List Jakuba, a w szczególności jego drugi rozdział, wydaje się zaprzeczać innym fragmentom Nowego Testamentu. Problem z tym listem jest taki, że bezpośrednio łączy wiarę i uczynki — i to w dość zaskakujący (dla wielu chrześcijan) sposób.

Zanim jednak sięgniemy do Listu Jakuba, zacznijmy od biblijnej definicji wiary, którą znajdziemy w liście do Hebrajczyków:

(Hbr 11:1) A wiara jest podstawą [gr. hypostasis] tego, czego się spodziewamy, i dowodem [gr. elenchos] tego, czego nie widzimy.

(Heb 11:1 KJV 1900) Now faith is the substance of things hoped for, the evidence of things not seen.

Grecki rzeczownik hypostasis, przetłumaczony w zacytowanym wersecie jako „podstawa”, określa grunt, fundament, pewność, zaufanie oraz istotę/esencję czegoś lub kogoś. Znajdziemy go między innymi w tym samym liście do Hebrajczyków,* w jego pierwszym zdaniu:

(Hbr 1:1–3) 1 Bóg, (…) 2 W tych ostatecznych dniach przemówił do nas przez swego Syna, (…) 3 Który, będąc blaskiem jego chwały i wyrazem jego istoty [gr. hypostaseos] (…)

(Heb 1:3 KJV 1900) Who being the brightness of his glory, and the express image of his person, (…)

Natomiast greckie słowo elenchos oznacza dowód przytaczany na potwierdzenie czegoś podczas dyskusji i jest użyte jeszcze tylko raz w tekście Nowego Testamentu, w liście Pawła do Tymoteusza:

(2 Tm 3:16) Całe Pismo jest natchnione przez Boga i pożyteczne do nauki, do strofowania [gr. elenchon], do poprawiania, do wychowywania w sprawiedliwości; (2 Tim 3:16 KJV 1900) All scripture is given by inspiration of God, and is profitable for doctrine, for reproof, for correction, for instruction in righteousness:

A zatem z przytoczonej na początku, biblijnej definicji wiary wynika, że jest ona niezachwianym fundamentem i esencją tego, na co wierzący ma nadzieję i równocześnie nie dającym się obalić argumentem świadczącym o tym, czego nie widać. Ale jeżeli myślisz, szanowny czytelniku, że w tej definicji zapisanej w Liście do Hebrajczyków chodzi tylko o nadzieję dostania się do nieba (którego zresztą nie widać), to zapewniam Cię, że ten krótki werset niesie ze sobą o wiele głębszą treść.

* * *
Może to być dla niektórych zaskoczeniem, ale według Biblii wiara zawsze pociąga za sobą robienie czegoś, a więc obejmuje też uczynki. Przejdźmy zatem, pomijając jałowe dywagacje, od razu tekstu Biblii.

Po pierwsze, żeby uniknąć jakichkolwiek niedomówień, wyjaśnijmy od razu jedną kwestię: człowiek nie może dostać się do nieba za pomocą swoich uczynków (czy zasług), niezależnie od tego jak „dobrze” żył tu, na ziemi. Uczynki nie są w stanie nikogo zbawić, ale prawdziwe zbawienie zawsze owocuje dobrymi uczynkami. Z drugiej strony, twierdzenie, że dobre uczynki muszą poprzedzać moment zbawienia — czyli są do zbawienia konieczne — jest również błędne. Zobaczmy co napisał na ten temat Paweł:

(Rz 3:21–24) 21 Lecz teraz bez prawa została objawiona sprawiedliwość Boga, poświadczona przez prawo i proroków. 22 Jest to sprawiedliwość Boga przez wiarę Jezusa Chrystusa dla wszystkich i na wszystkich wierzących. Nie ma bowiem różnicy. 23 Wszyscy bowiem zgrzeszyli i są pozbawieni chwały Boga; 24 A zostają usprawiedliwieni darmo, z jego łaski, przez odkupienie, które jest w Jezusie Chrystusie.

(Tt 3:5–7) 5 Nie z uczynków sprawiedliwości, które my spełniliśmy, ale według swego miłosierdzia zbawił nas przez obmycie odrodzenia i odnowienie Ducha Świętego; 6 Którego wylał na nas obficie przez Jezusa Chrystusa, naszego Zbawiciela; 7 Abyśmy, usprawiedliwieni jego łaską, stali się dziedzicami zgodnie z nadzieją życia wiecznego.

Tak więc do zbawienia jest niezbędna łaska, bo nikt nie jest w stanie zasłużyć sobie na niebo i życie wieczne. Zaś miłosierdzie jest konieczne, bo sprawiedliwość Boża wymaga, żeby Bóg osądził wszystkich. Bez względu na to, co twierdzą wyznawcy rozmaitych systemów religijnych i filozoficznych, niebo było, jest i będzie dla człowieka osiągalne tylko dzięki Bożej łasce i miłosierdziu. Ale trzeba też pamiętać, że ta łaska i oferta darmowego zbawienia „zadziała” tylko wtedy, gdy człowiek uwierzy Bogu (więcej o zwrocie „wierzyć Bogu / wierzyć w Boga” tutaj):

(Ef 2:8–9) 8 Łaską bowiem jesteście zbawieni przez wiarę, i to nie jest z was, jest to dar Boga. 9 Nie z uczynków, aby nikt się nie chlubił.

Gdyby wiara nie była konieczna i wszyscy bez wyjątku trafialiby do raju, cała działalność Apostołów, a szczególnie podróże Pawła, byłaby zupełnie sensu. Oni jednak rozumieli, że jeśli człowiek nie uwierzy(ł), to — mówiąc obrazowo — łaska go „ominęła” i stanie przed sądem Bożym jedynie w towarzystwie oskarżyciela. Stąd wynikało głoszenie ewangelii, zgodnie zresztą z poleceniem Jezusa:

(Mk 16:15–16) 15 I powiedział do nich: Idźcie na cały świat i głoście ewangelię wszelkiemu stworzeniu. 16 Kto uwierzy i ochrzci się, będzie zbawiony, ale kto nie uwierzy, będzie potępiony.

Wiara więc z jednej strony pozwala zadziałać łasce, ale z drugiej strony, powinna manifestować się w przemianie życia, a w konsekwencji w dobrych uczynkach:

(Tt 3:8) Wiarygodne to słowo i chcę, abyś o tym zapewniał, żeby ci, którzy uwierzyli Bogu, zabiegali o celowanie w dobrych uczynkach. (…)

Dlatego też Jakub w drugim rozdziale swojego listu wiąże prawe życie z prawdziwym zbawieniem, bo nie sposób pokazać swojej wiary inaczej, jak tylko przez uczynki:

Jk 2:17–18 17 Tak i wiara, jeśli nie ma uczynków, martwa jest sama w sobie. 18 Lecz ktoś może powiedzieć: Ty masz wiarę, a ja mam uczynki; pokaż mi swoją wiarę bez twoich uczynków, a ja ci pokażę swoją wiarę z moich uczynków.

Nie możesz przecież zobaczyć łaski, nie możesz także zobaczyć zbawienia. Zgodnie z zacytowanym na początku wersetem z Listu do Hebrajczyków to właśnie wiara jest istotą i fundamentem tych niewidzialnych rzeczy, a także tych wydarzeń, które mają (lub miały) nadejść. Równocześnie wiara będąc dowodem łaski i zbawienia, przejawia się w uczynkach.

W kolejnych wersetach 11 rozdziału Listu do Hebrajczyków znajdujemy szereg przykładów z życia przodków potwierdzających podaną definicję wiary. Za każdym razem widzimy, że wiara i uczynki idą w parze:

(Hbr 11:4–31) 4 Przez wiarę Abel złożył Bogu ofiarę (…) 7 Przez wiarę Noe (…) zbudował arkę, (…) 8 Przez wiarę Abraham (…) usłuchał i wyszedł, nie wiedząc, dokąd idzie. 17 Przez wiarę Abraham (…) ofiarował Izaaka. (…) 24 Przez wiarę Mojżesz (…) odmówił nazywania się synem córki faraona; 27 Przez wiarę opuścił Egipt, nie lękając się gniewu króla, bo wytrwał, tak jakby widział Niewidzialnego. (…) 31 Przez wiarę nierządnica Rachab nie zginęła razem z niewierzącymi, gdyż w pokoju przyjęła szpiegów.

Jaki można przedstawić dowód, że Abel wierzył Bogu? Złożył ofiarę. Jaki dowód, że Noe wierzył Bogu? Zbudował arkę. Za każdym razem wierze towarzyszą czyny. Co z tego, że Rachab uwierzyłaby, że Bóg wydał miasto Jerycho Izraelitom, jeśli nie podjęłaby żadnych działań? Zginęłaby razem ze wszystkimi mieszkańcami miasta, o których Pismo mówi, że byli niewierzącymi. Co miałby Noe ze swojej wiary, gdyby nie zbudował arki? Przepadłby razem z całą ludzkością w wodach potopu. Zgadza się?

Taką samą argumentację znajdziemy w Liście Jakuba. Samo mówienie, że ma się wiarę, na nic się człowiekowi nie przyda:

(Jk 2:14) Jaki z tego pożytek, moi bracia, jeśli ktoś mówi, że ma wiarę, a nie ma uczynków? Czy wiara może go zbawić?

To, co człowiek mówi (o swojej wierze) jest w gruncie rzeczy nieistotne, jeśli jego słowa nie są zgodne z jego uczynkami. Dokładnie taką samą myśl znajdziemy też w liście Pawła do Tytusa:

(Tt 1:10–16) 10 Jest bowiem wielu niekarnych, oddających się czczej gadaninie i zwodzicieli, (…) 16 Twierdzą, że znają Boga, ale swymi uczynkami temu przeczą, budząc obrzydzenie, będąc nieposłusznymi i niezdolnymi do wszelkiego dobrego uczynku.

Zazwyczaj, kiedy czyny człowieka przeczą słowom, ujawniają jego hipokryzję. Jakub, w swoim liście, potwierdza właśnie tę prawdę:

(Jk 2:26) Jak bowiem ciało bez ducha jest martwe, tak i wiara bez uczynków jest martwa.

Jakub, podając argumenty popierające powyższą tezę, również przywołuje wydarzenia z życia Abrahama (nazywanego „ojcem wiary”), a także nierządnicy Rachab:

(Jk 2:21–25) 21 Czy Abraham, nasz ojciec, nie został usprawiedliwiony z uczynków, gdy ofiarował Izaaka, swego syna, na ołtarzu? 22 Widzisz, że wiara współdziałała z jego uczynkami i przez uczynki wiara stała się doskonała. (…) 25 Podobnie i nierządnica Rachab, czy nie z uczynków została usprawiedliwiona, gdy przyjęła wysłanników i wypuściła ich inną drogą?

Tutaj należy zwrócić uwagę na istotną kwestię — to nie uczynki dały im usprawiedliwienie, ale wiara, która w tych uczynkach się wyraziła. Swoimi czynami udowodnili, że uwierzyli Bogu i bez cienia wątpliwości oczekiwali na to, co zapowiedział. Jak tłumaczy Paweł w swoim liście do Rzymian:

(Rz 4:2–22) 2 Jeśli bowiem Abraham został usprawiedliwiony z uczynków, ma się czym chlubić, ale nie przed Bogiem. 3 Cóż bowiem mówi Pismo? Abraham uwierzył Bogu i zostało mu to poczytane za sprawiedliwość. (…) 20 I nie zachwiał się z powodu niewiary w obietnicę Boga, ale umocnił się wiarą i oddał chwałę Bogu; 21 Będąc też pewien tego, że to, co on obiecał, ma moc też uczynić. 22 Dlatego zostało mu to poczytane za sprawiedliwość.

W tym miejscu wracamy do definicji z Listu do Hebrajczyków: „Wiara jest podstawą tego, czego się spodziewamy, i dowodem tego, czego nie widzimy”.

* * *
Nowy Testament jasno stwierdza, że człowiek jest zbawiony „łaską, przez wiarę”, a nie za pomocą uczynków, ale uczynki powinny towarzyszyć wierze osoby zbawionej. Człowiek może pokazać swoją wiarę tylko przez prawe życie i dobre uczynki, które zresztą Bóg już wcześniej dla niego przygotował:

(Ef 2:10) Jesteśmy bowiem jego dziełem, stworzeni w Chrystusie Jezusie do dobrych uczynków, które Bóg wcześniej przygotował, abyśmy w nich postępowali.

Drugi rozdział Listu Jakuba mówi, że jeżeli ktoś oświadcza, że wierzy, ale nie idą za tym żadne uczynki z tejże wiary wynikające, to jego wiara jest martwa, nie ma solidnej podstawy — albo inaczej — brakuje jej istoty rzeczy. Jest jak zimy trup, który absolutnie niczego już nie zrobi.

* * *
I jeszcze dwie uwagi.

