917): queen of heaven
- w King James Version (1611/1900): queen of heaven
- w International Standard Version (2011): Queen of Heaven
- w Bible Louis Segond (1910): la reine du ciel
- w Biblia Reina Valera (1602/1960): la reina del cielo
- w Rosyjskim Przekładzie Synodalnym (1876/1956): bogini nieba (богини неба)
- w Wulgacie Klementyńskiej (ok. 405/1598): regina caeli
- w Nova Vulgata Bibliorum Sacrorum Editio (1986): regina caeli

Postscriptum 3

Świątynia Artemidy Efeskiej została, przynajmniej częściowo, zniszczona w roku 268 przez Gotów, a ostatecznie „zamknięta” w pierwszej połowie V wieku.

W roku 431, po wymianie listów pomiędzy Cyrylem Aleksandryjskim i Nestoriuszem oraz po kontrowersyjnych obradach tzw. Soboru Efeskiego, biskupi kościoła katolickiego ogłosili, że Maria, matka Jezusa Chrystusa „święta Dziewica jest Bogarodzicą”, czyli Matką (która zrodziła) Boga. Dla uczczenia orzeczenia Soboru w Efezie w Rzymie, na jednym z siedmiu wzgórz zwanym Esquilino, została zbudowana Bazylika Matki Bożej Większej (Basilica Papale Santa Maria Maggiore).

Ponad 1000 lat później, papież Sykstus IV w encyklice Cum Praeexcelsa, z 1476 roku, nazwał Marię „Królową niebios”. Papież Pius IX, w bulli Ineffabilis Deus, z roku 1854, stwierdził, że Pan ustanowił Marię „królową nieba i ziemi, a wyniesiona ponad wszystkie chóry aniołów i zastępy świętych, stojąc po prawicy Jednorodzonego Syna swego Pana naszego Jezusa Chrystusa, najprzemożniej wyprasza wszystko swymi matczynymi błaganiami i czego szuka, znajduje, czyli nigdy nie zawodzi.”

W roku 1954 papież Pius XII, swoją encyklikę Ad Caeli Reginam (Do Niebios Królowej), z 1954 roku, zaczął słowami:

Do Niebios Królowej zasyłał lud chrześcijański korne modły i zbożne pienia już od pierwszych wieków chrześcijaństwa, czy to w chwilach radosnych uniesień, czy zwłaszcza wśród ciężkich udręk światowych i nigdy go nie zawodziła nadzieja pokładana w Matce Boskiego Króla, Jezusa Chrystusa i nigdy w nim wiara nie słabła, że Bogarodzica Dziewica Maryja włada po macierzyńsku całym tu światem, jak w szczęśliwości niebieskiej dzierży koronę królewskiej chwały.

W podsumowaniu rozdziału pierwszego tejże encykliki, o godności Marii w starożytnej tradycji kościoła (katolickiego - red.) i w encyklikach papieskich, można przeczytać:

Z tych oraz przelicznych innych świadectw, przekazanych tradycją, czerpiąc naukę, mianowali teologowie katoliccy Najświętszą Maryję Pannę Królową Wszechrzeczy stworzonych. Królową świata i Panią wszechświata. Także i Najwyżsi Pasterze Kościoła uważali za swój obowiązek zatwierdzić i poprzeć swoją zachętą i czcią pobożność wiernych chrześcijan wobec Niebiańskiej Królowej i Matki.

I dalej:

Tak tedy z pomników starożytnego chrześcijaństwa, z modłów liturgicznych, z wrodzonego wiernym zmysłu pobożności, z dzieł sztuki zebraliśmy głosy, świadczące, że Bogarodzicy Dziewicy przysługuje godność królewska.

W całej encyklice Piusa XII nie jest przywołany ani jeden werset z Biblii na potwierdzenie tych wywodów o specjalnej królewskiej godności Marii, matki Jezusa Chrystusa. Nie można było tego zrobić, bo takich wersetów w tekście Biblii po prostu niema.

Postscriptum 4

Maria, matka Jezusa, jest wspomniana w Nowym Testamencie w 74 wersetach, w sposób bezpośredni i pośredni w sumie 148 razy. W jedynym wersecie, w którym jest równocześnie mowa o oddawaniu czci, Mateusz wyraźnie zaznacza, że mędrcy pokłonili się tylko Jezusowi:

(Mt 2:11) Kiedy weszli do domu, zobaczyli dziecko z Marią, jego matką, i upadłszy, oddali mu pokłon, potem otworzyli swoje skarby i ofiarowali mu dary: złoto, kadzidło i mirrę.

Łukasz zapisał, że sama Maria zapowiedziała jak będą ją nazywać kolejne pokolenia ludzi:

(Łk 1:48) (…) Oto bowiem wszystkie pokolenia będą mnie odtąd nazywać błogosławioną.

Błogosławiona (gr. makarizo) oznacza z greckiego dosłownie „uznana za szczęśliwą” lub „uznana za mającą szczęście”, ale nie „uznana za królową”.

Ostatnia* wzmianka o Marii znajduje się w pierwszym rozdziale Dziejów Apostolskich:

(Dz 1:14) Ci wszyscy trwali jednomyślnie w modlitwie i prośbach razem z kobietami, z Marią, matką Jezusa, i jego braćmi.

Nie znajdziemy w Biblii ani jednej informacji o tym, że ktokolwiek prosił Marię, aby wstawiła się za nim u Syna — ani przed Jego śmiercią, ani po Jego zmartwychwstaniu — ani też, aby ktoś oddawał jej cześć lub też modlił się do niej. O niczym takim nie wspomina również Jan, który otrzymał od samego Jezusa „specjalne” zadanie:

John 19:26–27 26 Gdy więc Jezus zobaczył matkę i ucznia, którego miłował, stojącego obok, powiedział do swojej matki: Kobieto, oto twój syn. 27 Potem powiedział do ucznia: Oto twoja matka. I od tej godziny uczeń ten wziął ją do siebie.

Pod koniec życia Jan otrzymał objawienie Pana Jezusa, który pokazał mu całą przyszłość chrześcijan oraz wydarzenia poprzedzające i towarzyszące powrotowi Chrystusa na ziemię. Jan oglądał wszystko z perspektywy nieba, gdzie widział też tron Boga i to, co się wokół niego działo. Co istotne, obok tronu nie zobaczył Marii, matki Jezusa, ani żadnej „królowej niebios”, ani też jakiejkolwiek innej postaci kobiecej. Wato zauważyć, że słowa matka Jan użył w księdze Apokalipsy tylko jeden raz („matka nierządnic i obrzydliwości ziemi” — Ap 17:5), tak samo jak słowa królowa („[ja, Babilon, wielka nierządnica] zasiadam jak królowa…” — Ap 18:7).

* Nie licząc wersetu z Listu do Galacjan: „Lecz gdy nadeszła pełnia czasu, Bóg posłał swego Syna, zrodzonego z kobiety, zrodzonego pod prawem;” (Ga 4:4)

Szanowni czytelnicy Do lektury kolejnych tekstów zapraszamy na naszą stronę pod adresem: jan1248.pl. Materiały, które znajdują się już na tym blogu, są dostępne również na nowej stronie, w dziale Artykuły.

• Ilustracja pochodzi z: The pictorial history of Palestine, and the Holy Land, including a complete history of the Jews. by John Kitto, London: Charles Knight and Co., 1844.
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.