Pierwsza z nich jest dla osób, które twierdzą z całą stanowczością, że jeżeli ktoś żył jak najgorszy grzesznik i nie przestrzegał przykazań, to na pewno skończy w piekle, czy raczej — zgodnie z tekstem Biblii — w jeziorze ognia. Nie wiecie, czy kiedykolwiek wcześniej w swoim życiu taki człowiek nie zawierzył Bogu i nie wyznał tej wiary, ale potem zszedł (albo powrócił) na drogę grzechu. Nie zapominajcie, że — jeżeli tak było — to, co się wtedy stało (gdy uwierzył), jest nieodwołalne:

(Ef 1:13) W nim i wy położyliście nadzieję, kiedy usłyszeliście słowo prawdy, ewangelię waszego zbawienia, w nim też, gdy uwierzyliście, zostaliście zapieczętowani obiecanym Duchem Świętym;

I chociaż Pismo Święte w niejednym miejscu ostro upomina, aby zbawieni porzucili grzeszne uczynki:

(Ef 4:27–30) 27 Nie dawajcie miejsca diabłu. 28 Kto kradł, niech więcej nie kradnie, ale raczej niech pracuje, czyniąc własnymi rękami to, co jest dobre, aby miał z czego udzielać potrzebującemu. 29 Żadne plugawe słowo niech nie wychodzi z waszych ust, lecz tylko dobre, dla zbudowania, aby przynosiło łaskę słuchającym. 30 I nie zasmucajcie Bożego Ducha Świętego, którym jesteście zapieczętowani na dzień odkupienia.

to Biblia nie podaje ani jednego przykładu „odpieczętowania” (nie ma tu miejsca na szersze omówienie doktryny tzw. „pewności zbawienia”, ang. eternal security, która od wielu lat wzbudza zagorzałe dyskusje pomiędzy jej zwolennikami i przeciwnikami), ostrzega jednak, że każdy chrześcijanin stanie w pewnym momencie przed trybunałem Pana Jezusa Chrystusa:

(2 Kor 5:10) Wszyscy bowiem musimy stanąć przed trybunałem Chrystusa, aby każdy otrzymał zapłatę za to, co czynił w ciele, według tego, co czynił, czy dobro, czy zło.

Nie wydawajcie więc wyroku wiecznego potępienia na innych ludzi — szczególnie bez jakiejkolwiek próby zbadania sprawy — tylko na podstawie tego, co widzicie. A tym bardziej, jeżeli uważacie, że jesteście od nich lepsi. Przypomnijcie sobie słowa Jezusa:

(Mt 7:1–2) 1 Nie sądźcie, abyście nie byli sądzeni. 2 Jakim bowiem sądem sądzicie, takim będziecie sądzeni, i jaką miarą mierzycie, taką będzie wam odmierzone.

i ostrzeżenie Pawła:

(Rz 14:10–13) 10 Dlaczego więc ty potępiasz swego brata? Albo czemu lekceważysz swego brata? Wszyscy bowiem staniemy przed trybunałem Chrystusa. 11 Jest bowiem napisane: Jak żyję, mówi Pan, ugnie się przede mną każde kolano i każdy język będzie wysławiał Boga. 12 Tak więc każdy z nas sam za siebie zda rachunek Bogu. 13 A tak już nie osądzajmy jedni drugich, ale raczej uważajcie na to, aby nie dawać bratu powodu do potknięcia się lub upadku.

Druga uwaga dla osób, które uparcie i bezrefleksyjnie powtarzają jak mantrę: „tylko wiara, tylko wiara” (ang. faith only). Nie wiecie, że zwrot ten w tekście Biblii występuje tylko raz, właśnie w cytowanym już wersecie z Listu Jakuba i to w kontekście dokładnie przeciwnym:

(Jk 2:24) Widzicie więc, że człowiek zostaje usprawiedliwiony z uczynków, a nie tylko z wiary.

(Jam 2:24 KJV 1900) Ye see then how that by works a man is justified, and not by faith only.

Przypomnijcie sobie jeszcze, co Pan Jezus Chrystus kazał napisać Janowi do siedmiu kościołów:
— w liście do kościoła w Efezie:

(Ap 2:2) Znam twoje uczynki, (…)

— w liście do kościoła w Smyrnie:

(Ap 2:9) Znam twoje uczynki, (…)

— w liście do kościoła w Pergamonie:

(Ap 2:13) Znam twoje uczynki (…)

— w liście do kościoła w Tiatyrze:

(Ap 2:19) Znam twoje uczynki (…)

— w liście do kościoła w Sardes:

(Ap 3:1) (…) Znam twoje uczynki, że masz imię, które mówi, że żyjesz, ale jesteś martwy.

— w liście do kościoła w Filadelfii:

(Ap 3:8) Znam twoje uczynki. (…)

— w liście do kościoła w Laodycei:

(Ap 3:15–17) 15 Znam twoje uczynki: nie jesteś ani zimny, ani gorący. Obyś był zimny albo gorący. 16 A tak, ponieważ jesteś letni i ani zimny, ani gorący, wypluję cię z moich ust. 17 Mówisz bowiem: Jestem bogaty i wzbogaciłem się, i niczego nie potrzebuję, a nie wiesz, że jesteś nędzny i pożałowania godny, biedny, ślepy i nagi.

* * *
Kończąc, pozwolę sobie na pewien obrazowy przykład. Wyobraź sobie, szanowny czytelniku, dwóch ludzi stojących po dwóch stronach mostu przewieszonego nad przepaścią. Most łączy dwa kraje: w jednym panuje susza i głód, w drugim nie brakuje niczego. Człowiek z bogatej krainy woła do tego drugiego: „U nas nie ma suszy, przejdź na tę stronę, most na pewno cię utrzyma!” Zastanów się chwilę jakie opcje ma ten drugi. Załóżmy, że nie wątpi, że po tamtej stronie jest lepiej. A zatem pozostaje mu podjęcie decyzji, co do mostu. Ma kilka możliwości:
— nie uwierzy, że most go utrzyma, więc będzie poszukiwał innej drogi, żeby się na drugą stronę dostać,
— uwierzy, że most go utrzyma, ale będzie uważał, że sam most nie wystarczy, żeby dostać się na drugą stronę,
— uwierzy, że most może go utrzymać, ale nie przejdzie na drugą stronę,
— uwierzy, że most go utrzyma i przejdzie na drugą stronę.

Myślę, że nie muszę tłumaczyć, co ta opowiastka ilustruje. Dodam tylko, że innej drogi nie ma. NIE MA!

(Rz 10:9–14) 9 Jeśli ustami wyznasz Pana Jezusa i uwierzysz w swoim sercu, że Bóg wskrzesił go z martwych, będziesz zbawiony. 10 Sercem bowiem wierzy się ku sprawiedliwości, a ustami wyznaje się ku zbawieniu. (…) 13 Każdy bowiem, kto wezwie imienia Pana, będzie zbawiony. 14 Jakże więc będą wzywać tego, w którego nie uwierzyli?

* Trzy pozostałe wersety to: 2 Kor 9:4; 2 Kor 11:17 i Heb 3:14.

Szanowni czytelnicy Do lektury kolejnych tekstów zapraszamy na naszą stronę pod adresem: jan1248.pl. Materiały, które znajdują się już na tym blogu, są dostępne również na nowej stronie, w dziale Artykuły.

• Ilustracja — William C. Ressler: The Bridge
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Cytaty oznaczone (KJV 1900) pochodzą z The Holy Bible: King James Version. (2009). (Electronic Edition of the 1900 Authorized Version). Bellingham, WA: Logos Research Systems, Inc.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG i KJV tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.

Do poczytania

• Stauffer, D.D., & Ray, A.B. (2018). One book rightly divided. The key to understanding the Bible. Knoxville, TN: McCowen Mills Publishers; LTB Publications.

Współczesny słownik języka polskiego podaje, że „wierzyć w Boga, to wyznawać jakąś religię”.* Z chrześcijańskiego punktu widzenia, zgodnego z tekstem Biblii, jest to kompletna bzdura. Również dość powszechne przekonanie, według którego „wierzyć w Boga” oznacza „wierzyć, że on istnieje”, ma niewiele wspólnego ze znaczeniem tego sformułowania w tekście biblijnym. Ale gdybyśmy sięgnęli do starszych słowników języka polskiego — na przykład Lindego (1860) lub Karłowicza (1919) — przeczytalibyśmy, że wierzyć, to „mieć za prawdę, co Bóg objawił, mieć wiarę, być religijnym: Nie to jest wierzyć—mniemać albo rozumieć, ale mocno i bez wątpliwości przyzwalać na wszystko, co Bóg objawił.” Żeby się przekonać, co Biblia mówi na ten temat, wystarczy do Pisma Świętego sięgnąć i przeczytać kilka fragmentów, które jasno definiują znaczenie zwrotu „wierzyć w Boga”. Nie chodzi mi więc o jakieś abstrakcyjne, czy teologiczne koncepcje wiary, ale o najzwyklejsze czytanie ze zrozumieniem i logiczne wyciąganie wniosków z uwzględnieniem kontekstu.

Pierwszy raz z tym sformułowaniem spotykamy się w 15 rozdziale Księgi Rodzaju, gdzie Bóg obiecał Abrahamowi bardzo liczne potomstwo (wyróżnienia w cytowanych wersetach moje):

(Rdz 15:2–6) 2 I Abram powiedział: Panie BOŻE, co mi dasz, skoro ja jestem bezdzietny, a szafarzem mego domu jest ten Damasceńczyk Eliezer? 3 Abram dodał: Oto nie dałeś mi potomka, a sługa urodzony w moim domu będzie moim dziedzicem. 4 A oto dotarło do niego słowo PANA: Nie on będzie twoim dziedzicem, lecz ten, który wyjdzie z twego wnętrza, będzie twoim dziedzicem. 5 Potem wyprowadził go na dwór i powiedział: Spójrz teraz na niebo i policz gwiazdy, jeśli będziesz mógł je policzyć; i powiedział mu: Takie będzie twoje potomstwo. 6 I uwierzył PANU, i poczytano mu to za sprawiedliwość.

(Gen 15:6 KJV 1900) And he believed in the Lord [hebr. weheemin ba JHWH]; and he counted it to him for righteousness.

(Rdz 15:6 BIC) I zaufał Wiekuistemu, a poczytał mu to za zasługę.

Zauważyłeś zapewne, że w zacytowanym fragmencie jest „uwierzył PANU”, a nie „uwierzył w PANA”. Jednak w tekście hebrajskim pomiędzy „uwierzyć” a „PAN” (a dokładnie JHWH) jest przyimek be, którego jednym ze znaczeń jest właśnie „w”. Tę oryginalną składnię precyzyjnie oddaje tłumaczenie angielskie King James Bible, gdzie mamy słówko in. Czy w takim razie polskie tłumaczenie nie jest właściwe? Oczywiście, że jest. Konstrukcja hebrajska heemin + be oznacza „zaufać komuś”, a zatem chodzi tu o poleganie na kimś, w tym wypadku na Bogu i na jego słowie; w żadnym razie sformułowanie to nie oznacza wierzenia, że „Bóg jest” — Abraham przecież z nim rozmawiał. Zresztą werset ten cytuje Paweł w swoim liście do Rzymian, tłumacząc z hebrajskiego w sposób następujący:**

(Rz 4:3) Cóż bowiem mówi Pismo? Abraham uwierzył Bogu i zostało mu to poczytane za sprawiedliwość.

(Rom 4:3 KJV 1900) For what saith the scripture? Abraham believed God [gr. episteuesen to theo], and it was counted unto him for righteousness.

Dokładnie takie samo sformułowanie (heemin + be) znajdziemy w tekście hebrajskim Biblii jeszcze 4 razy. Zacytuję dla przykładu tylko dwa miejsca, z Księgi Wyjścia i z Drugiej Księgi Królewskiej:***

(Wj 14:31) Izrael widział to wielkie dzieło, którego PAN dokonał nad Egipcjanami. I lud się bał PANA, i uwierzył PANU oraz Mojżeszowi, jego słudze.

(Exod 14:31 KJV 1900) (…) and the people feared the Lord, and believed the Lord [hebr. wajjaaminu ba JHWH], and his servant Moses.

(Wj 14:31 BIC) (…) i obawiał się lud Wiekuistego, i uwierzyli w Wiekuistego i w Mojżesza, sługę Jego.

(2 Krl 17:14) Lecz nie słuchali, ale uczynili twardym swój kark, jak kark ich ojców, którzy nie wierzyli w PANA, swego Boga.

(2 Kings 17:14 KJV 1900) (…) that did not believe in the Lord [hebr. heeminu ba JHWH] their God.

(2 Krl 17:14 BIC) (…) którzy nie ufali Wiekuistemu, Bogu swojemu.

Z powyższych przykładów, do których dodałem też dla porównania tekst według przekładu Izaaka Cylkowa, wynika bezsprzecznie, że „wierzyć w Boga” = „wierzyć Bogu”; zwroty te są równoważne. Zauważ, że w tłumaczeniu Izaaka Cylkowa, w wersecie z Księgi Wyjścia, mamy „i [uwierzyli — w domyśle] w Mojżesza”. Nie oznacza to przecież, że Izraelici uwierzyli w istnienie Mojżesza, który był jednym z nich. Byłaby to inerpretacja zupełnie absurdalna.


* * *
Lektura Nowego Testamentu pozwala na wyciągnięcie takich samych wniosków co do znaczenia zwrotu „wierzyć w Boga”. Weźmy dla przykładu werset z Ewangelii według Jana podsumowujący pierwszy cud Jezusa, który miał miejsce na weselu w Kanie Galilejskiej:

(J 2:11) Taki początek cudów uczynił Jezus w Kanie Galilejskiej i objawił swoją chwałę, i uwierzyli w niego [gr. episteusan eis auton] jego uczniowie.

(John 2:11 KJV 1900) (…) and his disciples believed on him.

Nie chodzi przecież o to, że uczniowie uwierzyli w istnienie Jezusa, prawda? Uwierzyli Panu Jezusowi Chrystusowi oraz temu, co do tej pory im powiedział. W kolejnym rozdziale znajdujemy świadectwo Jana Chrzciciela o Jezusie:

(J 3:36) Kto wierzy w Syna [gr. pisteuon eis ton hion], ma życie wieczne, ale kto nie wierzy Synowi [gr. apeithon to hio], nie ujrzy życia, lecz gniew Boży zostaje na nim.

(John 3:36 KJV 1900) He that believeth on the Son hath everlasting life: and he that believeth not the Son shall not see life; (…)

Zauważ, że Jan w drugiej części zdania nie powiedział „kto nie wierzy w Syna”, lecz „kto nie wierzy Synowi”. Sam Jezus wielokrotnie powtarzał swoim uczniom, żeby wierzyli w niego, czyli ufali, że to co mówi jest prawdą:

(J 14:1–11) 1 Niech się nie trwoży wasze serce. Wierzycie w Boga [gr. pisteuete eis ton theon], wierzcie i we mnie [gr. eis eme pisteuete]. 2 W domu mego Ojca jest wiele mieszkań. Gdyby tak nie było, powiedziałbym wam. (…) 11 Wierzcie mi [gr. pisteuete moi], że ja jestem w Ojcu, a Ojciec we mnie. Przynajmniej z powodu samych dzieł wierzcie mi [gr. pisteuete moi].

(John 14:1 KJV 1900) Let not your heart be troubled: ye believe in God, believe also in me.

Jeśli jesteś uważnym czytelnikiem i znasz choć trochę język angielski, spostrzegłeś zapewne, że w tłumaczeniu King James Bible (gr. słówek eis, epi) pojawia się często zamiast przyimka in („w”) przyimek on — generalnie oznaczający „na (czymś)”. Wydaje mi się, że jest to cenna wskazówka, że zwrot „wierzyć w Boga” (ang. believe in/on God) należy rozumieć: ufać Bogu (ang. trust in), opierać się na Bogu (ang. lean on) i polegać na Bogu (ang. rely on). Zresztą, według pierwszej definicji w słowniku oksfordzkim, czasownik believe oznacza: „mieć pewność lub wiarę w (osobę) i konsekwentnie liczyć na, ufać; konstrukcja to believe in lub on była powszechna w języku staroangielskim, nie można wskazać żadnej różnicy pomiędzy użyciem in oraz on, poza tym, że ten drugi przyimek był używany częściej; obecnie believe on jest używane przede wszystkim (ale nie tylko) na oznaczenie zbawczej wiary”. (tłumaczenie moje)

Zajrzyjmy jeszcze do Dziejów Apostolskich. W 16 rozdziale Łukasz opisuje okoliczności nawrócenia pewnego strażnika więziennego:

(Dz 16:30–34) 30 A [strażnik — red.] wyprowadziwszy ich z więzienia, powiedział: Panowie, co mam czynić, abym był zbawiony? 31 A oni odpowiedzieli: Uwierz w Pana Jezusa Chrystusa [gr. pisteuoson epi ton kyrion…], a będziesz zbawiony, ty i twój dom. 32 I głosili słowo Pańskie jemu i wszystkim jego domownikom. 33 Tej samej godziny w nocy wziął ich ze sobą, obmył ich rany i natychmiast się ochrzcił, on i wszyscy jego domownicy. 34 Wprowadził ich do swego domu, zastawił przed nimi stół i weselił się, uwierzywszy Bogu [gr. pepisteukos to theo] z całym swoim domem.

(Acts 16:31 KJV 1900) 31 And they said, Believe on the Lord Jesus Christ, and thou shalt be saved, and thy house. (…) 34 (…) he set meat before them, and rejoiced, believing in God with all his house.

Na pytanie strażnika co zrobić, aby być zbawionym, Paweł i Sylas odpowiedzieli, że ma „uwierzyć w Pana Jezusa Chrystusa”. I co ów strażnik zrobił? Uwierzył im, że istnieje Pan Jezus Chrystus? Nie. Wysłuchał, co mają do powiedzenia Paweł i Sylas — można przypuszczać, że ogłosili mu ewangelię (więcej o Ewangelii tutaj) — i ostatecznie uwierzył Bogu.

* * *
Jeśli więc mówisz, że wierzysz w Boga, ale masz na myśli tylko to, że według ciebie (jakiś) „Bóg istnieje”, to tak naprawdę nie wierzysz w Boga. A przynajmniej nie tak, jak On chce, żeby w Niego wierzyć — czyli żeby Jemu ufać i przyjmować za pewnik wszystko co powiedział. Bo Jego istnienia człowiek rozumny nawet nie próbuje podważać:

(Ps 14:1) Głupi [hebr. nawal] powiedział w swoim sercu: Nie ma Boga. (…)

Hebrajskie słowo nawal oznacza człowieka głupiego, to znaczy charakteryzującego się brakiem rozumienia — albo nawet zdolnością rozumienia — sugerując świadomą wewnętrzną bezczelność, zuchwalstwo i nieposłuszeństwo prawu Bożemu (definicja według Swansona, 1997).

(1 J 5:10–12) 10 Kto wierzy w Syna Bożego, ma świadectwo w sobie. Kto nie wierzy Bogu, zrobił z niego kłamcę, bo nie uwierzył świadectwu, które Bóg dał o swoim Synu. 11 A to świadectwo jest takie, że Bóg dał nam życie wieczne, a to życie jest w jego Synu. 12 Kto ma Syna, ma życie, kto nie ma Syna Bożego, nie ma życia.

Ale żeby uwierzyć Bogu, trzeba wiedzieć co On powiedział. A co Bóg powiedział o sobie, o człowieku, co nakazał, czego zakazał, przed czym ostrzegał, co zapowiedział i co obiecał mamy zapisane w Biblii, czyż nie? Wystarczy do niej sięgnąć, żeby się tego dowiedzieć i zamienić deistyczną**** wiarę w prawdziwe „wierzę” i zaufanie Bogu.

Na koniec fragment świadectwa Piotra w domu setnika Korneliusza z Cezarei, już bez żadnego komentarza z mojej strony:

(Dz 10:39–43) 39 A my jesteśmy świadkami tego wszystkiego, co [Pan Jezus Chrystus red.] czynił w ziemi judzkiej i w Jerozolimie. Jego to zabili, zawiesiwszy na drzewie. 40 Jego też wskrzesił Bóg trzeciego dnia i sprawił, żeby się objawił; 41 Nie całemu ludowi, ale świadkom przedtem wybranym przez Boga, nam, którzy z nim jedliśmy i piliśmy po jego zmartwychwstaniu. 42 Nakazał nam też głosić ludowi i świadczyć, że on jest ustanowionym przez Boga sędzią żywych i umarłych. 43 Temu wszyscy prorocy wydają świadectwo, że przez jego imię każdy, kto w niego wierzy, otrzyma przebaczenie grzechów.

* Taką definicję znajdziemy w Wielkim Słowniku Języka Polskiego, Instytutu Języka Polskiego PAN (opublikowanego w wersji elektronicznej, definicja z dnia 27 kwietnia 2021 r.), „w politycznie poprawnym” haśle, stawiającym na tym samym poziomie Boga, Mahometa i diabła.

** I jeszcze raz, w liście do Galacjan: „Tak jak Abraham uwierzył Bogu i zostało mu to poczytane za sprawiedliwość.” (Gal 3:6). Tak samo tłumaczy ten fragment Jakub: „I tak wypełniło się Pismo, które mówi: Uwierzył Abraham Bogu i poczytano mu to za sprawiedliwość, i został nazwany przyjacielem Boga.” (Jk 2:23). I jeszcze jedno: powszechnie przyjęta teoria, że starotestamentowe cytaty w tekście Nowego Testamentu pochodzą z greckiego tłumaczenia, tzw. Septuaginty, to temat na zupełnie oddzielny artykuł…

*** Pozostałe dwa wersety to: Pwt 1:32 i 2 Krn 20:20.

**** Deizm to kierunek filozoficzno-teologiczny (także stanowisko światopoglądowe) uznający Boga za stwórcę i prawodawcę, ale odrzucający jego bezpośrednie kierownictwo światem, wiarę w cuda i objawienie.

Szanowni czytelnicy Do lektury kolejnych tekstów zapraszamy na naszą stronę pod adresem: jan1248.pl. Materiały, które znajdują się już na tym blogu, są dostępne również na nowej stronie, w dziale Artykuły.

• Ilustracja pochodzi z: The Illuminated Bible, containing the Old and New Testaments, translated out of the original tongues, and with the former translations diligently compared and revised . . . embellished with sixteen hundred historical engravings by J. A. Adams, more than fourteen hundred of which of which are from original designs by J. G. Chapman. New-York, Harper & Brothers, Publishers, 82 Cliff-Street, 1846.
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Cytaty oznaczone (KJV 1900) pochodzą z The Holy Bible: King James Version. (2009). (Electronic Edition of the 1900 Authorized Version). Bellingham, WA: Logos Research Systems, Inc.
• Cytaty oznaczone (BIC) pochodzą z Przekładu Starego Testamentu dokonanego przez rabina Izaaka Cylkowa, wydany w 13 tomach na przełomie XIX/XX wieku: Pięcioksiąg Mojżesza = Torat Mosheh, tłomaczył i podług najlepszych źródeł objaśnił Dr J. Cylkow. T. 1. Bereshit = Genesis, Księga Rodzaju, T. 2. Shemot = Druga Księga Mojżesza, Exodus. (1895) Kraków: nakładem tłomacza w drukarni Józefa Fischera. Księga Królów = Melakhim, tłomaczył i podług najlepszych źródeł objaśnił Dr J. Cylkow. (1914) Warszawa: (s.n.) w drukarni "Universal" Leszno 31.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG, BIC i KJV tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.

Do poczytania

• Clnes, D. J. A. (Ed.). (1993–2011). The Dictionary of Classical Hebrew (Vol. I–VIII). Sheffield, England: Sheffield Academic Press; Sheffield Phoenix Press.
• Gesenius, W., & Tregelles, S. P. (2003). Gesenius’ Hebrew and Chaldee lexicon to the Old Testament Scriptures. Bellingham, WA: Logos Bible Software.
• Karłowicz, J., Kryński, A. A., & Niedźwiedzki, W. (1919). Słownik języka polskiego. T. 7, T-Y. Warszawa: Tom wydany przez K. Króla i W. Niedwiedzkiego, z zapomogi Kasy im. Mianowskiego.
• Linde, S. B. (1860). Słownik języka polskiego. T. 6, U-Z (wyd. 2, popr. i pomn. ed.). Lwów: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
• Mathews, K. A. (2005). Genesis 11:27–50:26 (Vol. 1B). Nashville: Broadman & Holman Publishers.
• Simpson, J. E. W. (1989). Oxford English Dictionary A-C. Clarendon Press.
• Swanson, J. (1997). Dictionary of Biblical Languages with Semantic Domains: Hebrew (Old Testament) (electronic ed.). Oak Harbor: Logos Research Systems, Inc.

W Biblii można wskazać kilka fragmentów tekstu, których niezrozumienie, błędna interpretacja lub też celowe wyrwanie z kontekstu historycznego, kulturowego i językowego, a przez to wypaczenie ich sensu, doprowadziło do wielu poważnych konsekwencji. Rezultatem niewłaściwego rozumienia tych wersetów były (i nadal są) nie tylko błędne doktryny wspierane przez „nieomylne” dogmaty, czy nauki „niepodważalnych” autorytetów, ale i krwawe prześladowania — w tym inkwizycja i palenie czarownic, eksterminacje ludności całych miast i regionów oraz wojny. Ale nie pomyśl sobie, szanowny czytelniku, że te oskarżenia padają pod adresem tylko jednej organizacji religijnej, bo takich rzeczy dopuszczali się tak ortodoksyjni Żydzi, jak i religijni katolicy, ale także walczący o prawdziwą treść Biblii protestanci.*

Jeden z takich fragmentów, którego niezrozumienie było (i wciąż jest) przyczyną chyba największego możliwego do wyobrażenia przeinaczenia biblijnego tekstu, a także okrutnych prześladowań, zawiera dwa zdania wypowiedziane przez Pana Jezusa Chrystusa podczas ostatniej, paschalnej wieczerzy z apostołami. Przytoczę je w nieco szerszym kontekście, według relacji ewangelisty Mateusza (wyróżnienia w cytowanych wersetach moje):

(Mt 26:19–30) 19 Uczniowie zrobili tak, jak im nakazał Jezus, i przygotowali Paschę. 20 Kiedy nastał wieczór, usiadł za stołem z dwunastoma. (…) 26 A gdy jedli, Jezus wziął chleb, pobłogosławił, połamał i dał uczniom, mówiąc: Bierzcie, jedzcie, to jest moje ciało. 27 Potem wziął kielich, złożył dziękczynienie i dał im, mówiąc: Pijcie z niego wszyscy; 28 To bowiem jest moja krew nowego testamentu, która wylewa się za wielu na przebaczenie grzechów. 29 Ale mówię wam: Odtąd nie będę pił z tego owocu winorośli aż do dnia, gdy go będę pił z wami nowy w królestwie mego Ojca. 30 A gdy zaśpiewali hymn, wyszli ku Górze Oliwnej.