Do poczytania

• Abramowiczówna, Z. (1965). Słownik grecko-polski. T. 4. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
• Baron, A., & Pietras, H. (2002). Dokumenty soborów powszechnych. Tekst grecki, łaciński, polski. T. 1, Nicea I, Konstantynopol I, Efez, Chalcedon, Konstantynopol II, Konstantynopol III, Nicea II (325-787). Kraków: Wydawnictwo WAM; Księża Jezuici.
• Barry, J. D., Mangum, D., Brown, D. R., Heiser, M. S., Custis, M., Ritzema, E., … Bomar, D. (2012, 2016). Faithlife Study Bible. Bellingham, WA: Lexham Press.
• Barry, J. D., Bomar, D., Brown, D. R., Klippenstein, R., Mangum, D., Sinclair Wolcott, C., … Widder, W. (Eds.). (2016). In The Lexham Bible Dictionary. Bellingham, WA: Lexham Press.
• Barton, B., Comfort, P., Osborne, G., Taylor, L. K., & Veerman, D. (2001). Life Application New Testament Commentary. Wheaton, IL: Tyndale.
• Benko, S. (1993). The virgin goddess. Studies in the pagan and Christian roots of Mariology. Leiden: Brill.
• Black, J. A., & Green, A. (1992). Gods, demons, and symbols of ancient Mesopotamia. An illustrated dictionary. London: Published by British Museum Press for the Trustees of the British Museum.
• Civil, M., Gelb, I. J., Oppenheim, A. L., Reiner, E. (Eds.). (1971). The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago. Vol. 8. Chicago, Illinois: Oriental Institute - J. J. Augustin Verlagsbuchhandlung: Gluckstadt, Germany.
• Day, J. (2002). Yahweh and the gods and goddesses of Canaan. London - New York: Sheffield Academic Press.
• Keown, G. L., Scalise, P. J., Smothers, T. G. (1995). Word Biblical Commentary, Volume 27: Jeremiah 26-52. Dallas, Texas: Word Books.
• Binger, T. (1997). Asherah. Goddesses in Ugarit, Israel and the Old Testament. Sheffield: Sheffield Academic Press.
• Freedman, D. N., Herion, G. A., Graf, D. F., Pleins, J. D., & Beck, A. B. (Eds.). (1992). In The Anchor Yale Bible Dictionary. New York: Doubleday.
• Fruchtenbaum, A. G. (2003). The footsteps of the Messiah. A study of the sequence of prophetic events (Rev. ed.). Tustin, CA: Ariel Ministries.
• De Grummond, N. T. (1996). An encyclopedia of the history of classical archaeology. Westport, Conn.: Greenwood Press.
• Hallo, W. W., & Younger, K. L. (2003). The context of scripture. Canonical compositions, monumental inscriptions, and archival documents from the biblical world. Leiden-Boston: Brill.
• Irwin, B. P. (1999). Baal and Yahweh in the Old Testament: a fresh examination of the biblical and extra-biblical data. Toronto.
• Leeming, D. A. (2010). Creation myths of the world. An encyclopedia (2nd ed.). Santa Barbara, Calif.: ABC-CLIO.
• Lumbroso, G. (2018). Yochanan (John) Presents the Revelation of Yeshua the Messiah. Clarksville, MD: Lederer Books: A Division of Messianic Jewish Publishers.
• Louw, J. P., & Nida, E. A. (1996). Greek-English lexicon of the New Testament: based on semantic domains (electronic ed. of the 2nd edition.). New York: United Bible Societies.
• Orr, J., Nuelsen, J. L., Mullins, E. Y., & Evans, M. O. (Eds.). (1915). In The International Standard Bible Encyclopaedia (Vol. 1–5). Chicago: The Howard-Severance Company.
• Pinch, G. (2002). Handbook of Egyptian mythology. Santa Barbara, Calif. - Oxford: ABC-CLIO.
• Pritchard, J. B. (1969). Ancient Near Eastern texts relating to the Old Testament (3rd ed.). Princeton: Princeton University Press.
• Shepherd, T. J. (1880). In The Westminster Bible Dictionary. Philadelphia: Presbyterian Board of Publication.
• Stern, D. H. (2004). Komentarz żydowski do Nowego Testamentu (tłum. A. Czwojdrak). Warszawa: „Vocatio”.
• Toorn, K. van der, Becking, B., & Horst, P. W. van der (1999). Dictionary of deities and demons in the Bible (DDD) (2nd extensively rev. ed.). Leiden-Boston-Koln: Brill; Eerdmans.
• Vos, H. F. (1999). Nelson’s new illustrated Bible manners & customs: how the people of the Bible really lived. Nashville, TN: T. Nelson Publishers.
• Walvoord, J. F., & Zuck, R. B., Dallas Theological Seminary. (1985). The Bible Knowledge Commentary: An Exposition of the Scriptures. Wheaton, IL: Victor Books.

Pod koniec pierwszego stulecia Apostoł Jan przebywał na Patmos, wyspie u wybrzeży obecnej Turcji, około 100 km od Efezu. Tam otrzymał objawienie Jezusa Chrystusa, który polecił mu zapisać to, co zobaczył i to, co ma się wydarzyć w przyszłości — w dniu Pańskim. Jedną z rzeczy, którą Jan zobaczył, była wielka nierządnica (w tłumaczeniu Biblii Króla Jakuba jest ona nazwana bardziej dosadnie):

(Ap 17:1–6) 1 I przyszedł jeden z siedmiu aniołów, którzy mieli siedem czasz, i odezwał się do mnie, mówiąc mi: Chodź, pokażę ci sąd nad wielką nierządnicą, która siedzi nad wieloma wodami; 2 Z którą nierząd uprawiali królowie ziemi, a mieszkańcy ziemi upili się winem jej nierządu. 3 I zaniósł mnie w duchu na pustynię. I zobaczyłem kobietę siedzącą na szkarłatnej bestii pełnej imion bluźnierstwa, mającej siedem głów i dziesięć rogów. 4 A kobieta była ubrana w purpurę i szkarłat i przyozdobiona złotem, drogimi kamieniami i perłami. Miała w swej ręce złoty kielich pełen obrzydliwości i nieczystości swego nierządu. 5 A na jej czole wypisane było imię: Tajemnica, wielki Babilon, matka nierządnic i obrzydliwości ziemi. 6 I zobaczyłem kobietę pijaną krwią świętych i krwią męczenników Jezusa. A gdy ją zobaczyłem, zdumiałem się bardzo.

(Rev 17:1 KJV 1900) And there came one of the seven angels which had the seven vials, and talked with me, saying unto me, Come hither; I will shew unto thee the judgment of the great whore that sitteth upon many waters:

Cokolwiek reprezentuje ta nierządnica, jej opis przypomina wygląd pogańskich bogiń, których posągi niejednokrotnie były ubierane w ozdobne szaty/suknie. Tak było między innymi z posągiem Ateny, której szatę (peplos) — tkaną przez kobiety z zamożnych rodzin — ofiarowywano w trakcie uroczystej procesji podczas najważniejszego w Atenach święta, zwanego Wielkie Panatenaje. Posąg Iuno Caelestis w Kartaginie był okryty niezwykle kosztowną, bogato dekorowaną i podziwianą przez wszystkich purpurową szatą. Zdobiona była haftami przedstawiającymi najprawdopodobniej znaki zodiaku, kwiaty i brzoskwinie. Zresztą inne boginie (i bogów) również przedstawiano w szatach pokrytych astralnymi symbolami (np. Marduka — patrona miasta Babilon, Mitrę — perskiego boga słońca, Attisa — małżonka swojej matki Kybele, Afrodytę, czy Artemidę Efeską). Poza tym boginie często przedstawiano jako siedzące/stojące na lwie lub też w towarzystwie groźnych dzikich zwierząt (np. Kybele, perską Anahitę, Isztar, Kadesz/Aszerę, hinduistyczną Parwati/Durgę*).

Spójrzmy teraz na imię nierządnicy. W polskim tłumaczeniu mamy: „wielki Babilon, matka nierządnic i obrzydliwości ziemi”. Tłumaczenie to jest oczywiście jak najbardziej poprawne, ale gubi pewną sugestię, która prawdopodobnie była oczywista dla chrześcijan zamieszkujacych Azję Mniejszą i czytających Apokalipsę po grecku. Otóż w oryginale kolejność wyrazów jest nieco inna. Ponadto w greckim tekście nie pisano przecinków. Jeśli zatem przetłumaczy się ten fragment dosłownie, wyraz po wyrazie, zachowując rodzaje gramatyczne, otrzymamy: Babilon ta wielka ta matka tych nierządnic i tych obrzydliwości tej ziemi [gr. Babylon (rodz. żeński) he megale (r. żeński.) he meter (r. żeński.) ton pornon kai ton bdelygmaton tes ges]. A więc czytając „między wierszami” mamy tu aluzję do Wielkiej Matki, pogańskiej bogini czczonej przez ludzi od bardzo dawna. Tłumaczenie Biblii Króla Jakuba — pomimo przecinka — zachowuje tę dwuznaczność:

(Rev 17:5 KJV 1900) 5 And upon her forehead was a name written, MYSTERY, BABYLON THE GREAT, THE MOTHER OF HARLOTS AND ABOMINATIONS OF THE EARTH.