Przyjrzyjmy się tym wersetom najpierw od strony czysto gramatycznej. W tym miejscu zalecam uważne przejrzenie części pierwszej tego artykułu (tutaj), jeżeli go nie czytałeś. Zaznajomienie się z przedstawionymi tam informacjami o figurach stylistycznych znacznie ułatwi zrozumienie dalszych rozważań. Przypomnę, że podstawowa reguła gramatyki greckiej mówi, iż rodzajnik, zaimek i przymiotnik muszą się zgadzać co do rodzaju z rzeczownikiem, do którego się odnoszą. A zatem spójrzmy jak to jest w tym wypadku:

(Mt 26:26–30) 26 (…) Jezus wziął chleb [gr. arton — rodzaj męski], pobłogosławił, połamał i dał uczniom, mówiąc: Bierzcie, jedzcie, to [gr. tuto — r. nijaki] jest moje ciało [gr. soma — r. nijaki]. 27 Potem wziął kielich [gr. poterion — r. nijaki], (…) i dał im, mówiąc: Pijcie z niego wszyscy; 28 To [gr. tuto — r. nijaki] bowiem jest moja krew [gr. haima — r. nijaki] nowego testamentu, (…)

Przeanalizujmy najpierw werset 26: grecki zaimek tuto przetłumaczony jako „to” powinien, zgodnie z kontekstem, odnosić się do chleba (arton), ale te dwa słowa mają w języku greckim inny rodzaj gramatyczny, „chleb” — męski, natomiast „to” — nijaki (tak samo zresztą jest w języku polskim). Ta zmiana rodzaju zaimka wskazuje, że Jezus wypowiadając te słowa posłużył się figurą stylistyczną, którą nazywamy metaforą, a ponieważ istotą metafory jest przenośnia, więc sens tego zdania jest taki: „ten chleb reprezentuje/oznacza moje ciało”.

W wersetach 27—28 grecki zaimek tuto (r. nijakiego) przetłumaczony jako „to” odnosi się tym razem do kielicha, czy też raczej znaczeniowo, do jego zawartości. Mamy tu przy okazji do czynienia z inną figurą stylistyczną o nazwie metonimia, czyli zastąpieniem nazwy jakiegoś przedmiotu nazwą innego, pozostającego z nim w uchwytnej zależności. Zresztą odniesienie zaimka „to” do kielicha jako samego naczynia, uczyniłoby całą wypowiedź Jezusa zupełnie absurdalną. A zatem, jeżeli zgodnie ze zdrowym rozsądkiem, zaimek „to” odnosi się do zawartości kielicha, to wygląda na to, że tym razem rodzaje gramatyczne znów się nie zgadzają, bo grecki rzeczownik oinos, oznaczający wino, jest rodzaju męskiego.** Mamy zatem ponownie do czynienia z figurą stylistyczną — metaforą, a więc sens tego zdania, podobnie jak poprzedniego jest taki: „ten kielich (z winem) reprezentuje/oznacza moją krew”.

W Ewangelii według Marka opis tych wydarzeń jest w zasadzie taki sam — zachęcam Cię do samodzielnego sprawdzenia — Mar 14:22—25. Za to Łukasz, podaje dłuższą wypowiedź Jezusa:

(Łk 22:19–20) 19 Wziął też chleb, złożył dziękczynienie, połamał i dał im, mówiąc: To jest moje ciało, które jest za was dane. To czyńcie na moją pamiątkę. 20 Podobnie i kielich, gdy było po wieczerzy, mówiąc: Ten kielich to nowy testament w mojej krwi, która jest za was wylana.

Werset 19 jest pod względem rodzajów gramatycznych zbudowany tak samo jak u Mateusza. Natomiast w wersecie 20, Łukasz zapisał, że „kielich to nowy testament” — w tym miejscu zwolennicy dosłownego rozumienia słów Jezusa powinni mieć problem, bo według ich interpretacji, jeśli chleb został przemieniony w ciało, to konsekwentnie kielich został przemieniony w nowy testament… Czyżby Łukasz, który przecież nie był uczestnikiem tej ostatniej wieczerzy paschalnej, coś „pokręcił”? Na pewno nie, bo jego przekaz potwierdza Paweł, który został w tej kwestii bezpośrednio pouczony przez Pana Jezusa:

(1 Kor 11:23–26) 23 Ja bowiem otrzymałem od Pana to, co wam przekazałem, że Pan Jezus tej nocy, której został wydany, wziął chleb; 24 A gdy złożył dziękczynienie, połamał i powiedział: Bierzcie i jedzcie, to jest [gr. estin] moje ciało, które za was jest łamane. Czyńcie to na moją pamiątkę. 25 Podobnie po wieczerzy wziął też kielich, mówiąc: Ten kielich to nowy testament [tutaj, pominięty w tłumaczeniu, gr. czasownik estin — jest] w mojej krwi. Czyńcie to, ilekroć będziecie pić, na moją pamiątkę. 26 Ilekroć bowiem będziecie jedli ten chleb i pili ten kielich, śmierć Pana zwiastujecie, aż przyjdzie.

Zwróć jeszcze uwagę na ostatni werset w przytoczonym wyżej fragmencie. Gdyby Paweł rozumiał słowa Chrystusa dosłownie i za każdym razem, kiedy spotykał się z lokalnymi wspólnotami na łamanie chleba, „przemieniał” chleb i wino w ciało i krew, to raczej napisałby „ilekroć będziecie jedli to ciało i pili tę krew…”, a napisał „ilekroć bowiem będziecie jedli ten chleb i pili ten kielich”. Może jest to tylko przypuszczenie, a więc raczej słaby argument, ale w rozdziale wcześniejszym tego samego listu, Paweł przecież wyjaśnia:

(1 Kor 10:15–17) 15 Mówię jak do mądrych. Osądźcie sami to, co mówię. 16 Kielich błogosławieństwa, który błogosławimy, czy nie jest [gr. estin] wspólnotą krwi Chrystusa? Chleb, który łamiemy, czy nie jest [gr. estin] wspólnotą ciała Chrystusa? 17 My bowiem, choć liczni, jesteśmy [gr. esmen] jednym chlebem i jednym ciałem, bo wszyscy jesteśmy uczestnikami jednego chleba.

Czy na podstawie tych wersetów ktoś utrzymuje, że chleb i kielich (z winem) zmieniają się we wspólnotę? Albo że chrześcijanie przemieniają się w chleb i w ciało? Chyba nikt do tak absurdalnej interpretacji się nie posunie. Paweł, bez wątpienia w tych kilku zdaniach, również posłużył się metaforą — i to nie jedną.

Wróćmy jeszcze na chwilę do konstrukcji tej figury stylistycznej. Zauważ, iż zgodnie z „definicją” metafory, oba rzeczowniki łączy czasownik „być” (raz jeszcze odsyłam do części pierwszej tego artykułu). Gdyby Jezus rzeczywiście dokonał tak niebywałego cudu i przemienił chleb i wino w swoje ciało i krew, zamiast czasownika greckiego eimi (być) — wskazującego na metaforę — ewangeliści zapewne użyliby słowa ginomai (stać się, zaistnieć), żeby nie było żadnej wątpliwości, co się podczas tej wieczerzy stało. Tak przecież uczynili to w wersetach, które cytuję poniżej, w których to jasno zapisali, że taka przemiana rzeczywiście, fizycznie i namacalnie nastąpiła (lub miałaby nastąpić, jak w Łk 4:3):

(Mt 17:2) I został przemieniony przed nimi: jego oblicze zajaśniało jak słońce, a jego szaty stały się[gr. egeneto] białe jak światło.

(Łk 4:3) I powiedział do niego diabeł: Jeśli jesteś Synem Bożym, powiedz temu kamieniowi, aby stał się [gr. genetai] chlebem.

(J 2:9) A gdy przełożony wesela skosztował wody, która stała się [gr. gegenemenon] winem (…)

* * *
Na koniec przyjrzyjmy się zwrotowi „to jest” (gr. tuto estin, przy czym czasem pomiędzy zaimkiem i czasownikiem znajdziemy gr. de — lecz, co więcej, gar — bowiem itp.), który — poza fragmentami dotyczącymi ostatniej wieczerzy — znajdziemy w tekście Nowego Testamentu jeszcze 15 razy. Żaden z wersetów zawierających to sformułowanie nie sugeruje w najmniejszym stopniu, że zaszła jakaś zmiana jednej rzeczy w drugą. Przytoczę tylko trzy*** z nich:

(J 6:28–29) 28 Wtedy zapytali go: Cóż mamy robić, abyśmy wykonywali dzieła Boga? 29 Odpowiedział im Jezus: To jest [gr. tuto estin] dzieło Boga, abyście wierzyli w tego, którego on posłał.

(J 16:18) Dlatego mówili: Cóż znaczy to [gr. tuto ti estin, dosł.: co to jest], co mówi: Krótki czas? Nie rozumiemy, co mówi.

(Dz 2:6–16) 6 A kiedy powstał ten szum, zeszło się mnóstwo ludzi i zdumieli się, bo każdy z nich słyszał ich mówiących w jego własnym języku. (…) 12 I zdumiewali się wszyscy, i dziwili, mówiąc jeden do drugiego: Co to ma znaczyć? (…) 14 Wtedy stanął Piotr z jedenastoma, podniósł swój głos i przemówił do nich: (…) 15 Oni bowiem nie są pijani, jak sądzicie, bo jest dopiero trzecia godzina dnia. 16 Ale to jest [gr. tuto estin] to, co zostało przepowiedziane przez proroka Joela:

Natomiast wszystkich wersetów, w których występuje gr. zaimek hutos („to”) w połączeniu z czasownikiem eimi („być”) w różnych odmianach, jest w sumie 179 — wiele z nich zawiera proste stwierdzenie jakiegoś faktu (np. „to jest mój umiłowany Syn”), inne są metaforami (np. „polem jest świat”), czy też stanowią element wyjaśnienia (np. „to jest druga śmierć”), ale żaden — ŻADEN — nie informuje czytelnika o przemianie jednej rzeczy w drugą. Żaden.


* * *
Najstarsze zachowane informacje, dotyczące porządku żydowskiej wieczerzy paschalnej, pochodzą z pierwszego wieku i opisują tradycje zachowywane jeszcze przed zburzeniem świątyni w Jerozolimie w roku 70. Najwcześniejszy opis, jaki udało się odtworzyć na podstawie tekstu Miszny, wygląda następująco (tłumaczenie z angielskiego moje, cytat z Pwt 26:5 według Izaaka Cylkowa):
— pierwszy kielich, recytuje błogosławieństwo na [dany — red.] dzień,
— przaśny chleb, sałata, charoset, baranek paschalny,
— drugi kielich, zaczyna od niskiego pochodzenia przodków, a kończy chwałą i wyjaśnia biblijny fragment „Aramejczykiem tułającym się był praojciec mój”
— trzeci kielich, recytuje modlitwę po posiłku,
— czwarty kielich, recytuje Hallel [psalmy — red.] i odmawia nad nim błogosławieństwo pieśni.

Z każdym z czterech kielichów związany jest jakiś tekst: modlitwa/błogosławieństwo (kielich 1 i 3), przypomnienie historii wyjścia Izraela z Egiptu (kielich 2), recytacja/śpiew psalmów 113–118 (4 kielich). Ponadto, każda ze spożywanych potraw posiadała znaczenie symboliczne i miała przypominać (reprezentować) uczestniczącym w wieczerzy następujące rzeczy:
— przaśny chleb (tzw. maca) — odkupienie (uratowanie) Izraelitów z niewoli egipskiej,
— sałata (i inne gorzkie zioła) — gorzki los i ucisk Izraelitów w Egipcie,
— charoset (słodka brązowa pasta/sos z owoców) — zaprawę murarską używaną przez Izraelitów podczas niewolniczej pracy,
— baranek paschalny (pascha) — ominięcie (stąd ang. pass-over) domów oznaczonych krwią baranka i uratowanie przed śmiercią pierworodnych.