Podobne tłumaczenie, tym razem nawet bez przecinków, znajdziemy w Complete Jewish Bible:

(Rev 17:5 CJB) On her forehead was written a name with a hidden meaning, BAVEL THE GREAT MOTHER OF WHORES AND OF THE EARTH’S OBSCENITIES.

Zresztą nierządnica w swojej pysze sama siebie nazywa królową:

(Ap 18:7) Ile sama się rozsławiła i pławiła się w przepychu, tyle zadajcie jej udręki i smutku, bo mówi w swoim sercu: Zasiadam jak królowa, nie jestem wdową i nie zaznam smutku.

Opis Jana nawiązuje zatem do kultu Wielkiej Matki Kybele, który był znany również z seksualnych rytuałów (prostytucji sakralnej). Ale nierząd w Biblii oznacza dwie rzeczywistości: cielesną, czyli seks bez małżeństwa, zdradę/cudzołóstwo i prostytucję oraz duchową, czyli oddawanie czci komukolwiek innemu niż prawdziwemu Bogu. W cytowanym fragmencie Apokalipsy mamy zawarte oba aspekty.

Dalej anioł wyjaśnił Janowi:

(Ap 17:15–18) 15 I powiedział do mnie: Wody, które widziałeś, nad którymi siedzi nierządnica, to ludy, tłumy, narody i języki. (…) 18 A kobieta, którą zobaczyłeś, to wielkie miasto, które króluje nad królami ziemi.

Babilon-nierządnica reprezentuje równocześnie miejsce i system** — w tym wypadku jedną światową bałwochwalczą religię i jeden światowy system ekonomiczny — panujące nad narodami ziemi w ostatnich latach/dekadach przed powrotem Chrystusa. Szersze omówienie tego tematu znacznie przekracza ramy niniejszego tekstu. Jeśli chcesz się dowiedzieć kogo/co konkretnie symbolizuje „wielki Babilon, matka nierządnic i obrzydliwości ziemi”, weź do ręki Biblię i czytaj.

Zapowiedziany sąd nad Babilonem znajdujemy w rozdziale 18 Objawienia Świętego Jana:

(Ap 18:1–8) 1 Potem zobaczyłem innego anioła zstępującego z nieba, (…) 2 I zawołał potężnie donośnym głosem: Upadł, upadł wielki Babilon, metropolia. (…) 3 Gdyż wszystkie narody piły wino zapalczywości jej nierządu, a królowie ziemi uprawiali z nią nierząd i kupcy ziemi wzbogacili się na jej wielkim przepychu. (…) 5 Jej grzechy bowiem dosięgły aż do nieba i wspomniał Bóg na jej nieprawości. (…) 8 Dlatego w jednym dniu przyjdą na nią jej plagi, śmierć, smutek i głód i zostanie spalona ogniem, bo mocny jest Pan Bóg, który ją osądzi. 9 I będą płakać, i lamentować nad nią królowie ziemi, którzy uprawiali z nią nierząd i pławili się w przepychu, gdy zobaczą dym jej pożaru. (…) 11 A kupcy ziemi będą płakać i lamentować nad nią, bo już nikt nie będzie kupował ich towaru; 12 Towaru złota, srebra, drogich kamieni, (…) 13 (…) niewolników i dusz ludzkich. (…) 15 Ci, którzy tym handlowali i wzbogacili się na niej, będą stać z daleka z powodu strachu przed jej męką, płacząc i lamentując w słowach: 16 Biada, biada tobie, wielkie miasto, ubrane w bisior, purpurę i szkarłat, przyozdobione złotem, drogimi kamieniami i perłami; 17 Bo w jednej godzinie przepadło tak wielkie bogactwo; (…)

Chwila refleksji nad powyższym cytatem i fragmentami z Księgi Jeremiasza (zob. pierwszą część artykułu) pozwala dostrzec pewną istotną zmianę: bałwochwalstwo, które kiedyś miało głównie charakter obrzędów religijnych, po kilku tysiącach lat stało się (stanie się) raczej kultem bogactwa i pieniędzy. Żydom z czasów Jeremiasza zależało na wypełnianiu ślubów i paleniu kadzidła swojej królowej niebios. Ludzie, którzy będą lamentować po zniszczeniu Babilonu-nierządnicy-systemu, będą płakać z powodu utraconej możliwości dalszego zarabiania pieniędzy i z powodu tego, że przepadło wielkie bogactwo. Ale nie wolno przy tym zapominać, że — jak napisał Paweł — „chciwość jest bałwochwalstwem” (Gal 3:5).

Wielu ludzi, wielu rządzących ulegnie urokowi tej nierządnicy. A całe narody, wyznające nieco różniące się od siebie odłamy tego kultu, zostaną przez nią doprowadzone do takiego stanu zamroczenia i szaleństwa („upici”), że będą prześladować i brutalnie mordować ludzi wiernych Bogu, którzy nie zechcą się poddać temu systemowi. Jak zapisał Jan, „matka nierządnic” będzie pijana „krwią świętych i krwią męczenników Jezusa”. Apokalipsa, jako księga prorocza (zob. Reveletion 22:19), dotyczy głównie przyszłości, ale prześladowania tych, którzy uwierzyli Jezusowi nie skończyły się po śmierci Nerona (w 68 r.), ani po edykcie Konstantyna Wielkiego (w 313 r.), ani po soborze trydenckim (w XVI w.), ani też po powstaniu ONZ (w 1945 r.), ale trwały i będą trwać aż do powrotu Chrystusa. Prześladowanie ludzi ufających Bogu nie zaczęło się też od cesarzy rzymskich, ale trwa od czasów sprawiedliwego Abla po dzień dzisiejszy. Ta anty-Boża religia Babilonu, wielkiej matki nierządnic, nie pojawi się pod koniec dziejów, ale trwa już od bardzo dawna i nie słabnie, a przybiera na sile, by osiągnąć swój szczytowy punkt na krótko przed powrotem Chrystusa na ziemię. Jan, w ostatnich wersetach rozdziału 18 podsumowuje sąd nad tym symbolicznym Babilonem (wyróżnienia w cytowanych wersetach moje):

(Ap 18:20–24) 20 Raduj się nad nim niebo oraz święci apostołowie i prorocy, bo Bóg pomścił na nim waszą krzywdę. 21 A jeden potężny anioł podniósł kamień, wielki jak kamień młyński, i wrzucił go do morza, mówiąc: Tak gwałtownie będzie zrzucony Babilon, wielkie miasto, i już go nie znajdą. 22 I głosu harfiarzy, śpiewaków, flecistów i trębaczy nie będzie już słychać w tobie, i żaden rzemieślnik jakiegokolwiek rzemiosła już się nie znajdzie w tobie, i odgłosu kamienia młyńskiego już się w tobie nie usłyszy. 23 I światło lampy nie zabłyśnie już w tobie, i głosu oblubieńca i oblubienicy nie będzie już słychać w tobie, bo twoi kupcy byli możnowładcami ziemi, bo twoimi czarami zostały zwiedzione wszystkie narody. 24 W nim też znaleziono krew proroków i świętych, i wszystkich zabitych na ziemi.

Na koniec rozważań o królowej niebios pozwolę sobie na jeszcze jedną interesującą, jak sądzę, dygresję. Otóż greckie słowo przetłumaczone w wersecie 23 powyższego fragmentu na „czary” to farmakeia. Słowo to oznacza przede wszystkim używanie pewnych mikstur/narkotyków/leków i rzucanie czarów oraz trucicielstwo, stąd ogólny sens — czary i czarnoksięstwo. Słowo o rdzeniu „farmakon” pojawia się w Biblii tylko 5 razy (z czego 4 razy w Apokalipsie). Zacytuję tylko jeden fragment:

(Ap 9:20–21) 20 A pozostali ludzie, którzy nie zostali zabici przez te plagi, nie pokutowali od uczynków swoich rąk, tak by nie oddawać pokłonu demonom i bożkom złotym, srebrnym, miedzianym, kamiennym i drewnianym, które nie mogą ani widzieć, ani słyszeć, ani chodzić. 21 I nie pokutowali od swoich morderstw ani od swoich czarów, ani od swego nierządu, ani od swoich kradzieży.