Nie sposób omówić tutaj ani pełnej symboliki, ani zmian wprowadzanych przez rabinów w kolejnych stuleciach, ani też dokładnego przebiegu wieczerzy paschalnej (jeśli jesteś zainteresowany, odsyłam do podanej na końcu literatury). Niemniej jednak ważne wydaje się zaznaczenie pewnego istotnego zjawiska w kształtowaniu paschalnej haggady.**** Otóż, począwszy od połowy pierwszego wieku Żydzi, chcąc wyraźnie odróżnić swoją Paschę od wieczerzy Pańskiej chrześcijan, starali się aby treść tej haggady, obok historii wyjścia ludu izraelskiego z Egiptu, dokładnie wyjaśniała symbolikę wszystkich elementów tradycyjnej żydowskiej Paschy, a przez to przekazywała tę wiedzę kolejnym pokoleniom (zgodnie zresztą z poleceniem zapisanym przez Mojżesza w Księdze Wyjścia):

(Wj 12:1–27) 1 PAN powiedział jeszcze do Mojżesza i Aarona w ziemi Egiptu: 2 Ten miesiąc będzie dla was początkiem miesięcy, będzie dla was pierwszym miesiącem roku. 3 Powiedzcie całemu zgromadzeniu Izraela: Dziesiątego dnia tego miesiąca każdy weźmie sobie baranka dla rodziny, jednego baranka dla domu. (…) 6 Będziecie go strzegli aż do czternastego dnia tego miesiąca, a wtedy całe zgromadzenie Izraela zabije go pod wieczór. 7 Potem wezmą z jego krwi i pokropią oba węgary i nadproże domu, w którym będą go spożywać. 8 I będą jeść tej nocy mięso pieczone przy ogniu i przaśny chleb; będą je jeść z gorzkimi ziołami. (…) 12 Gdyż tej nocy przejdę przez ziemię Egiptu i zabiję wszystko, co pierworodne w ziemi Egiptu, od człowieka aż do zwierzęcia, a nad wszystkimi bogami Egiptu dokonam sądu, ja, PAN. 13 A ta krew będzie dla was znakiem na domach, w których będziecie. Gdy bowiem ujrzę krew, ominę was i nie dotknie was plaga zniszczenia, gdy będę zabijał w ziemi Egiptu. 14 Ten dzień będzie dla was pamiątką i będziecie go obchodzić jako święto dla PANA po wszystkie pokolenia. Będziecie go obchodzić jako ustawę wieczną. (…) 26 A gdy wasi synowie zapytają was: Co oznacza ten wasz obrzęd? 27 Wtedy odpowiecie: To ofiara paschy PANA, który ominął domy synów Izraela w Egipcie, gdy zabijał Egipcjan, a nasze domy ocalił. (…)

(Wj 13:3–8) 3 Mojżesz powiedział więc do ludu: Pamiętajcie ten dzień, w którym wyszliście z Egiptu, z domu niewoli. PAN bowiem potężną ręką wyprowadził was stamtąd. (…) 8 W tym dniu opowiesz swemu synowi: Obchodzę to ze względu na to, co PAN dla mnie uczynił, gdy wychodziłem z Egiptu.

Współczesne modlitwy i błogosławieństwa, wypowiadane podczas tradycyjnej wieczerzy paschalnej, zapewne różnią się od tych, wypowiadanych dwa tysiące lat temu, ale ich istota i sens są dziś takie, jak były wtedy. Wyjaśniają dokładnie, co symbolizują poszczególne potrawy czy wykonywane czynności. Zacytuję więc dla przykładu krótkie fragmenty haggady paschalnej (według polskiego tekstu „Hagada na Pesach”):

[prowadzący Seder odkrywa mace (niektórzy wznoszą je w tym momencie w górę (…)] — „To jest chleb niedoli, który nasi przodkowie jedli w ziemi egipskiej. (…)”

[głowa domu podnosi przełamaną macę (lub wszystkie), pokazując ją wszystkim, podczas gdy czytane są poniższe słowa:] — „Dlaczego jemy macę? Bo ciasto, które przygotowywali nasi przodkowie, nie zdążyło wyrosnąć, gdy Król królów, Święty, niech będzie błogosławiony, objawił się im i wybawił ich (…)”

[przykrywa się mace, każdy bierze kielich do ręki i mówi:] — „Błogosławiony jesteś Haszem, Boże nasz, Królu wszechświata, który wybawiłeś nas i naszych ojców z Egiptu i pozwoliłeś nam dożyć tej nocy, abyśmy jedli macę i gorzkie warzywa. Tak też Haszem, Boże nasz i Boże naszych ojców, doprowadź nas w pokoju ku uroczystościom i świętom, które mają nastąpić, pozwól radować się z odbudowania Twojego miasta i cieszyć się służbą Tobie. I abyśmy tam spożywali ze zwykłych i pesachowych ofiar, których krew skropi ściany Twego ołtarza dla Twej łaski. Będziemy Ci tam dziękować nową pieśnią za nasze wybawienie i za wyzwolenie naszych dusz. Bądź błogosławiony Haszem, Wybawicielu Jisraela.”

Jak myślisz, co znaczy zdanie „To jest chleb niedoli, który nasi przodkowie jedli w ziemi egipskiej”? Przecież spożywana podczas paschy maca jest świeżo upieczona i nie jest to czerstwy kawałek pieczywa sprzed kilku tysięcy lat. Może podczas tych ceremonii się w tamten chleb przemienia…? Oczywiste jest, że chodzi tu o symbol, a wypowiedzi tej nikt nie interpretuje w sensie dosłownym.

* * *
Co zatem wyjątkowego wydarzyło się podczas ostatniej wieczerzy, jaką Jezus spożywał ze swoimi apostołami? Wieczerza paschalna była obchodzona na pamiątkę tego, że Bóg wyprowadził lud Izraela z Egiptu, z kraju niewoli i ucisku. Co prawda zdarzenie to miało faktycznie miejsce w historii Żydów, lecz było równocześnie zapowiedzią wydarzenia rozgrywającego się przed oczami apostołów — śmierci Pana Jezusa Chrystusa, który dobrowolnie oddał swoje życie i przelał krew za grzeszników. Ale tym razem interwencja i obietnica Boga dotyczyły nie życia doczesnego, a wiecznego — i to dla wszystkich, którzy Mu zaufają — dokładnie tak samo jak Żydzi zaufali Bogu, gdy obiecał, że uratuje ich krew baranka. A więc Jezus nadał tradycyjnym elementom wieczerzy paschalnej nowe znaczenie symboliczne. Od tego momentu chleb i wino mają reprezentować Jego zbawcze dzieło, a dzielenie się tym chlebem i winem przez chrześcijan odbywa się na Jego pamiątkę (a nie na pamiątkę wyjścia Izraela z Egiptu) i jest równoznaczne z ogłaszaniem Jego śmierci, aż do dnia, kiedy powróci. W poleceniu „Czyńcie to na moją pamiątkę” akcent stoi na słowie pamiątka. Nie chodzi tu zatem o odtwarzanie jakichś gestów i powtarzanie „magicznych” słów nad chlebem i winem („czyńcie to”), ale o to, że wieczerza ma być teraz wspomnieniem Pana Jezusa Chrystusa i tego co zrobił z miłości do ludzi w Jerozolimie, wiosną, 14 dnia miesiąca Nisan, 2000 lat temu.

* * *
Niezależnie od tego, czy słowa wypowiedziane przez Jezusa podczas ostatniej wieczerzy przeanalizujemy tylko od strony czysto gramatycznej, czy porównamy je z wersetami mającymi identyczną bądź podobną budowę, czy oprzemy się wyłącznie na zdrowym rozsądku i świadectwie pozostałych ksiąg Nowego Testamentu, czy też porównamy opisane wydarzenia z tekstem tradycyjnej żydowskiej haggady paschalnej, wniosek może być tylko jeden: chleb i wino, które Jezus podał apostołom w trakcie ostatniej wspólnej wieczerzy, nie były jego ciałem i krwią w sensie dosłownym, a apostołowie nie otrzymali „mocy” przemieniania chleba i wina w fizyczne ciało i krew Pana Jezusa.

Szanowny czytelniku, jeżeli uważasz się za chrześcijanina, ale to co napisałem gorszy Cię i obraża, zastanów się w co i komu wierzysz, głęboko i długo się zastanów… Weź do ręki Biblię i przeczytaj sam, co tam jest napisane, porzucając wcześniej swoje przekonania, założenia i uprzedzenia. Wiem, jest to bardzo trudne, ale warto przynajmniej spróbować.

(Hbr 4:12–13) 12 Słowo Boże bowiem jest żywe i skuteczne, ostrzejsze niż wszelki miecz obosieczny, przenikające aż do rozdzielenia duszy i ducha, stawów i szpiku, zdolne rozsądzić myśli i zamiary serca. 13 Żadne stworzenie nie ukryje się przed nim, przeciwnie, wszystko jest obnażone i odkryte przed oczami tego, któremu musimy zdać sprawę.

A jeśli chrześcijaninem nie jesteś, to zastanów się chwilę nad własnym życiem; może jednak warto zaufać Panu Jezusowi Chrystusowi, który oddał za ciebie swoje życie i przykazał swoim uczniom, aby wspominali to wydarzenie aż do dnia, kiedy w ciele powróci na ziemię.

* Jeżeli znasz choć trochę historię, to wiesz, że w tych prześladowaniach „przodowali” jednak rzymscy katolicy.

** Istnieje co prawda jeszcze inne słowo na określenie wina (a w zasadzie świeżo wyciśniętego słodkiego soku z winogron) - gleukos, i jest ono rodzaju nijakiego, tyle że nie jest ono użyte ani razu w ewangeliach (i znajdziemy je tylko w jednym wersecie, w Dz 2:13, kiedy to niektórzy szydzili się z apostołów, twierdząc, że ci ostatni upili się młodym winem - zob. fragment cytowany w tekście).

*** Pozostałe wersety to: J 6:39, J 6:40, Rz 1:12, 1 Kor 12:15, 1 Kor 12:16, Ef 5:32, Ef 6:1, Kol 3:20, 1 Tes 4:3, 1 Tm 5:4, 1 P 1:25, 1 J 4:3.

**** Haggada Paschalna to tekst składający się z opowiadania o wyjściu Żydów z Egiptu, komentarzy, modlitw i błogosławieństw.

(część 3 tutaj)

• Ilustracja pochodzi z: The Illuminated Bible, containing the Old and New Testaments, translated out of the original tongues, and with the former translations diligently compared and revised . . . embellished with sixteen hundred historical engravings by J. A. Adams, more than fourteen hundred of which of which are from original designs by J. G. Chapman. New-York, Harper & Brothers, Publishers, 82 Cliff-Street, 1846.
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.

Do poczytania

• Blomberg, C. (1992). Matthew (Vol. 22). Nashville: Broadman & Holman Publishers.
• Bokser, B. M. (1984). The origins of the seder. The Passover rite and early rabbinic Judaism. Berkeley: University of California Press.
• Bradshaw, P. F., & Hoffman, L. A. (Eds.). (1999). Passover and Easter. Origin and history to modern times. Notre Dame, Ind.: University of Notre Dame Press.
• Jędrzejewski, P., Kowalski, J., & Krawcowicz, B. (2007). Hagada na Pesach. Los Angeles - Toledo: Stowarzyszenie Sześćset Czternastego Przykazania.
• Keener, C. S. (1993). The IVP Bible background commentary: New Testament. Downers Grove, IL: InterVarsity Press.
• Keener, C. S. (1997). Matthew (Vol. 1). Downers Grove, IL: InterVarsity Press.
• MacDonald, W. (1995). Believer’s Bible Commentary: Old and New Testaments. (A. Farstad, Ed.). Nashville: Thomas Nelson.
• North, J. B., & Gajewski, W. (2000). Historia kościoła (K. Pawłusiów, Tłum.). Warszawa-Joplin: Chrześcijański Instytut Biblijny; Literature and Teaching Ministries.
• Piwowar, A., & Wydawnictwo KUL. (2017). Składnia języka greckiego Nowego Testamentu (wyd. 2 poprawione). Lublin: Wydawnictwo KUL.
• Robertson, A. T. (1933). Word Pictures in the New Testament. Nashville, TN: Broadman Press.
• Silber, D., & Furst, R. (2011). A Passover Haggadah: Go Forth and Learn. Philadelphia, PA: The Jewish Publication Society.
• Tabory, J. (2008). JPS Commentary on the Haggadah: Historical Introduction, Translation, and Commentary. Philadelphia, PA: The Jewish Publication Society.
• Whedon, D. D. (1874). Matthew–Mark (Vol. I). London: Hodder and Stoughton.
• Weymouth, R. F. (1903). The New Testament in Modern Speech: An Idiomatic Translation into Everyday English from the Text of “The Resultant Greek Testament”: Commentary. (E. Hampden-Cook, Ed.). London: James Clarke and Co.

…czyli kilka istotnych uwag o języku, gramatyce i rozumieniu tekstu Biblii.

Figury retoryczne — albo inaczej figury stylistyczne — są wszechobecne w języku, tak mówionym, jak i pisanym. Według definicji słownikowej są to „wyrażenia lub wyrazy wzmacniające emocjonalność, obrazowość, ekspresywność języka”. Tak naprawdę, są to elementy języka tak powszechne, że ich nieznajomość w zasadzie uniemożliwia komunikację i porozumienie.

Przydałby się jakiś przykład, prawda? Ponieważ prezentowane tu artykuły dotyczą Biblii, sięgnijmy do razu do tekstu biblijnego, w którym figur stylistycznych nie brakuje. Czy potrafisz powiedzieć, jaka jest różnica między takimi trzema wypowiedziami:

„Strzeżcie się nauki faryzeuszy i saduceuszy, która jest jak zakwas”
„Strzeżcie się nauki faryzeuszy i saduceuszy, która jest zakwasem”
„Strzeżcie się zakwasu faryzeuszy i saduceuszy”?

Te trzy zdania wydają się mówić w zasadzie to samo, ale każde z nich to inna figura stylistyczna. W pierwszym wypadku mamy do czynienia z podobieństwem, w drugim — z metaforą, a w trzecim — z hypokatastasis (chyba nie ma polskiego odpowiednika tego greckiego słowa). W tym przypadku nieznajomość tychże figur, czy też nieumiejętność rozróżnienia subtelnych różnic między nimi, a nawet całkowite niezrozumienie o czym mowa, raczej nie doprowadzi do poważnych konsekwencji i błędów. Ale w tekście Biblii są miejsca, gdzie nieznajomość podstawowych figur retorycznych języka, czy też ich „przegapienie” podczas nieuważnej lektury, a nawet świadome odrzucenie tych zasad językowych, wyprowadzi czytelnika na manowce…

Nie chodzi mi oczywiście o to, że jeśli ktoś nie ma pojęcia o figurach stylistycznych, czy też regułach gramatycznych antycznych języków, nie zrozumie Biblii. Takie twierdzenie byłoby co najmniej niemądre. Chodzi o to, żeby czytać tekst Biblii uważnie, kierować się zdrowym rozsądkiem i „nie kombinować” z interpretowaniem. Żeby zrozumieć, co Bóg przekazał w Biblii, wystarczy umiejętność logicznego myślenia i znajomość języka na poziomie szkoły podstawowej (przynajmniej tak było do tej pory…). No i dobry przekład prawdziwego tekstu.

A jak to było naprawdę z tym zakwasem? Wiesz, którą z tych trzech form wypowiedzi wybrał Jezus? I czy apostołowie od razu zrozumieli, o czym do nich mówił? Otóż Jezus wykorzystał hypokatastasis, a uczniowie Go nie zrozumieli. Pan ich zbeształ za przyziemne (powierzchowne) traktowanie tego, co mówi (a nie za nieznajomość gramatyki), ale przy tym nie wyjaśnił im wprost (!), o co mu chodziło. Wtedy dopiero zastanowili się nad tym, co powiedział i zrozumieli sens Jego słów (wyróżnienia w cytowanych wersetach moje):

(Mt 16:6–12) 6 I powiedział im Jezus: Uważajcie i strzeżcie się zakwasu faryzeuszy i saduceuszy. 7 A oni rozmawiali między sobą: Nie wzięliśmy chleba. 8 Gdy Jezus to zauważył, powiedział im: Ludzie małej wiary, czemu rozmawiacie między sobą o tym, że nie wzięliście chleba? 9 Jeszcze nie rozumiecie ani nie pamiętacie tych pięciu chlebów i pięciu tysięcy ludzi oraz ile koszy zebraliście? 10 Ani tych siedmiu chlebów i czterech tysięcy ludzi oraz ile koszy zebraliście? 11 Jak to jest, że nie rozumiecie, iż nie o chlebie wam powiedziałem, mówiąc, abyście się strzegli zakwasu faryzeuszy i saduceuszy? 12 Wtedy zrozumieli, że nie mówił, aby się strzegli zakwasu chlebowego, ale nauki faryzeuszy i saduceuszy.

* * *
Wróćmy do figur stylistycznych. W Biblii naliczono ich w sumie kilkaset. Bez obaw, ten artykuł będzie tylko o trzech wymienionych wyżej. Każdy używa tych (i innych) figur stylistycznych w codziennym języku, zazwyczaj nie zdając sobie z tego sprawy i bez specjalnego zastanawiania się nad sformułowaniem wypowiedzi. Dlatego też raz jeszcze powtórzę, że Biblia nie jest tekstem dla lingwistów, ale dla każdego. Jej tekst został spisany przez zwykłych ludzi dla zwykłych ludzi i zawiera formy językowe używane przez zwykłych ludzi od czasów Adama i Ewy. Jeśli więc, szanowny czytelniku, chcesz się dowiedzieć czegoś więcej o istocie trzech figur stylistycznych, zapraszam do dalszej części artykułu. A jeśli Cię to nie interesuje, lepiej weź do ręki Biblię i nie doszukuj się tam lingwistycznych zawiłości, a raczej staraj się zrozumieć, co Bóg powiedział o sobie, o świecie, o Tobie i o kilku innych istotnych sprawach.

Podobieństwo* — wskazuje na wspólność pewnych cech, jest prostym, jasnym i pozbawionym zabarwienia uczuciowego oświadczeniem, że jakieś rzeczy są podobne do siebie pod pewnym względem (czy też pewnymi względami). W tej figurze słowa połączone są spójnikami jak, jakby, niby itp. (w języku angielskim: like, as, like as, even as itp.). W języku hebrajskim na podobieństwo wskazuje zazwyczaj odpowiednie użycie litery kaf  („k” w transkrypcji), a w języku greckim m.in. słówka hos, hosper, kathos, kathaper. Oto kilka przykładów z biblijnego tekstu:

(Ps 1:1–4) 1 Błogosławiony człowiek, który nie idzie za radą niegodziwych, nie stoi na drodze grzeszników i nie zasiada w gronie szyderców; 2 Lecz ma upodobanie w prawie PANA i nad jego prawem rozmyśla we dnie i w nocy. 3 Będzie on bowiem jak drzewo [heb. keec] zasadzone nad strumieniami wód, które wydaje swój owoc w swoim czasie; jego liść nie zwiędnie i wszystko, co robi, powiedzie się. 4 Nie tak niegodziwi; oni są jak plewa [heb. kammoc], którą wiatr rozmiata.

(Mt 9:36) 36 A [Jezus — red.] widząc tłumy ludzi, użalił się nad nimi, bo byli utrudzeni i rozproszeni jak [gr. hosei] owce niemające pasterza.

Niekiedy na podobieństwo składają się dwa kluczowe słowa: jak oraz tak, co wzmacnia porównanie i czyni je bardziej klarownym — na przykład w księdze proroka Izajasza czytamy (podział na wiersze został dodany, aby łatwiej było uchwycić to dość rozbudowane porównanie):

(Iz 55:10–11)
10 Bo jak [hebr. kaaszer] spada deszcz i śnieg
 z nieba
  i już tam nie wraca, ale nawadnia ziemię i czyni ją płodną, czyni ją też urodzajną,
   tak że wydaje siewcy nasienie, a chleb jedzącym;
11 Tak [hebr. ken] będzie z moim słowem,
 które wyjdzie z moich ust:
  nie wróci do mnie na próżno,
   ale uczyni to, co mi się podoba, i poszczęści mu się w tym, do czego je poślę.

* Wydaje się, że lepiej jest posłużyć się w tym wypadku słowem „podobieństwo” niż przyjętą polską nazwą tej figury — „porównanie”, ponieważ w podobieństwie bierze się pod uwagę tylko cechy podobne, natomiast porównanie zakłada zestawienie tak podobieństw, jak i różnic. Podobieństwo jest odpowiednikiem łacińskiego słowa similitudo lub angielskich simile, resemblance.

Metafora — nazywana też przenośnią, jest figurą stylistyczną, która zestawia dwa słowa z pozoru obce znaczeniowo i łączy je tylko — ale obowiązkowo — czasownikiem być. Tak przynajmniej jest w tekście Biblii, bo definicje metafory we współczesnym języku są znacznie szersze… Tak więc, gdy podobieństwo oznajmia, że jedna rzecz jest podobna do drugiej rzeczy, metafora deklaruje, że jedna rzecz jest drugą rzeczą. Ale nie dosłownie, lecz właśnie w przenośni, bo istotą tej figury stylistycznej jest reprezentacja, czy też obraz. Innymi słowy, można powiedzieć, że metafora nie jest prawdziwa co do faktu — tak jak podobieństwo — ale raczej co do odczucia. Przykład z języka codziennego: pokazujesz komuś zdjęcie i mówisz: „To jest moja rodzina”, a tak naprawdę masz na myśli, że ta fotografia reprezentuje rzeczywistą rodzinę, albo jeszcze inaczej — jest obrazem realnej rodziny. Taką formę językową rozumie już dziecko, kiedy wyrwane do odpowiedzi na lekcji geografii, pokazuje palcem fragment mapy i oświadcza: „To jest Polska, a to jest Wielka Brytania”.

Zajrzyjmy teraz do tekstu biblijnego. W pierwszym liście Piotra czytamy:

(1 P 1:24) Gdyż wszelkie ciało jest jak [gr. hos] trawa, (…)

a w księdze proroka Izajasza:

(Iz 40:6) (…) Wszelkie ciało jest trawą, (…)

U Piotra mamy podobieństwo — Piotr widzi pewną wspólną cechę ciała i trawy; u Izajasza mamy metaforę, która wywołuje (a przynajmniej powinna wywoływać) u czytającego większe emocje, niż proste porównanie. Oczywiście każdy czytelnik rozumie, że prorok nie twierdził, iż ciało i trawa to jest fizycznie to samo, lecz posłużył się przemawiającym do wyobraźni obrazem.

Metafora wymaga, żeby oba — połączone czasownikiem być — rzeczowniki były wymienione (mogą być zastąpione odpowiednim zaimkiem) i żeby brać ich znaczenie dosłowne. Cały „ciężar” tej figury stylistycznej spoczywa na czasowniku być, który „przenosi” znaczenie jednego rzeczownika na drugi, wskazując na ich związek, tj. pewien wspólny aspekt, który czytelnik musi sam wydobyć. Oto jeszcze kilka przykładów użycia metafory w Biblii:

(Ps 84:11) PAN Bóg bowiem jest słońcem i tarczą, (…)

(Mt 5:13) Wy jesteście solą ziemi; (…)

(J 6:35) I odpowiedział im Jezus: Ja jestem chlebem życia. (…)

(J 8:12) Jezus znowu powiedział do nich: Ja jestem światłością świata. (…)

(J 10:9) Ja jestem drzwiami. (…)

(Ap 1:20) Tajemnica siedmiu gwiazd, które widziałeś w mojej prawej ręce i siedmiu złotych świeczników jest taka: siedem gwiazd to [pominięte w tłumaczeniu gr. ejsin — są] aniołowie siedmiu kościołów, a siedem świeczników, które widziałeś, to [pominięte w tłumaczeniu gr. ejsin — są] siedem kościołów.

(Ap 1:20 KJV 1900) The mystery of the seven stars which thou sawest in my right hand, and the seven golden candlesticks. The seven stars are the angels of the seven churches: and the seven candlesticks which thou sawest are the seven churches.

Werset z Objawienia świętego Jana podałem dodatkowo w języku angielskim, ponieważ w polskim tłumaczeniu UBG „obowiązkowy” w metaforze czasownik być, który występuje w oryginalnym tekście greckim, został z jakichś powodów pominięty.**

I na koniec jeszcze jedna ważna reguła gramatyczna. Fundamentalne prawo gramatyki greckiej mówi, że rodzajnik, zaimek i przymiotnik muszą być zgodne co do rodzaju z rzeczownikiem, do którego się odnoszą (podobnie zresztą jest w języku polskim, z tym, że nie ma w nim rodzajników).*** Ale jeśli mamy do czynienia z metaforą, zasada ta nie jest przestrzegana. Mianowicie, zaimek wskazujący (ten, ta, to, ci, te), niezależnie od tego, jakiego rodzaju jest rzeczownik, do którego się ten zaimek odnosi, przybiera rodzaj drugiego z rzeczowników wymienionych w metaforze. Brzmi to skomplikowanie, więc spójrzmy na przykład****:

(Mt 13:38 BJW) A rola iest świat, a dobre nasienie [gr. rodz. nijaki] ci [zaimek gr. hutoi, rodz. męski] są synowie [gr. rodz. męski] królestwa, a kąkol są synowie złego.

Metafora jest tutaj następująca: „nasieniem są synowie”. Zaimek „ci”, zgodnie z kontekstem, odnosi się do rzeczownika „nasienie”, więc powinien tam być zaimek w rodzaju nijakim (czyli „to”). Ale ponieważ mamy tu do czynienia z metaforą, został on zastąpiony formą w rodzaju męskim („ci”), zgodną z rodzajem rzeczownika „synowie”.

** W Biblii Gdańskiej (1632/1881), Biblii Brzeskiej (1563), Biblii Jakuba Wujka (1599) i w Biblii Tysiąclecia (2005 wyd. 5) tłumacze zachowali czasownik być w tych miejscach.
*** Ta generalna zasada występuje również w języku hebrajskim, chociaż tam gramatyka jest nieco bardziej skomplikowana i nieco „luźniejsza”.
**** Aby zilustrować tę zasadę zacytowałem werset z Biblii Jakuba Wujka, bo tylko to tłumaczenie (i jeszcze Biblia Brzeska, ze znanych mi) oddaje dokładnie tekst grecki. Tłumacze Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej, a także Biblii Króla Jakuba, pominęli grecki zaimek, co oczywiście nie zmienia sensu zdania, ani nie „psuje” samej metafory.