Jak się zapewne — szanowny czytelniku — domyślasz, od tego greckiego rdzenia pochodzi współczesny termin „farmakologia”. Tę informację pozostawiam bez dalszego komentarza…


* * *
Wielki Babilon istnieje wszędzie tam, gdzie jest diabelskie kłamstwo, podstęp i oszustwo oraz bunt przeciw Bogu. Tak działo się w wielu starożytnych miastach/królestwach — w Babilonie, Egipcie, Tyrze, Niniwie, Rzymie… Tak dzieje się do dziś w różnych miejscach na ziemi, także w wielu krajach uchodzących za chrześcijańskie. Matka nierządnic i obrzydliwości ziemi reprezentuje „uwodzicielski” charakter każdego bałwochwalczego systemu, który używa wszystkich dostępnych sposobów — religijnych, politycznych, ekonomicznych i militarnych — by osiągnąć zadowolenie, dobrobyt i przewagę nad innymi, ale na własnych bezbożnych warunkach. Tak przedstawiali to prorok Jeremiasz, pisząc o kulcie królowej niebios, Łukasz — opisując zamieszki w Efezie, a także Jan — w Apokalipsie. Przy czym, kiedy Jan zobaczył i na polecenie Boga opisał jaki los czeka „wielki Babilon, matkę nierządnic i obrzydliwości ziemi”, zapisał również ostrzeżenie dla wszystkich czytających jego Księgę Objawienia:

(Ap 18:4) I usłyszałem inny głos z nieba, który mówił: Wyjdźcie z niej, mój ludu, abyście nie byli uczestnikami jej grzechów i aby was nie dotknęły jej plagi.

* Współcześnie przedstawiana hinduistyczna bogini Parwati (zresztą, o tysiącu innych imion), siedząca na lwie lub tygrysie, do złudzenia przypomina opis wielkiej nierządnicy z Apokalipsy.
** Podobnie jak współczesny termin „Wall Street”.

(część 4 tutaj)

• Ilustracja pochodzi z: The pictorial history of Palestine, and the Holy Land, including a complete history of the Jews. by John Kitto, London: Charles Knight and Co., 1844.
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Cytaty oznaczone (KJV 1900) pochodzą z The Holy Bible: King James Version. (2009). (Electronic Edition of the 1900 Authorized Version). Bellingham, WA: Logos Research Systems, Inc.
• Cytaty oznaczone (CJB) pochodzą z: Stern, D. H. (1998). Complete Jewish Bible: an English version of the Tanakh (Old Testament) and B’rit Hadashah (New Testament) (1st ed.). Clarksville, MD: Jewish New Testament Publications.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG, KJV i CJB tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.

Jeremiasz podał trzy elementy towarzyszące kultowi królowej niebios: palenie kadzidła, wylewanie ofiar z płynów i przygotowywanie placków (zob. pierwszą część tego artykułu). Trzeci z tych elementów jest ważną wskazówką do identyfikacji tajemniczej królowej niebios. Otóż hebrajskia nazwa tych wypieków kawwanim, to słowo zapożyczone z języka akadyjskiego: kamanu. Z kolei kamanu oznaczało rozmaite ciastka/bułeczki słodzone miodem albo figami, składane w ofierze między innymi mezopotamskiej bogini Isztar. Ponadto, w odnalezionych tekstach akkadyjskich, Isztar jest nazywana „Królową Nieba”, „Królową Nieba i Gwiazd”, „Królową Nieba i Ziemi” oraz „Władczynią Nieba i Ziemi”. Także w pismach z okresu Nowego Państwa Egiptu, Isztar jest nazywana „Panią Nieba”.

Bogini Isztar była już czczona przez Sumerów pod imieniem Inana. Głównym miejscem jej kultu była świątynia o nazwie E-ana (Dom Nieba) w Erech. Bogini ta była więc bez wątpienia związana z kultami astralnymi. Isztar była najważniejszą boginią starożytnej Mezopotamii, boginią seksu i wojny, żeńską odpowiedniczką/żoną najważniejszego bóstwa kananejskiego — Baala. Warto dodać, że jej kultowi często towarzyszyły, delikatnie mówiąc, niemoralne obrzędy.

Zatem „królowa niebios” z Księgi Jeremiasza to starodawna bogini Isztar? I tak , i nie. Archeologowie od lat debatują nad tym pytaniem i podają różne propozycje: Isztar, Shapash/Szemesz, Aszera/Athirat/Qudshu, Anat, Astarte/Ashtoreth. Zresztą we wspomnianych wyżej tekstach z okresu Nowego Państwa (w listach z Amarny) tytuł „Pani Nieba” odnosi się również do Aszery, Anat i Astarte. Z kolei w pismach ugaryckich bogini Anat jest nazywana „Panią Wysokiego Nieba”. Badacze zdają się nie zauważać, że tak naprawdę są to różne imiona tej samej postaci, bogini, królowej i matki, która była czczona prawie od początku dziejów ludzkości, i której w różnych regionach nadawano rozmaite atrybuty i nazwy:
• Kybele/Kubaba, czczona jako Wielka Matka (łac. Magna Mater, lub w pełnym brzmieniu rzymskim: Mater Deum Magna Idaea — Wielka Idajska Matka Bogów), identyfikowana z innymi „boginiami matkami” o imionach: Reja, Agdistis, Ma, Bellona, Demeter (bogini rolnictwa i zbiorów);
• Neit (jej imię znaczy m.in. „przerażająca”), egipska bogini matka, nazywana w sanktuarium w Sais „wielką matką, która zrodziła boga słońca Ra, kiedy jeszcze nie było porodów”, w okresie Nowego Państwa sugerowano, że jest „Matką i Ojcem wszystkich rzeczy”, w okresie późniejszym uznano ją także za opiekunkę zmarłych;
• Artemida (ze słynną świątynią w Efezie), bogini dziewica, identyfikowana z: Dianą, Naneą, Anaitis/Anahitą, Bendis, Bastet/Ailuros (bogini kot);
• Atena (o przydomkach: Pallas — panna, Parthenos — dziewica, Polias — opiekunka miasta, Promachos — walcząca na przedzie), którą sami Grecy identyfikowali z ugarycką Anat i egipską Neit;
• Tanit/Tinnit (u Rzymian Iuno/Dea Caelestis — Junona/Bogini Niebiańska) w Kartaginie, odpowiednik fenickiej Astarte;
• Afrodyta/Wenus/Urania (gr. ouranos — niebo), z sanktuarium w Koryncie (nazywanym „miastem Afrodyty”), mająca przymioty wspólne z sumeryjską Inaną, akkadyjską Isztar, czy fenicką Astarte;
• Izyda/Iszet, często przedstawiana jako matka z dzieckiem na rękach, tj. ze spłodzonym w „przedziwny” sposób boskim synem Horusem, utożsamiona z Hathor, w okresie późniejszym przez Greków utożsamiona z innymi boginiami Egiptu, a w końcu ze wszystkimi ówcześnie znanymi boginiami od Grecji po Anatolię, Babilonię, Abisynię… itd.