Hypokatastasis — jest figurą stylistyczną podobną do metafory i podobieństwa, z tym że nie występuje w niej jeden z rzeczowników wprost, ale jest sugerowany (zgodnie z grecką nazwą tej figury, jest „położony poniżej”, hypo — pod czymś, kata — do dołu, stasis — położenie). W przykładzie podanym na początku artykułu „strzeżcie się zakwasu faryzeuszy i saduceuszy” tym „ukrytym” rzeczownikiem jest „nauka”. Wypowiedź zawierającą hypokatastasis, wraz z wyjaśnieniem, co Jezus miał na myśli, znajdziemy w drugim rozdziale Ewangelii według Jana, gdzie rzeczownikiem „ukrytym” (sugerowanym) jest ciało:

(J 2:19–22) 19 Odpowiedział im Jezus: Zburzcie tę świątynię, a w trzy dni ją wzniosę. 20 Wtedy Żydzi powiedzieli: Czterdzieści sześć lat budowano tę świątynię, a ty ją w trzy dni wzniesiesz? 21 Ale on mówił o świątyni swego ciała. 22 Gdy więc zmartwychwstał, jego uczniowie przypomnieli sobie, że im to powiedział, i uwierzyli Pismu i słowu, które wypowiedział Jezus.

* * *
Krótko podsumowując, istotą podobieństwa jest właśnie podobieństwo, istotą metafory jest zobrazowanie, a istotą hypokatastasis jest sugestia. Wszystkie te figury stylistyczne znajdziesz, szanowny czytelniku, uważnie czytając psalm 22, którego fragmenty zacytuję:

(Ps 22:6–18)
6 Ja zaś jestem robakiem, a nie człowiekiem, pośmiewiskiem ludzi i wzgardą ludu.
7 Wszyscy, którzy mnie widzą, szydzą ze mnie, wykrzywiają usta, potrząsają głową, (…)
12 Otoczyło mnie mnóstwo cielców, osaczyły mnie byki Baszanu.
13 Rozwarły na mnie swe paszcze jak lew drapieżny i ryczący.
14 Rozpłynąłem się jak woda i rozłączyły się wszystkie moje kości; moje serce stało się jak wosk, roztopiło się w moim wnętrzu.
15 Moja siła wyschła jak skorupa, a mój język przylgnął do podniebienia; położyłeś mnie w prochu śmierci.
16 Psy bowiem mnie osaczyły, obległa mnie zgraja złoczyńców; przebili moje ręce i nogi.
17 Mogę policzyć wszystkie moje kości; a oni patrzą na mnie, przypatrują się.
18 Dzielą między siebie moje szaty i o moją tunikę rzucają losy.

(część 2 tutaj)

• Ilustracja pochodzi z: The Illuminated Bible, containing the Old and New Testaments, translated out of the original tongues, and with the former translations diligently compared and revised . . . embellished with sixteen hundred historical engravings by J. A. Adams, more than fourteen hundred of which of which are from original designs by J. G. Chapman. New-York, Harper & Brothers, Publishers, 82 Cliff-Street, 1846.
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Cytaty oznaczone (BJW) pochodzą z: Kozłowski, S. M., Menochio, G. S., & Wujek, J. (1898). Biblia łacińsko-polska czyli Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Podług tekstu łacińskiego Wulgaty i przekładu polskiego X. Jakóba Wujka T. J. z komentarzem Menochiusza T. J. przełożonym na język polski. T. 4, Obejmujący księgi Nowego Testamentu, jako to: 4 Ewangelje, Dzieje Apostolskie, 14 Listów s-go Pawła, list s. Jakuba, 2 listy s-go Piotra, 3 listy s-go Jana, list s-go Judy i Objawienie s-go Jana (wyd. 3). Wilno: Gebethner i Wolff.
• Cytaty oznaczone (KJV 1900) pochodzą z The Holy Bible: King James Version. (2009). (Electronic Edition of the 1900 Authorized Version). Bellingham, WA: Logos Research Systems, Inc.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG i KJV tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.

Do poczytania

• Bullinger, E. W. (1898). Figures of speech used in the Bible. London; New York: Eyre & Spottiswoode; E. & J. B. Young & Co.
• Kasdan, B. (2011). Matthew Presents Yeshua, King Messiah: A Messianic Commentary. Clarksville, MD: Messianic Jewish Publishers.
• Lewis, C. T., & Short, C. (1891). Harpers’ Latin Dictionary. New York; Oxford: Harper & Brothers; Clarendon Press.
• Schwandt, J. D. (2017). An Introduction to Biblical Greek: A Grammar with Exercises. Bellingham, WA: Lexham Press.
• Waltke, B. K., & O’Connor, M. P. (1990). An introduction to biblical Hebrew syntax. Winona Lake, IN: Eisenbrauns.

(Ap 18:4) I usłyszałem inny głos z nieba, który mówił: Wyjdźcie z niej [z Babilonu — red.], mój ludu [gr. laos mou], abyście nie byli uczestnikami jej grzechów i aby was nie dotknęły jej plagi.

Kim jest „mój lud” z 4 wersetu zacytowanego wyżej 18 rozdziału Objawienia świętego Jana, który Bóg wzywa do opuszczenia Babilonu? Jeżeli dokonamy jedynie „duchowej” interpretacji tego fragmentu tekstu (więcej o tym tutaj), to „mój lud” dotyczy ludzi prawdziwie oddanych Bogu, w każdej epoce i w każdym miejscu, ludzi, których Bóg zawsze wzywa do odseparowania się od tego wszystkiego co „światowe” (w negatywnym tego słowa znaczeniu) i anty-Boże. Kiedy Bóg powołał Abrahama, nakazał mu opuścić swój kraj i swoją rodzinę (zob. Rdz 12); kiedy powołał do istnienia naród Izraelski, wyprowadził ich z Egiptu (zob. Wj); kiedy daje chrześcijanom nowe życie, domaga się porzucenia wspólnoty z bezbożnym światem (zob. 2 Kor 6).

Ale jeśli weźmiemy pod uwagę aspekt doktrynalny zacytowanego fragmentu — termin „mój lud” dotyczy Żydów, których Bóg wezwie do opuszczenia tego nowego Babilonu. A będzie się to działo tuż przed powrotem Pana Jezusa Chrystusa na ziemię. Dlaczego chodzi tu o naród Izraela? W całej Biblii przewija się wątek ludu, który Bóg nazywa swoim ludem, począwszy od Księgi Wyjścia, kiedy słowa „mój lud” padają z ust Pana pierwszy raz:

(Wj 3:7–10) 7 PAN powiedział: Przyjrzałem się utrapieniom mojego ludu [hebr. ammi], który jest w Egipcie, (…) 10 Dlatego teraz idź, poślę cię do faraona, abyś wyprowadził mój lud [hebr. ammi], synów Izraela, z Egiptu.

poprzez proroków i psalmy aż po Nowy Testament. W ewangeliach, ten zwrot pada tylko raz — w Ewangelii według Mateusza — w wersecie cytowanym przez Ewangelistę ze Starego Testamentu (z Księgi Micheasza 5:2):

(Mt 2:6) A ty, Betlejem, ziemio Judy, wcale nie jesteś najmniejsze wśród władców Judei, z ciebie bowiem wyjdzie władca, który będzie rządził moim ludem [gr. laon mou], Izraelem.

Ale i w Ewangelii według Łukasza znajdziemy werset, w którym jest wyraźne rozróżnienie na narody pogańskie i Żydów — lud Pana:

(Łk 2:30–32) 30 Gdyż moje oczy ujrzały twoje zbawienie; 31 Które przygotowałeś wobec wszystkich ludzi; 32 Światłość na oświecenie pogan i chwałę twego ludu [gr. laon sou], Izraela.

Poza tym cały werset 4 Apokalipsy, zacytowany na początku, przywołuje bardzo długie proroctwo przeciwko Babilonowi, które zostało zapisane w Księdze Jeremiasza i gdzie znajdujemy taki werset:

(Jr 51:45) Wyjdźcie spośród niego, mój ludu [hebr. ammi], i niech każdy ratuje swoją duszę przed zapalczywością gniewu PANA.

Proroctwo to było, jak się powszechnie sądzi, bezpośrednią zapowiedzią podbicia ówczesnego państwa babilońskiego przez Imperium Perskie pod wodzą Cyrusa. Ale uważna lektura tekstu (zob. rozdziały 50 i 51) pozwala odnaleźć wiele szczegółów niepasujących do wydarzeń, które wtedy miały miejsce. Wymienię trzy najbardziej istotne:
- Persowie przyszli ze wschodu, a nie z północy (z tym argumentem można dyskutować…),
- Żydzi (będący wtedy na wygnaniu w Babilonie) nie uciekali ze stolicy, gdy Persowie zdobyli miasto podstępem (bez bitwy),
- kiedy Cyrus podbił Babilon, nie zniszczył go, ani nie uczynił miejscem niezamieszkałym, a u Jeremiasza czytamy:

(Jr 50:13) Z powodu gniewu PANA [ziemia Babilonu — red.] nie będzie zamieszkana, ale cała zostanie spustoszona. Ktokolwiek będzie przechodził obok Babilonu, zdumieje się i będzie świstał nad wszystkimi jego plagami.

Tak więc proroctwo Jeremiasza sięga znacznie dalej niż upadek historycznego królestwa Babilonu w 539 roku przed Chrystusem. Prorok mówi o wydarzeniach jemu współczesnych i równocześnie o wydarzeniach odległych w czasie o kilka tysięcy lat, kiedy to Bóg ostatecznie osądzi i zniszczy Babilon reprezentujący bezbożne panowanie narodów pogańskich oraz przywróci wiernej reszcie ludu Izraela obiecane miejsce i rolę na ziemi.

Jednak jeżeli nadal uważasz, szanowny czytelniku, że to proroctwo Jeremiasza sprzed dwóch i pół tysiąca lat nie ma nic wspólnego z wydarzeniami opisanymi przez Jana w Apokalipsie, to przeczytaj te krótkie trzy zdania z rozdziału 51:

(Jr 51:6–8) 6 Uciekajcie ze środka Babilonu i niech każdy ratuje swoją duszę. Nie gińcie w jego nieprawości, bo jest to czas zemsty PANA, on oddaje mu zapłatę. 7 Babilon był złotym kielichem w ręce PANA, upajającym całą ziemię. Z jego wina piły narody, dlatego narody szaleją. 8 Nagle upadł Babilon i został rozbity. Zawódźcie nad nim, weźcie balsam na jego ból, może da się go wyleczyć.

i sam, z Biblią w ręku, porównaj ten fragment z tekstem 18 rozdziału Apokalipsy.

* * *
W Nowym Testamencie słowo zaraza (gr. loimos) pojawia się tylko trzy razy (patrz też postscriptum): raz w Dziejach Apostolskich, raz w Ewangelii według Mateusza i raz w Ewangelii według Łukasza. W obu ewangeliach słowo zaraza pada z ust Jezusa, kiedy opowiada On o wydarzeniach mających poprzedzić tzw. „wielki ucisk” (ang. great tribulation, zwany też Jacob’s trouble, zob. Jr 30:7) i koniec tego świata:

(Mt 24:3–9) 3 A gdy [Jezus — red.] siedział na Górze Oliwnej, podeszli do niego uczniowie i pytali na osobności: Powiedz nam, kiedy się to stanie i jaki będzie znak twego przyjścia i końca świata? 4 I odpowiedział im Jezus: Uważajcie, aby was ktoś nie zwiódł. (…) 6 Usłyszycie też o wojnach i pogłoski o wojnach. (…) Wszystko to bowiem musi się stać, ale to jeszcze nie koniec. 7 Powstanie bowiem naród przeciwko narodowi i królestwo przeciwko królestwu i będzie głód, zaraza [gr. loimoi, ‛zarazy’ — liczba mnoga] i trzęsienia ziemi miejscami. 8 Lecz to wszystko jest początkiem boleści. 9 Wtedy…

Podobne słowa znajdziemy u Łukasza:

(Łk 21:7–12) 7 I zapytali go: Nauczycielu, kiedy to nastąpi? I jaki będzie znak, gdy się to będzie miało stać? (…) 9 Gdy zaś usłyszycie o wojnach i rozruchach, nie bójcie się. To bowiem najpierw musi się stać, ale koniec nie nastąpi natychmiast. 10 Wtedy mówił do nich: Powstanie naród przeciwko narodowi i królestwo przeciwko królestwu. 11 I będą miejscami wielkie trzęsienia ziemi oraz głód i zaraza [gr. loimoi, ‛zarazy’ — l.mn.], będą także straszne zjawiska i wielkie znaki z nieba. 12 Lecz przed tym wszystkim…

W tym miejscu zwracam uwagę, że pomino wielu podobieństw i częściowej zgodności, co do treści, te dwie relacje ewangelistów dotyczą dwóch wypowiedzi Jezusa: Mateusz mówi o rozmowie prywatnej na Górze Oliwnej (zob. werset 3), natomiast Łukasz — o mowie wygłoszonej w Świątyni. Ponadto cała mowa Jezusa u Mateusza dotyczy wydarzeń związanych z końcem świata, a u Łukasza od wiersza 12 do 24 („Lecz przed tym wszystkim…”, czyli przed wydarzeniami końca) Jezus mówi o zburzeniu Jerozolimy przez Rzymian, które miało miejsce w roku 70. Jeśli nadal nie jesteś przekonany, że te dwie mowy nie pokrywają się w całości, porównaj wersety 15 i 21 u Mateusza:

(Mt 24:15–21) 15 Gdy więc zobaczycie obrzydliwość spustoszenia, o której mówił prorok Daniel, stojącą w miejscu świętym (kto czyta, niech rozumie); 16 Wtedy ci, którzy będą w Judei, niech uciekają w góry. (…) 21 Wtedy bowiem będzie wielki ucisk, jakiego nie było od początku świata aż dotąd ani nigdy nie będzie.

z wersetami 20 i 23 u Łukasza:

(Łk 21:20–24) 20 A gdy zobaczycie Jerozolimę otoczoną przez wojska, wtedy wiedzcie, że jej spustoszenie jest bliskie. 21 Wówczas ci, którzy są w Judei, niech uciekają w góry (…) 23 (…) Będzie bowiem wielki ucisk w tej ziemi i gniew nad tym ludem. 24 I polegną od ostrza miecza, i będą uprowadzeni w niewolę między wszystkie narody. (…)

Natomiast w obu mowach Jezus tłumaczył jak mają się ratować mieszkańcy Judei, a więc generalnie chodziło o Żydów (oraz ewentualnie ludzi przebywających w tym momencie na terenie Izraela), którzy będą znali słowa Jezusa, i którzy będą im wierzyć. W Ewangelii według Mateusza Jezus mówił o ucieczce wiernej reszty (Izraela) przed ostatecznym prześladowaniem pod koniec tego świata, w Ewangelii według Łukasza — o ucieczce Żydów przed wojskami rzymskimi, które zniszczyły Jerozolimę i spaliły Świątynię.

Niemniej jednak Łukasz zapisał, że Jezus po kilku zdaniach dotyczących niedalekiej przyszłości stolicy Izraela, wrócił do tematu końca świata (od wersetu 25):

(Łk 21:24–25) (…) A Jerozolima będzie deptana przez pogan, aż wypełnią się czasy pogan. 25 I będą znaki na słońcu, księżycu i gwiazdach, a na ziemi trwoga zrozpaczonych narodów, gdy zaszumi morze i fale.

Wróćmy do fragmentu, w którym Jezus wspomina o czekających ludzi zarazach (liczba mnoga w języku greckim, podobnie zresztą jak głód). Bez wątpienia te zapowiedziane wojny, głód i zarazy (i trzęsienia ziemi) będą — podobnie jak głosili prorocy — instrumentami Bożego gniewu wobec ludzi (zob. trzecią część tego artykułu), którzy nie chcą i nie zechcą uznać Go za Stworzyciela i Zbawiciela, sądu nad mieszkańcami ziemi, którzy będą żyć według praw ustanowionych przez siebie, ignorując — albo raczej mając w nienawiści — Słowo Boże i tych, którzy Słowa słuchają i zachowują. Ale Jezus przestrzegał też i tych ostatnich:

(Mt 24:36,44) 36 Lecz o tym dniu i godzinie nikt nie wie, nawet aniołowie niebiescy, tylko sam mój Ojciec. (…) 44 Dlatego i wy bądźcie gotowi, bo Syn Człowieczy przyjdzie o godzinie, której się nie spodziewacie.

(Łk 21:34–36) 34 Pilnujcie się, aby wasze serca nie były obciążone obżarstwem, pijaństwem i troską o to życie, aby ten dzień was nie zaskoczył. 35 Jak sidło bowiem przyjdzie na wszystkich, którzy mieszkają na powierzchni całej ziemi. 36 Dlatego czuwajcie, modląc się w każdym czasie, abyście byli godni uniknąć tego wszystkiego, co ma nadejść, i stanąć przed Synem Człowieczym.

* * *
W Biblii mamy opisane zdarzenia, które już należą do przeszłości oraz wydarzenia, które zostały zapowiedziane przez proroków i przez samego Pana Jezusa, a które bez wątpienia wydarzą się w przyszłości. Wielu opisanym w tekście Biblii zdarzeniom towarzyszyły, a wydarzenim przyszłym będą towarzyszyć, rozmaite plagi i zarazy — zawsze jako wyraz Bożego gniewu i sądu. Myślę, że z przedstawionych fragmentów Biblii, tak z dziejów Izraela, jak i z proroctw, wynika to dość jasno. A to, co Bóg w swojej niezgłębionej mądrości postanowił i ogłosił w swoim słowie, to się na pewno wydarzy. Tym bardziej, że wszystkie te kary i nieszczęścia, które spadną na ludzkość, będą jak najbardziej sprawiedliwe:

(2 Tm 3:1–13) 1 (…) w ostatecznych dniach nastaną trudne czasy. 2 Ludzie bowiem będą samolubni, chciwi, chełpliwi, pyszni, bluźniący, nieposłuszni rodzicom, niewdzięczni, bezbożni; 3 Bez naturalnej miłości, niedotrzymujący słowa, oszczercy, niepowściągliwi, okrutni, niemiłujący dobrych; 4 Zdrajcy, porywczy, nadęci, miłujący bardziej rozkosze niż Boga; 5 Przybierający pozór pobożności, ale wyrzekający się jej mocy. (…) 12 Tak i wszyscy, którzy chcą żyć pobożnie w Chrystusie Jezusie, będą prześladowani. 13 Lecz ludzie źli i zwodziciele coraz bardziej będą brnąć w zło, błądząc i innych wprowadzając w błąd.

Pozostaje jeszcze jedno pytanie: Do której grupy należysz Ty, szanowny czytelniku? Czy do tych, którzy głosząc kłamliwe hasła o wolności, równości i braterstwie, chcą budować nowy „lepszy” świat, a tak naprawdę podążają szeroką drogą ku zagładzie? Czy też należysz do Pana Jezusa Chrystusa, który obiecał ludziom w niego wierzącym tylko jedną pewną rzecz — życie wieczne? Sam sobie szczerze odpowiedz.

Jeżeli nigdy nie zaufałeś Bogu, przeczytaj Nowy Testament, i jeśli uwierzysz spisanemu świadectwu Apostołów, zwróć się osobiście do Jezusa:

(Rz 10:9–11) 9 Jeśli ustami wyznasz Pana Jezusa i uwierzysz w swoim sercu, że Bóg wskrzesił go z martwych, będziesz zbawiony. 10 Sercem bowiem wierzy się ku sprawiedliwości, a ustami wyznaje się ku zbawieniu. 11 Mówi bowiem Pismo: Każdy, kto w niego wierzy, nie będzie zawstydzony.

Zrób to, dopóki jeszcze możesz, dopóki jeszcze żyjesz…

Postscriptum

W Dziejach Apostolskich Łukasz zapisał, że oskarżyciele Pawła widząc, co dzieje się wszędzie tam, gdzie głosił on zmartwychwstałego Chrystusa, porównali go do zarazy:

(Dz 24:1–5) 1 Po pięciu dniach przybył najwyższy kapłan Ananiasz wraz ze starszymi i z retorem, niejakim Tertullosem. Wnieśli oni przed namiestnika oskarżenie przeciwko Pawłowi. (…) 5 Stwierdziliśmy, że ten człowiek jest jak zaraza [gr. loimon], wzbudza niepokoje wśród wszystkich Żydów na całym świecie i jest dowódcą sekty nazarejczyków.

(Acts 24:5 KJV 1900) For we have found this man a pestilent fellow, (…)

W Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej słowo zaraza znajdziemy jeszcze raz w 6 rozdziale Apokalipsy. Jednak jest to tłumaczenie nieprecyzyjne, ponieważ w oryginalnym greckim tekście jest tam słowo thanatos, czyli śmierć:

(Ap 6:8) I zobaczyłem, oto koń płowy, a temu, który na nim siedział, było na imię Śmierć [gr. thanatos], a Piekło szło za nim. I dano im władzę nad czwartą częścią ziemi, aby zabijali mieczem i głodem, i zarazą [gr. thanato (dosł. śmiercią)], i przez zwierzęta ziemi.

(Rev 6:8 KJV 1900) (…) And power was given unto them over the fourth part of the earth, to kill with sword, and with hunger, and with death, and with the beasts of the earth.

W innych najważniejszych polskich tłumaczeniach znajdziemy w tym miejscu słowo „morem”. Tylko Biblia Brzeska (1563) i Biblia Jakuba Wujka (1599) ma w tym miejscu słowo „śmiercią”.

Szanowni czytelnicy Do lektury kolejnych tekstów zapraszamy na naszą stronę pod adresem: jan1248.pl. Materiały, które znajdują się już na tym blogu, są dostępne również na nowej stronie, w dziale Artykuły.

• Ilustracja pochodzi z: The Illuminated Bible, containing the Old and New Testaments, translated out of the original tongues, and with the former translations diligently compared and revised . . . embellished with sixteen hundred historical engravings by J. A. Adams, more than fourteen hundred of which of which are from original designs by J. G. Chapman. New-York, Harper & Brothers, Publishers, 82 Cliff-Street, 1846.
• Wszystkie cytaty (chyba, że zaznaczono inaczej) pochodzą z tzw. Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (2017). Pismo Święte. Stary i Nowy Testament, pilnie i wiernie przetłumaczone w 1632 roku z języka greckiego i hebrajskiego na język polski z uwspółcześnioną gramatyką i uaktualnionym słownictwem. Toruń: Fundacja Wrota Nadziei.
• Cytaty oznaczone (KJV 1900) pochodzą z The Holy Bible: King James Version. (2009). (Electronic Edition of the 1900 Authorized Version). Bellingham, WA: Logos Research Systems, Inc.
• Ewentualne odstępstwa od opublikowanego w UBG i KJV tekstu są niezamierzone i są jedynie wynikiem pomyłek podczas kopiowania lub redakcji tekstu w wersji elektronicznej.

Do poczytania

• Barry, J. D., Bomar, D., Brown, D. R., Klippenstein, R., Mangum, D., Sinclair Wolcott, C., … Widder, W. (Eds.). (2016). In The Lexham Bible Dictionary. Bellingham, WA: Lexham Press.
• Bergen, R. D. (1996). 1, 2 Samuel (Vol. 7). Nashville: Broadman & Holman Publishers.
• Brand, C., Draper, C., England, A., Bond, S., Clendenen, E. R., Butler, T. C., & Latta, B. (Eds.). (2003). In Holman Illustrated Bible Dictionary. Nashville, TN: Holman Bible Publishers.
• Brown, D., Fausset, A. R., & Jamieson, R. (n.d.). A Commentary, Critical, Experimental, and Practical, on the Old and New Testaments: Genesis–Deuteronomy (Vol. I). London; Glasgow: William Collins, Sons, & Company, Limited.
• Elwell, W. A., & Beitzel, B. J. (1988). In Baker encyclopedia of the Bible. Grand Rapids, MI: Baker Book House.
• Elwell, W. A. (1995). Evangelical Commentary on the Bible (Vol. 3). Grand Rapids, MI: Baker Book House.
• Floyd Nolen, J. (2004). Chronology of the Old Testament: Solving the Bible's Most Intriguing Mysteries. Green Forest, US: Master Books.
• Freedman, D. N., Myers, A. C., & Beck, A. B. (2000). In Eerdmans dictionary of the Bible. Grand Rapids, MI: W.B. Eerdmans.
• Fruchtenbaum, A. G. (2003). The footsteps of the Messiah: a study of the sequence of prophetic events (Rev. ed.). Tustin, CA: Ariel Ministries.
• Gordon, S. (2000). Worthy is the Lamb! A Walk through Revelation. Belfast, Northern Ireland; Greenville, SC: Ambassador.
• Huey, F. B. (1993). Jeremiah, Lamentations (Vol. 16). Nashville: Broadman & Holman Publishers.
• Kohn, G. C. (2008). Encyclopedia of plague and pestilence. From ancient times to the present (3rd ed.). New York: Facts On File.
• Liddell, H. G., Scott, R., Jones, H. S., & McKenzie, R. (1996). A Greek-English lexicon. Oxford: Clarendon Press.
• Matthews, V. H., Chavalas, M. W., & Walton, J. H. (2000). The IVP Bible background commentary: Old Testament (electronic ed.). Downers Grove, IL: InterVarsity Press.
• MacDonald, W. (1995). Believer’s Bible Commentary: Old and New Testaments. (A. Farstad, Ed.). Nashville: Thomas Nelson.
• Patterson, P. (2012). Revelation. (E. R. Clendenen, Ed.) (Vol. 39). Nashville, TN: B&H.
• Singer, I. (Ed.). (1901–1906). In The Jewish Encyclopedia: A Descriptive Record of the History, Religion, Literature, and Customs of the Jewish People from the Earliest Times to the Present Day, 12 Volumes. New York; London: Funk & Wagnalls.
• Stuart, D. K. (2006). Exodus (Vol. 2). Nashville: Broadman & Holman Publishers.
• Walvoord, J. F., & Zuck, R. B., Dallas Theological Seminary. (1985). The Bible Knowledge Commentary: An Exposition of the Scriptures. Wheaton, IL: Victor Books.
• Wiersbe, W. W. (1996). The Bible exposition commentary. Wheaton, IL: Victor Books.
• Wiersbe, W. W. (2002). Be restored. Colorado Springs, CO: Victor.
• Van der Toorn, K., Becking, B., & van der Horst, P. W. (1999). In Dictionary of deities and demons in the Bible (2nd extensively rev. ed.). Leiden; Boston; Köln; Grand Rapids, MI; Cambridge: Brill; Eerdmans.