Na potwierdzenie tego, że cały czas chodzi o tę samą „królową niebios” ukrytą pod różnymi imionami, pozwolę sobie zacytować tylko jeden fragment starożytnego tekstu — modlitwę Lucjusza z Przemian Apulejusza (dzieło pochodzi prawdopodobnie z II wieku):

Królowo niebios, czy ty jesteś dobroczynną Ceres, matką owoców, która ucieszona z odnalezionej córki, nauczyłaś dzikie żołędzie zastąpić lepszem pożywieniem i zamieszkałaś ziemię Eleusis; czy jesteś Wenus niebieską, która w zaraniu świata połączyłaś wzajemną miłością płci rozdzielone i utrwaliłaś istnienie rodzaju ludzkiego, czczona w świątnicy pafijskiej, od morza otoczonej; czy jesteś siostrą Feba [siostra Apolla, czyli Artemida — red.], która śpiesząc z pomocą rodzącym kobietom, wychowałaś tyle narodów, czczona w sławnym Efezie; czy jesteś Prozerpiną o trojakiej twarzy, władczynią życia zagrobowego, czczoną w rozmaite sposoby: bogini święta, zastępczyni słońca, opiekunko roślin, jakąkolwiek jest postać twoja, jakiebądź imię i jakie obrzędy (…)
Na prośby twoje przychodzę Lucyuszu! Jestem naturą, rodzicielką świata, władczynią elementów, źródłem wieków, królową cieni, twarzą bogów i bogiń. Wolą moją rządzę świetlanymi szczytami niebios, uzdrawiającym powiewem morza, żałobnem milczeniem podziemi. Jedno jest bóstwo moje, choć postać, nazwy i kult różne. U Frygijczyków nazywają mnie matką bogów pessinuncką, u Attyków Minerwą cekropską, u Cypryjczyków Wenerą pafijską; u Kreteńczyków Dyaną Diktyńską, u Sycylijczyków stygijską Prozerpiną, u Eleuzynów Cererą; nazywają mnie Junoną, Belloną, inni Hekatą, tamci Ramnuzyą ci zaś, którzy wschodzącego słońca pierwsi są promieniami ogrzani, Etyopowie, Aryowie, Egipcyanie, bogaci w starożytną naukę, nazywają mnie prawdziwem imieniem Izydy i czczą najwłaściwszymi obrzędami.
[Apulejusza „Metamorfozy” czyli powieść o złotym ośle. Rozebrał i objaśnił Maksymilian Kawczyński. Akademia Umiejętności: Kraków 1900, s. 43—44]



Nie sposób tutaj prześledzić w większym zakresie historii bałwochwalczego kultu królowej nieba — wielkiej matki. Jeśli jesteś zainteresowany, w ostatniej części artykułu będzie garść dość obszernych pozycji literatury.

Wróćmy jednak do tekstu biblijnego. Podczas gdy Żydzi uparcie oddawali cześć pogańskiej bogini, Daniel zapisał wyznanie króla Babilonu, który — po wielu wydarzeniach w swoim życiu — oddał cześć prawdziwemu Bogu (wyróżnienia w cytowanych wersetach moje):

(Dn 4:37) A teraz ja, Nabuchodonozor, chwalę, wywyższam i wysławiam Króla niebios [hebr. melekh shemayya], którego wszystkie dzieła są prawdą, a jego ścieżki sprawiedliwością, a tych, którzy postępują w pysze, może on poniżyć.

Bogu, który zna serce człowieka, i który przez proroka Jeremiasza kilkadziesiąt lat wcześniej powiedział:

(Jr 27:4–7) 4 (…) Tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela. (…) 5 Ja uczyniłem ziemię, człowieka i zwierzęta, które są na powierzchni ziemi, swoją wielką mocą i wyciągniętym ramieniem, i daję temu, który w moich oczach ma upodobanie. 6 A teraz dałem te wszystkie ziemie do rąk Nabuchodonozora, króla Babilonu, mego sługi; oddałem mu nawet zwierzęta polne, aby mu służyły. 7 Dlatego będą mu służyły te wszystkie narody, jego synowi i synowi jego syna, (…)

W Biblii odnajdujemy zatem z jednej strony prawdziwego, jedynego Boga, Króla niebios i Pana zastępów, który nie pozwala na kult jakichkolwiek innych bożków:

(Wj 20:3–5) 3 Nie będziesz miał innych bogów przede mną. 4 Nie będziesz czynił sobie żadnego rzeźbionego posągu ani żadnej podobizny czegokolwiek, co jest w górze na niebie, co jest nisko na ziemi ani co jest w wodach pod ziemią. 5 Nie będziesz oddawał im pokłonu ani nie będziesz im służył, bo ja jestem PAN, twój Bóg, Bóg zazdrosny, nawiedzający nieprawość ojców na synach do trzeciego i czwartego pokolenia tych, którzy mnie nienawidzą;

A z drugiej strony ludzi, którzy wolą jednak czcić demony/diabły pod postacią pięknych, seksownych kobiet albo władczych, wielkich matek (zob. też artykuł Zastępy, czyli…). I dlatego królowa niebios z Księgi Jeremiasza nie jest konkretną boginią, czczoną przez ludy zamieszkujące Azję. Wygląda na to, że prorok nie podał jej imienia celowo. W ten sposób powiedział, że Bóg nie życzy sobie, aby jego wybrany lud oddawał cześć jakiejkolwiek „królowej niebios”, bez względu na to, jakie ludzie wymyślą jej imię, jakie nadadzą przymioty, jaki wystawią posąg i jaki wymalują obraz.

Jak wspomniałem wyżej, termin „królowa niebios” występuje w Biblii tylko pięć razy. Ale, jak też pokazałem wyżej, termin ten dotyczył w zasadzie każdej pogańskiej bogini. Tak więc za każdym razem, gdy czytamy w biblijnym tekście o kulcie Asztarte (np. Sdz 2:13), Aszimy (2 Krl 17:30) czy Diany/Artemidy (Dz 19), mamy do czynienia z boginią — panią niebios, czczoną pod różnymi imionami i różnymi materialnymi wyobrażeniami.

* * *
W latach pięćdziesiątych pierwszego wieku, kiedy Paweł przebywał w Efezie i przez ponad dwa lata nauczał „tak że wszyscy mieszkańcy Azji usłyszeli słowo Pana Jezusa, zarówno Żydzi, jak i Grecy” (Acts 19:10), i kiedy wielu ludzi, którzy uwierzyli, publicznie spaliło swoje księgi o sztukach magicznych (ich wartość w sumie oszacowano na 50 tys. srebrników — tj. około 40 tys. „dniówek”):

(Dz 19:23–34) 23 (…) doszło do niemałych rozruchów z powodu tej drogi [nauki chrześcijan — red]. 24 Bo pewien złotnik, imieniem Demetriusz, który wyrabiał ze srebra świątyńki Diany, zapewniał rzemieślnikom niemały zarobek. 25 Zebrał ich i innych, zajmujących się podobnym rzemiosłem, i powiedział: Mężowie, wiecie, że nasz dobrobyt płynie z tego rzemiosła. 26 Widzicie też i słyszycie, że ten Paweł nie tylko w Efezie, ale prawie w całej Azji przekonał i odwiódł wielu ludzi, mówiąc, że nie są bogami ci, którzy rękami ludzkimi są uczynieni. 27 Należy więc obawiać się nie tylko tego, że nasze rzemiosło zostanie zlekceważone, ale też że świątynia wielkiej bogini Diany, czczonej w całej Azji i w całym świecie, zostanie poczytana za nic i zostanie zniszczony jej majestat. 28 Gdy to usłyszeli, ogarnął ich gniew i zaczęli krzyczeć: Wielka jest Diana Efeska! 29 I całe miasto napełniło się wrzawą. (…) Porwawszy (…) towarzyszy podróży Pawła, jednomyślnie ruszyli do teatru. (…) 34 (…) i wszyscy wołali przez około dwie godziny: Wielka jest Diana Efeska!

Artemida Efeska, zwana przez Rzymian Dianą, to imię nadane przez mieszkańców Efezu Anatolijskiej Wielkiej Matce Kybele, która według wierzeń była matką innych bogów, pierwszych ludzi oraz całej dzikiej natury. W sanktuarium w Pessinus we Frygii Kybele była czczona w postaci wielkiego czarnego kamienia (meterorytu?), podobnie było też w Efezie (niestety oryginalny kamień/posąg nie został zachowany):

(Dz 19:35) Wtedy sekretarz miejski uspokoił tłum i powiedział: Mężowie efescy, kto z ludzi nie wie, że miasto Efez jest opiekunem świątyni wielkiej bogini Diany i jej posągu, który spadł od Jowisza?

Acts 19:35 (KJV 1900) And when the townclerk had appeased the people, he said, Ye men of Ephesus, what man is there that knoweth not how that the city of the Ephesians is a worshipper of the great goddess Diana, and of the image which fell down from Jupiter?

Sława Diany Efeskiej była tak duża, że miasto stało się najważniejszym ośrodkiem jej kultu. Świątynia Artemidy, którą widział w Efezie Paweł, była budowana ponad 200 lat i z powodu swojej niezwykłej okazałości została zaliczona do siedmiu cudów starożytnego świata (obok Wielkiej Piramidy w Gizie, czy 33-metrowego posągu Heliosa na Rodos). Zbudowana z marmuru, wspierana na 127 osiemnastometrowych kolumnach, skrywała wewnątrz starodawny posąg bogini oraz skarbiec. Świątynia ta była też instytucją finansową podobną do współczesnych banków, która — wedle powszechnej wówczas opinii — była najbezpieczniejszym miejscem w całej Azji do przechowywania różnych depozytów, z czego korzystali zarówno królowie i władcy, jak i osoby prywatne.

Podsumujmy dramatyczne wydarzenia opisane przez Łukasza w Dziejach Apostolskich. Zauważ, szanowny czytelniku, kto wywołał zamieszki w całym mieście — byli to ludzie czerpiący z kultu religijnego potężne zyski. Tekst biblijny nie pozostawia wątpliwości co do ich intencji. „Obraza” wielkiej bogini była tylko pretekstem do podburzenia tłumu — chodziło najzwyczajniej w świecie o pieniądze, o duże pieniądze. Z drugiej strony, wydarzenie to pokazuje jak łatwo ludzi religijnych sprowokować — doprowadzając nawet do rozruchów — by stanęli w obronie ich religijnej tradycji (czytaj: świątyni wielkiej bogini i jej majestatu).

(część 3 tutaj)

• Ilustracja pochodzi z: The pictorial history of Palestine, and the Holy Land, including a complete history of the Jews. by John Kitto, London: Charles Knight and Co., 1844.
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Cytaty oznaczone (KJV 1900) pochodzą z The Holy Bible: King James Version. (2009). (Electronic Edition of the 1900 Authorized Version). Bellingham, WA: Logos Research Systems, Inc.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG i KJV tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.

Około 2600 lat temu prorok Jeremiasz stał w bramie Świątyni, zbudowanej przez króla Salomona, w Jerozolimie i wołał:

(Jr 7:2–11) 2 (…) Słuchajcie słowa PANA, wy wszyscy z Judy, którzy wchodzicie do tych bram, aby oddać PANU pokłon. 3 Tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Poprawcie swoje drogi i czyny, a sprawię, że będziecie mieszkać w tym miejscu. 4 Nie pokładajcie swojej nadziei w słowach kłamliwych, mówiąc: Świątynia PANA, Świątynia PANA, to jest Świątynia PANA! (…) 9 Czy będziecie kraść, zabijać, cudzołożyć, przysięgać fałszywie, palić kadzidło Baalowi, iść za innymi bogami, których nie znacie; 10 A potem — przychodzić i stawać przede mną w tym domu, który nazwany jest moim imieniem, (…) 11 Czy ten dom, (…) jest w waszych oczach jaskinią zbójców? Oto ja to widzę, mówi PAN.

Zacytowany początek mowy Jeremiasza był wtedy skierowany tylko do Żydów, ale — jak wyjaśnia Paweł w Liście do Tymoteusza — całe Pismo (a miał na myśli raczej Stary Testament) jest „pożyteczne do nauki, do strofowania, do poprawiania, do wychowywania w sprawiedliwości” (1 Tym 3:16). Dlatego też dziś wersety te są dla wszystkich, a czytając je, można się poczuć trochę niekomfortowo, prawda…?

Zostawmy na razie tę dygresję i zobaczmy, co Bóg miał jeszcze Jeremiaszowi do powiedzenia (wyróżnienia w cytowanych wersetach moje):

(Jer 7:16–18) 16 Ty więc nie módl się o ten lud i nie zanoś za niego ani wołania, ani modlitwy i nie nalegaj na mnie, bo cię nie wysłucham. 17 Czyż sam nie widzisz, co robią w miastach Judy i na ulicach Jerozolimy? 18 Synowie zbierają drwa, ojcowie rozniecają ogień, a ich żony ugniatają ciasto, aby robić placki dla królowej niebios i wylewać ofiary z płynów innym bogom, aby mnie do gniewu pobudzać.

I dalej:

(Jr 7:30–31) 30 Synowie Judy bowiem czynili zło przed moimi oczami, mówi PAN; ustawili swoje obrzydliwości w tym domu, który jest nazwany moim imieniem, aby go zbezcześcić. 31 Ponadto zbudowali wyżyny Tofet, która jest w dolinie syna Hinnom, aby palić swoich synów i swoje córki w ogniu, (…)

Dlatego też prorok, na polecenie Boga, w dalszej części mowy zapowiedział straszliwą karę:

(Jr 7:20, 32–33) 20 Dlatego tak mówi Pan BÓG: Oto mój gniew i moja zapalczywość zostaną wylane na to miejsce, na ludzi i na zwierzęta, na drzewa polne i na owoce ziemi; rozpalą się i nie zgasną. (…) 32 Dlatego oto nadchodzą dni, mówi PAN, gdy to już nie będzie nazywać się Tofet ani Doliną Syna Hinnom, lecz Doliną Rzezi; i będą grzebać zmarłych w Tofet, bo nie będzie innego miejsca. 33 I trupy tego ludu będą pokarmem dla ptactwa na niebie i zwierząt na ziemi, a nikt ich nie spłoszy.

I tak się też stało. Po ponad 20 latach zmagań i wojen o władzę nad ziemią Judy i Jerozolimą, pomiędzy Żydami, Egipcjanami i Chaldejczykami — począwszy od bitwy pod Karkemisz, poprzez kolejne deportacje mieszkańców Judy do Babilonu oraz bunt Sedekiasza — Nabuchodonozor, król Babilonu, obległ Jerozolimę i w roku 586 przed Chrystusem zdobył miasto, splądrował i spalił Świątynię, zabił synów Sedekiasza na jego oczach, wymordował wszystkich dostojników Judy, Sedekiaszowi wyłupił oczy, zakuł go w łańcuchy, i zabrał do Babilonu. „A tych, którzy ocaleli od miecza, król uprowadził do Babilonu, tam byli niewolnikami jego i jego synów” (2 Krn 36:20).

Po tych wydarzeniach część ocalałych Żydów, sprzeciwiając się słowu Boga — o które sami wcześniej prosili (!) — uciekła do Egiptu zabierając ze sobą również Jeremiasza (całą tę historię możesz poznać czytając Drugą Księgę Królewską, Drugą Księgę Kronik i Księgę Jeremiasza). Ale Bóg ich tam nie zostawił samym sobie i przez proroka skierował do nich kolejne słowa, które bynajmniej nie były słowami pocieszenia:

(Jr 44:1–10) 1 Słowo, które doszło do Jeremiasza o wszystkich Żydach mieszkających w ziemi Egiptu, (…) 2 Tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Wy widzieliście wszystkie nieszczęścia, które sprowadziłem na Jerozolimę i na wszystkie miasta Judy, (…) 3 Z powodu ich niegodziwości, którą popełniali, (…) 8 (…) pobudzacie mnie do gniewu uczynkami swoich rąk, paląc kadzidło innym bogom w ziemi Egiptu, (…) 9 Czy zapomnieliście o niegodziwości waszych ojców, o niegodziwości królów Judy, o niegodziwości ich żon, o waszej niegodziwości i o niegodziwości waszych żon, których się dopuszczały w ziemi Judy i na ulicach Jerozolimy? 10 Po dziś dzień nie ukorzyli się ani się nie boją, ani nie postępują według mojego prawa i moich ustaw, (…)

Ludzie, kryjący się w Egipcie przed wojną i głodem, dali Jeremiaszowi hardą odpowiedź:

(Jr 44:15–19) 15 Wtedy wszyscy mężczyźni, którzy wiedzieli, że ich żony paliły kadzidło innym bogom, wszystkie kobiety stojące w wielkiej gromadzie i cały lud, który mieszkał w ziemi Egiptu, w Patros, odpowiedzieli Jeremiaszowi: 16 Co do słowa, które mówiłeś do nas w imię PANA, nie usłuchamy cię. 17 Ale na pewno wypełnimy każde słowo, które wyjdzie z naszych ust: będziemy spalać kadzidło królowej niebios i wylewać dla niej ofiary z płynów, jak dotąd czyniliśmy, my i nasi ojcowie, nasi królowie i nasi książęta, w miastach Judy i na ulicach Jerozolimy. Wtedy bowiem najadaliśmy się chleba, było nam dobrze i nic złego nas nie spotkało. 18 Lecz odkąd przestaliśmy palić kadzidło królowej niebios i składać jej ofiary z płynów, brakuje nam wszystkiego i giniemy od miecza i głodu. 19 A gdy paliliśmy kadzidło królowej niebios i wylewaliśmy dla niej ofiary z płynów, czy bez zgody naszych mężów czyniliśmy placki ku jej czci i składaliśmy jej ofiary z płynów?

Za to wszystko co robili i jak odnieśli się do mowy proroka, według słów samego Boga, przyszło im ponieść surową karę:

(Jr 44:20–28) 20 Wtedy Jeremiasz powiedział do całego ludu: do mężczyzn i kobiet (…) 25 Tak mówi PAN zastępów, Bóg Izraela: Wy i wasze żony wypowiadaliście to własnymi ustami i spełnialiście to swoimi rękami, mówiąc: Na pewno wypełnimy swoje śluby, które złożyliśmy, aby palić kadzidło królowej niebios i składać jej ofiary z płynów. (…) 26 (…) Oto przysięgam na swoje wielkie imię, mówi PAN, (…) 27 Oto będę czuwał nad nimi ku złemu, a nie ku dobremu. I wszyscy ludzie z Judy, którzy są w ziemi Egiptu, zginą od miecza i głodu, doszczętnie wyginą. 28 I tylko mała liczba ujdzie spod miecza, i powróci z ziemi Egiptu do ziemi Judy, a cała reszta Judy, która weszła do ziemi Egiptu, aby tam przebywać, pozna, czyje słowo się spełni: moje czy jej.

Po tym dość długim — ale koniecznym — wprowadzeniu, przejdźmy do tematu tego artykułu. Zauważ, szanowny czytelniku, że o ile w pierwszej mowie Jeremiasza Bóg wytyka mieszkańcom królestwa Judy wiele strasznych grzechów, wsród których jest między innymi „rodzinny” i niewinnie wyglądający kult jakiejś królowej niebios, to ostra dyskusja proroka z uciekinierami w Egipcie w zasadzie koncentrowała się tylko wokół kultu królowej niebios, z pominięciem bałwochwalczego kultu innych bożków oraz łamaniem pozostałych przykazań. Kim zatem była ta „królowa nieba”, na której tak bardzo zależało Żydom, i której kult powodował tak wielki gniew Boga?

Odpowiedź na to pytanie nie jest prosta, niemniej jednak identyfikacja tej postaci jest w pewnym sensie możliwa. W tekście Biblii termin „królowa niebios” (hebr. melekheth hashshamayim) znajdziemy tylko w Księdze Jeremiasza — wszystkie pięć wystąpień mamy w zacytowanych wyżej fragmentach. Czy wynika z tego, że tylko na przełomie siódmego i szóstego wieku przed Chrystusem mieszkańcy Judy oddawali cześć tej bogini? Otóż, nie. Ale żeby się o tym przekonać, trzeba tym razem sięgnąć do źródeł pozabiblijnych — do badań archeologicznych.



(część 2 tutaj)

• Ilustracja pochodzi z: The pictorial history of Palestine, and the Holy Land, including a complete history of the Jews. by John Kitto, London: Charles Knight and Co., 1844.
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.

(Ap 14:6–7) 6 I zobaczyłem innego anioła lecącego środkiem nieba, który miał ewangelię wieczną [gr. euangelion aionion], aby ją zwiastować mieszkańcom ziemi, wszystkim narodom, plemionom, językom i ludom; 7 Mówiącego donośnym głosem: Bójcie [gr. fobethete] się Boga i oddajcie mu chwałę, bo przyszła godzina jego sądu. Oddajcie pokłon temu, który stworzył niebo i ziemię, morze i źródła wód.

W 14 rozdziale Księgi Objawienia św. Jana (czyli Apokalipsy) natrafiamy na anioła, który głosi ewangelię całkiem odmienną od tej, którą głosił Paweł. Nie ma tu przecież mowy ani o śmierci Chrystusa za grzechy, ani o zmartwychwstaniu. Czy zatem, zgodnie ze słowami Pawła: „Lecz choćbyśmy nawet my albo anioł z nieba głosił wam ewangelię inną od tej, którą wam głosiliśmy, niech będzie przeklęty” (więcej o tym tutaj), anioł ten powinien być przeklęty? A co w takim razie z Apostołami, którzy rozesłani przez Jezusa do miejscowości zamieszkanych przez Żydów, głosili ewangelię królestwa? I co z tymi, którzy będą to robić ponownie, głosząc ewangelię królestwa, ale tym razem po całym świecie, i na świadectwo wszystkim narodom? (więcej o tym tutaj) Czy ci wszyscy według Pawła też powinni być przeklęci? Zastanawiałeś się nad tym kiedykolwiek? Przecież w Biblii jest napisane, że oni wszyscy głosili EWANGELIĘ. To w końcu ile jest tych ewangelii, jedna czy więcej? Jeżeli nie znasz odpowiedzi, to znajdziesz ją w podsumowaniu. A na razie zobaczmy jaką treść będzie miała ta ewangelia zwiastowana przez anioła.

Po pierwsze, „Bójcie się Boga i oddajcie mu chwałę”. Wiele osób, w tym duża grupa poważanych teologów i biblistów, uważa że Boga nie trzeba się bać. Twierdzą, że za każdym razem, gdy czytamy w Biblii o baniu się i strachu (ang. fear), chodzi jedynie o pełne szacunku zaufanie (ang. reverential trust). Nawet znaczenie polskiego zwrotu „bojaźń Boża” (który znajdziemy w Biblii ponad 70 razy)* wprowadza w błąd, bo w słowniku języka polskiego czytamy, że jest to: „postawa uznania wielkości, mocy i świętości Boga w porównaniu z niedoskonałością i grzesznością ludzką”; ale już samo słowo „bojaźń” znaczy: „stan, w którym jakaś osoba się boi” (Wielki Słownik Języka Polskiego (online). Instytut Języka Polskiego PAN [dostęp: 6 lipca 2020 r.])** Z całym szacunkiem dla autorytetów stojących za tymi definicjami, w tekście Biblii słowa „bać się” i „strach”, niezależnie od tego czy dotyczą Boga czy kogokolwiek/czegokolwiek innego, oznaczają ‘bać się’ i ‘strach’. Pełniejsza analiza tego wątku niestety znacznie przekracza ramy niniejszego krótkiego tekstu. Pozwolę sobie zacytować tylko trzy krótkie fragmenty (wyróżnienia w cytowanych wersetach moje):

(Łk 1:11–13) 11 Wtedy ukazał mu się anioł Pana stojący po prawej stronie ołtarza kadzenia. 12 I przeraził się Zachariasz na jego widok, i ogarnął go strach [gr. fobos]. 13 Lecz anioł powiedział do niego: Nie bój się [gr. me fobou], Zachariaszu, bo twoja modlitwa została wysłuchana. (…)

(Łk 12:4–5) 4 A mówię wam, moim przyjaciołom: Nie bójcie się [gr. fobethete] tych, którzy zabijają ciało, a potem już nic więcej nie mogą zrobić. 5 Ale pokażę wam, kogo macie się bać. Bójcie się [gr. fobethete] tego, który, gdy zabije, ma moc wrzucić do ognia piekielnego. Doprawdy, mówię wam, tego się bójcie [gr. fobethete].

(2 Kor 5:10–11) 10 Wszyscy bowiem musimy stanąć przed trybunałem Chrystusa, aby każdy otrzymał zapłatę za to, co czynił w ciele, według tego, co czynił, czy dobro, czy zło. 11 Wiedząc zatem o tym strachu [gr. fobon] Pańskim, przekonujemy ludzi; (…)

(2 Cor 5:11 KJV 1900) Knowing therefore the terror of the Lord, we persuade men; (…)

Po drugie: „oddajcie mu [Bogu] chwałę”. Dlaczego to takie istotne? Ponieważ przez proroka Izajasza, już kilka tysięcy lat temu, Bóg powiedział:

(Iz 42:8) Ja, PAN, to jest moje imię, a mojej chwały nie oddam innemu ani mojej czci — rzeźbionym posągom.

Po trzecie: „bo przyszła godzina jego sądu”. Jeżeli chcesz się dowiedzieć kogo i co Bóg osądzi (tzn. wyda sprawiedliwy wyrok, który bezwzględnie i natychmiast zostanie wykonany), weź do ręki Biblię i sprawdź sam. Apokalipsa nie jest grubą księgą, można ją przeczytać w jeden wieczór.

I wreszcie po czwarte: „Oddajcie pokłon temu, który stworzył niebo i ziemię, morze i źródła wód”. Doskonałym komentarzem do tego wersetu jest fragment z pierwszego rozdziału Listu do Rzymian, w którym Paweł pisał, że ludzie w swojej głupocie i nikczemności zamiast Bogu Stwórcy oddają cześć temu, co On stworzył (więcej o stworzeniu według Biblii tutaj):

(Rz 1:18–25) 18 Gniew Boży bowiem objawia się z nieba przeciwko wszelkiej bezbożności i niesprawiedliwości ludzi, którzy zatrzymują prawdę w niesprawiedliwości. 19 Ponieważ to, co można wiedzieć o Bogu, jest dla nich jawne, gdyż Bóg im to objawił. 20 To bowiem, co niewidzialne, to znaczy jego wieczna moc i bóstwo, są widzialne od stworzenia świata przez to, co stworzone, po to, aby oni byli bez wymówki. 21 Dlatego że poznawszy Boga, nie chwalili go jako Boga ani mu nie dziękowali, lecz znikczemnieli w swoich myślach i zaćmiło się ich bezrozumne serce. 22 Podając się za mądrych, zgłupieli; 23 I zamienili chwałę niezniszczalnego Boga na podobieństwo obrazu zniszczalnego człowieka, ptaków, czworonożnych zwierząt i gadów. 24 Dlatego też Bóg wydał ich nieczystości przez pożądliwości ich serc, aby hańbili swoje ciała między sobą. 25 Oni to zamienili prawdę Bożą w kłamstwo i czcili stworzenie, i służyli jemu raczej niż Stwórcy, który jest błogosławiony na wieki. Amen.

Zatem w treści wiecznej ewangelii mamy strach, oddanie chwały Bogu, sąd i pokłon przed Stworzycielem. Ale ewangelia to przecież jest „dobra nowina”, a tutaj… Jeżeli nie wiesz dlaczego to wszystko, co będzie obwieszczał anioł (być może już całkiem niedługo), to dobra nowina, to wygląda na to, że jesteś — szanowny czytelniku — w poważnych tarapatach.

Podsumowanie

Słowo „ewangelia” w Biblii oznacza „dobrą nowinę”. Ale też ewangelia nie zawsze dotyczy tej samej dobrej nowiny. Mamy zatem ewangelię królestwa (więcej tutaj), która była głoszona w czasie gdy Jezus razem ze swoimi uczniami przemierzał ziemie zamieszkane przez Żydów, i która będzie głoszona ponownie wszystkim narodom pod koniec tego świata. Mamy ewangelię łaski Bożej (więcej tutaj), która mówi o śmierci Chrystusa za nasze grzechy, o Jego pogrzebaniu i zmartwychwstaniu według Pisma, i która była, jest i będzie głoszona przez chrześcijan dopóki Kościół Boga jest na ziemi. I to właśnie w tym czasie, jeśli ktokolwiek (nawet anioł z nieba) będzie treść tej ewangelii przekręcał albo głosił jakąkolwiek inną dobrą nowinę - twierdząc, że jest to ewangelia Chrystusa — jak z całą mocą wyraził się Paweł: „niech będzie przeklęty”. Mamy wreszcie wieczną ewangelię, którą będzie obwieszczał anioł wszystkim mieszkańcom ziemi w czasie tzw. wielkiego ucisku.

Każda z tych ewangelii ma swój czas i swoją treść, ale wszystkie mają jedną wspólną cechę — każda z nich jest „dobrą nowiną” tylko dla tych ludzi, którzy uwierzyli, wierzą lub uwierzą w to, co mówi Bóg i wezmą to sobie do serca.

* Zwrot „bojaźń Boża” jest głęboko zakorzeniony w tradycji polskich tłumaczeń Biblii i znajdziemy go chyba we wszystkich polskich tłumaczeniach, pochodzących tak ze środowiska katolickiego, jak i protestanckiego, od XVI do XXI wieku.

** W „starym” słowniku Lindego (z 1854 r.) w zasadzie podobnie: bojaźń — „banie się, lękanie się”; ale bojaźń boża — „banie się boga, czczenie boga, bogobojność”.

Postscriptum

Słowo „ewangelia” jest w Biblii użyte jeszcze w jednym znaczeniu, o którym do tej pory nie wspomniałem. Otóż znaczenie terminu „dobra nowina” jest czasem „rozciągnięte” na całą historię o życiu, nauczaniu, śmierci i zmartwychwstaniu Pana Jezusa Chrystusa:

(Mat 26:10–13) 10 Gdy Jezus to zauważył, powiedział im: Dlaczego sprawiacie przykrość tej kobiecie? Przecież dobry uczynek spełniła wobec mnie. (…) 12 Bo ona, wylewając ten olejek na moje ciało, zrobiła to, aby przygotować mnie na mój pogrzeb. 13 Zaprawdę powiadam wam: Gdziekolwiek po całym świecie będzie głoszona ta ewangelia [gr. euangelion], będzie się też opowiadać na jej pamiątkę to, co zrobiła.

Dlatego też Marek rozpoczął swoją relację słowami:

(Mk 1:1) Początek ewangelii [gr. euangeliou] Jezusa Chrystusa, Syna Bożego.

Co prawda z czasem słowo „ewangelia” zaczęło być używane jako tytuł księgi/ksiąg zawierających całą historię dotyczącą „dobrej nowiny”, jednak sam tekst Nowego Testamentu nigdzie nawet nie sugeruje, że słowo „ewangelia” oznacza spisaną książkę, ale zawsze oznacza głoszone słowo, przekazywaną ustnie nowinę.

Szanowni czytelnicy Do lektury kolejnych tekstów zapraszamy na naszą stronę pod adresem: jan1248.pl. Materiały, które znajdują się już na tym blogu, są dostępne również na nowej stronie, w dziale Artykuły.

• Ilustracja pochodzi z: The Illuminated Bible, containing the Old and New Testaments, translated out of the original tongues, and with the former translations diligently compared and revised . . . embellished with sixteen hundred historical engravings by J. A. Adams, more than fourteen hundred of which of which are from original designs by J. G. Chapman. New-York, Harper & Brothers, Publishers, 82 Cliff-Street, 1846.
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Cytaty oznaczone (KJV 1900) pochodzą z The Holy Bible: King James Version. (2009). (Electronic Edition of the 1900 Authorized Version). Bellingham, WA: Logos Research Systems, Inc.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG i KJV tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.

Do poczytania

• Aaron, D. (2012). Understanding your Bible in 15 minutes a day. Minneapolis, MN: Bethany House Publisher.
• Popowski, R. (1997). Wielki słownik grecko-polski Nowego Testamentu. Wydanie z pełną lokalizacją greckich haseł, kluczem polsko-greckim oraz indeksem form czasownikowych (wyd. 3). Warszawa: „Vocatio”.
• Stauffer, D. D., & Ray, A. B. (2018). One book rightly divided. The key to understanding the Bible. Knoxville, TN: McCowen Mills Publishers; LTB Publications.
• Stern, D. H. (2005). Komentarz żydowski do Nowego Testamentu (A. Czwojdrak, tłum.). Warszawa: „Vocatio”.
• Swanson, J. (1997). Dictionary of Biblical Languages with Semantic Domains: Greek (New Testament) (electronic ed.). Oak Harbor: Logos Research Systems, Inc.
• Swanson, J. (1997). Dictionary of Biblical Languages with Semantic Domains: Hebrew (Old Testament) (electronic ed.). Oak Harbor: Logos Research Systems, Inc.